Ónerdiń jaqqan shyraǵyn... - belgili aıtys aqyny ári ánshi Igibaı Álibaevtyń týǵanyna - 110 jyl

Ǵasyrlar qoınaýynan kóne zamannyń kúmbirindeı bizge jetken dombyra úni tyńdaýshynyń júrek qylyn shertip, ásemdik álemine jeteleıdi. Ata-babadan qonǵan asyl qasıet urpaǵyna qonsa, sol kıeli ónerdi qasterleı ustap, el-jurtyn án shárbatymen sýsyndatý - arqaly ánshiniń ǵana qolynan kelmek.

Aspandaǵy aqqýǵa ún qosyp, sal-seriler dástúrin jalǵastyrǵan, tyńdasań meıir qandyrar asqaq ándi janyna serik etip, ómiriniń mánine aınaldyrǵan óner ıeleriniń biri - Qyzyljar óńiriniń perzenti, belgili ánshi jáne aıtys aqyny Igibaı Álibaev edi...

Igibaı bala kezinen aǵasy Ramazannyń dombyra tartqanyna qyzyǵatyn. Aǵasy aǵashtan túıin túıgen sheber bolatyn.

Toǵyz jasynan qolyna dombyra ustap, án salǵan ónerpaz Qylysh aqynnan bata alady. Osydan bastap bala ánshi osy óńirdegi oıyn-saýyqta ónerimen kózge túsedi. Ol án salǵanda aqquba balań júzinen nur tógilip, shabyttana shyrqaıtyn. Ondaıda otty kózi erekshe jaınap, zor daýysymen án tıegin aǵyta beretin. Aýyldastary «bárekeldi, kóp jasa, óneriń órge júzsin» dep aq batalaryn berip, taǵy da án aıtýyn ótinetin. Orta boıly, qalyń buıra shashty taldyrmash jigit án shyrqaǵanda tyńdaýshy bir serpilip qalatyn.

Mine, aty alysqa jaıylǵan jas jigit sóz oraıy kelgende janynan óleń shyǵaryp, kishigirim jıynda aqyndarmen aıtysa bastaıdy. Týmysynan birbetkeı de qaısar, sózi almas qylyshtaı ótkir Igibaı sóz ónerine erekshe den qoıatyn. Soltústik Qazaqstan oblysy Jambyl aýdanyna qarasty Aıtýar aýlynda dúnıege kelgen Igibaı Álibaevtyń alǵash ónerge degen talpynysy osylaı bastalǵan.

Kıeli óner Álibaıdyń otbasynda erterekte qonsa kerek. Aǵaıyndy Álibaı men Tájibaı óz kezinde ataqty ánshi Birjan saldan tálim-tárbıe alǵan desedi.

Jasynan aýyl moldasynan sabaq alǵan Igibaı ómirdiń maǵynasy oqý men bilimde ekenin bilip, 1921 jyly Qyzyljarda ashylǵan qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmyna túsip, tórt jylda oıdaǵydaı bitirip shyǵady. Ol ómiriniń qyryq jylǵa jýyq ýaqytyn shákirt tárbıesine arnady, ustazdyq etti.

Igibaı Álibaev 1936 jyly Máskeý men Peterbor qalalarynda ótken qazaq óneriniń onkúndigine qatysady. Osy saparda sahna sheberleri Serke Qojamqulov, Qalıbek Qýanyshbaev, Elýbaı Ómirzaqovtarmen tanysady. Ol kisiler jas jigittiń daryndylyǵyn moıyndap, shalqyǵan ánderin tyńdap, Qazaqtyń akademııalyq drama teatryna jumysqa shaqyrady. Igibaı biraz jyl osy teatrda óner kórsetip, sahna syryn meńgeredi.

El basyna aýyr kún týǵanda Igibaı zamandastarymen birge Uly Otan soǵysyna qatysyp, 1944 jyly aýyr jaralanyp elge oralady. Sol jyldary Qyzyljardaǵy oblystyq fılarmonııada kórkemdik jetekshi qyzmetin atqaryp, halyq ónerin damytýǵa kúsh-jigerin jumsaıdy.

Balasy Álibaıdyń Igibaımyn,

Saıraǵan gúl baqshada bulbuldaımyn.

Dombyra qolymdaǵy jan serigim,

Án salsam jarqyraǵan juldyzdaımyn, - dep aqyn jyrlaǵandaı, óz tustastary Moldahmet Tyrbıev, Musa Asaıynov, Temirǵalı Qasenov, Ýahıt Temirbekov, Ahmetjan Nurtazın jáne Birjan Berdenov syndy aıtys aqyndarymen saıysqa túsedi. Aldyna jan salmaıtyn arqaly aqyn osyndaı úlken jıyndarda óziniń ánimen, sánimen, maǵynaly oıymen erekshe kózge túsip, talaı báıgelerde jeńimpaz atanady.

Segiz qyrly, bir syrly Igibaı Álibaıuly ómir mektebinen ótip, birtindep qalyptasqan aqyn. Halyq kompozıtorlary Úkili Ybyraı, Birjan sal, Aqan seri men Segiz seriniń ánshilik dástúrin ustap, el aralap óner kórsetken ánshi birde Birjan aýlyna atbasyn burady. Óziniń kıeli ónerimen tyńdaýshysyn tánti etken ol:

Bul ara týǵan jeri aqyn Birjan,

Ushyrǵan jer-jaHanǵa ánin qyran.

Men-daǵy sol seriniń shákirtimin,

Jasymnan ustaz tutyp jolyn qýǵan, - dep, jyr shýmaǵyn tógilte otyryp Birjan ánderine kezek beredi. Sondaǵy aıtqan ánderiniń biri - «Aqserkesh» edi.

Qazaqtyń kórnekti jazýshysy Sábıt Muqanov óziniń «Ómir mektebi» atty romanynda Igibaı Álibaev jaıly: «Júrgen ortasyn án men jyrǵa bólegen, keıingi ánshilerge úlgi bolǵan qyz minezdi Igibaıdy halyq muǵaliminen góri ánshimiz dep shyn kóńilden qurmet tutady» degen eken. Shynynda asa shabytpen qubylta shyrqaǵan ásem án tyńdaýshysynyń ón boıyna kúsh-qýat berip, muńyn tarqatyp, júregine qýanysh uıalatatyny málim. Osyndaı áserli ánge janynan shyǵarǵan oıly ánderi men tolǵaýlar qosylsa, uıyp tyńdaıtyn óner osy bolar.

Igibaı Álibaev el aralap Qyzyljar, Kókshetaý, Atbasar, Qaraǵandy, Qarqaraly, Kereký, Óskemen jáne Jetisý jerlerinde óner kórsetedi. «Alataý», «Altaıǵa», «Marqakól», «Zaısan», «Ertis áni», «Kókshemen syrlasqanda» óleńderi osynyń aıǵaǵy.

Aqyn «Ertis» óleńinde:

Jaǵalap keldim, mine, men Ertisti,

Ertisim ózen eken eren kúshti.

Kórgende kóterilip án shyrqap em,

Ańqyldap tolqyndary ere tústi.

Án salǵan Ertisti órlep Estaı aqyn,

Tura alam jyrǵa qalaı qospaı atyn,

Damyl ǵyp dombyramdy kótereıin,

Qyrandaı kókke jaıǵan qos qanatyn, - dep qart Ertispen syrlasady.

Igibaı aqyn Shyǵys Qazaqstan oblysy men Kereký jerin aralap, halyqpen qaýyshady. Halyq kompozıtorlary Aqan, Birjan, Úkili Ybyraıdyń óneri men ómiri jaıly áńgimeleı otyryp ánderin nasıhattaıdy. Aqynnyń «Aıtýar» atty poemasy týǵan jerge degen erekshe qurmetten týyndaǵan shyǵarma. Al «Birjan aýlynda», «Qosh bol jastyq», «Marqakól» jyrlary el aralaǵan kezdegi áserden týsa kerek. Onyń Uly Otan soǵysynyń ardageri Ysqaq Ybyraıulynyń erligine arnap shyǵarǵan «Batyrǵa», Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Marhaba Imanqulovaǵa arnap jazǵan «Bıshi qyz» óleńderi óz kezinde oqyrmandardan baǵa alǵan týyndylar.

1970 jyldary belgili óner zertteýshisi Іlııa Jaqanov Igibaıdy arnaıy shaqyryp, Qazaq radıosynyń altyn qoryna ánderin jazdyrdy. Ánshi shaý tartyp qalǵanyna qaramastan úntaspaǵa toǵyz án jazdyryp qaldyrǵan eken. Sol kezde ánshiler kóp bile bermeıtin Aqanseriniń «Jamal qyz», «Aqtoqty», Úkili Ybyraıdyń «Shalqyma», «Qyzyl asyq», Birjannyń «Aqserkesh», «12 vzvod», Shynybaıdyń «Ańshy» jáne halyqtyń «Jastyq», «Qazaqstan» ánderin jazdyrǵan. Keıin bul ánderden birazyn Qaırat Baıbosynov sahnada oryndady ári shákirtterine úıretti.

Igibaı atamyzdyń ónerin sóz etkeli otyrǵanymnyń taǵy bir sebebi - men bul kisini bala kezimnen kórip, ánin estip óskenmin. Kórshi «Qoskól» aýly bizdiń «Ortaqkól» aýlynan úsh shaqyrym jerde ornalasqan. Osy aýylda Igibaı aqyn turatyn. Ol kisi bizdiń aýylǵa jıi keletin. Ásirese, ákem jazýshy Zeınel-Ǵabı Imanbaevpen ekeýiniń dostyǵy erekshe edi. Bizdiń úıge Igibaı keldi dese, aýyl adamdary jınalyp qalatyn. Qońyr dombyrasymen oıly áýenderdi tarta otyryp án bastaıtyn. Qyza-qyza Úkili Ybyraıdyń «Qyzyl asyǵyna» kelip toqtaıtyn. Bul ándi Igibaı myń qubyltyp erekshe sezimmen oryndaýshy edi. Tyńdaýshy júzine qan júgirip, osy bir áserli ánnen, oryndaýshynyń sezim qylyn shertetin áserli úninen erekshe kúsh-qýat alatyn. Ekpindete oryndalǵan án aýyl adamdarynyń kóńilin jadyratatyn. Ázilden qurylǵan ádemi ándi kimde bolsa árkez tyńdaýǵa qushtar edi.

Igibaı aqyn 1936 jyly Máskeýden shyǵatyn kúıtabaqqa Segizseriniń «Qarǵash», Mádıdiń «Qarakesek» jáne Muhıttyń «Aınamkóz» ánderin jazǵan eken. Ókinishke oraı altyn qorymyzda bul ánder joq.

Án dástúrin jalǵastyryp, óner shyraǵyn keleshekke amanat etip etip qaldyrǵan sal-serilerdiń sońǵy tuıaǵy, Igibaı Álibaevtyń bıyl týǵanyna 110 jyl tolyp otyr. Týǵan halqyna adal qyzmet etken segiz qyrly, bir syrly Igibaı aqynnyń torqaly toıyn oblys kóleminde aıryqsha atap ótý oblys ákimshiliginiń basty mindeti. «Er esimi el esinde» demekshi, bárimiz arqaly aqyn ári tamasha aqyn, ulaǵatty ustaz Igibaı Álibaevtyń toıyna atsalysaıyq, aǵaıyn!

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

QR mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster Odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi