Óner baǵynyń bulbuly - Kúlásh Baıseıitova

Júırikke júırik uqsar ma, daryndy daryn qaıtalar ma?І

Biz úshin Kúlásh - qazaq óneriniń irgetasyn qalap, tabıǵı darynymen klassıkalyq úlgidegi opera janryn júreksinbeı meńgere bilgen óner sańlaǵy.

Kúlásh ákesi Jasynnyń áýeletip án salyp, sol kezdiń sal-serileri Áset pen Balýan Sholaqtyń qasynda júrgeni jaıly kóp estıtin. Áldebir sebeptermen ákesi aýylda, anasy ekeýi Almatyda turatyn. Aǵalary Aıtbek pen Manarbek dombyra men syrnaıǵa qosylyp án salǵanda Kúlásh ta ánshilerge qosylyp, óz daýys múmkindigin shyńdaıtyn.

1929 jyly Kúlásh bir sebeppen oqyp júrgen ınstıtýtynan shyǵyp qalady. Qoly bos kezde drama teatrynyń oıyndaryn kórip, sahnalyq sheberlikti ishteı oıyna toqyp júredi. Ol kezde Qanabek Kúláshtiń úıinde páterde turatyn. Bir kúni: «Kúlásh, seniń ónerge ıkemiń bar eken, «Arqalyq batyr» spektaklindegi Arqalyq batyr men qalmaq qyzynyń sóılesetin jerin ekeýmiz oınap kórsek qaıtedi» degen. Spektakl barysynda «Elimaıdy» aıtqan Kúlásh Serke men Jumatqa birden unady. Osydan soń Kúlásh Jumat Shanınnyń «Shahta» pesasynda Zeıneptiń rolin sahnaǵa emin-erkin shyǵyp oıdaǵydaı oınaıdy. Oıyndy kórýge kelgen anasy qýanyshtan jylap jiberedi. Mýzykaǵa alǵyrlyǵy jaǵynan Qurmanbek pen Kúlásh aldyna jan salmaıtyn, estigendi qaǵyp alyp, tez sahnaǵa shyǵaratyn. Kúlásh asa zerektiligimen kózge tústi.

Kúláshtiń teatr sahnasynda Trıgerdiń «Súńgýir qaıyq» pesasyna qatysqany jaıly Qazaqstannyń halyq ártisi Shara Jıenqulovanyń lebizin bile otyrsaq:

«QazPI- de oqyp júrgen kezim edi. Teatr kóship keldi. Qyzylordadan Qazaqteatry kóship keldi de teatrda baıqaý bastaldy. Kúlásh marqum bar, ekeýmiz keldik. Drama teatryna ártis boldyq. Kúlásh ekeýmizdiń eń birinshi oınaǵan «Súńgýir qaıyq» deıtin pesa bolatyn. Sondaǵy kómir tasıtyn tıtteı bala sonyń rolinde oınadyq. Ala maıkany kıip alyp, kómir tasyp, betimizdi qaraǵa boıap alamyz da sahnaǵa bir júgirip shyǵamyz. Sol roldi ekeýmiz talasyp oınaıtynbyz. Kim birinshi kelse sol ala máıkeni kıetin. Betine kúıe jaǵatyn. Sol oınap shyǵatyn. Ol kezde saǵat ta joq. Halyq jınaldy ma, jınaldy, al bastaımyz deımiz, bastaımyz. Men Kúláshtan buryn erte kelip otyram. Betime kúıe jaǵyp, ala máıkeni kıip alamyn. Balalyq yntamyz, sahnaǵa bir júgirip shyǵý... Ónerge qushtarlyq sodan bastalǵan...»

Qanabek pen Kúlásh 1933 jyldyń kókteminde úılenedi. Kóp uzamaı Kúlásh, Qanabek, Kamal Qarmysov pen Rabıǵa Esimjanova tórteýi Zaısandaǵy halyqaralyq jármeńkege qatysyp, eki aı el ishinde óner kórsetedi.

Menmendik, tákapparlyq minez Kúláshtiń tabıǵatyna jat edi. Osy oraıda Qazaqstannyń halyq ártisi Káýken Kenjetaevtyń Kúlásh jaıly oıyn tyńdasaq:

«Qanekeń adamdardy jaqsy kórip, erkeletip qaraıtyn. Keıbir kezde oıyndy-shyny ázildeıtini bar edi. Sonyń bárine Kúlekeń qosylyp birge kúletin. Ómirge ǵashyq adam edi Kúlásh. Sondaı daryndy, anasynyń ishinde jatqanda qonǵan daryǵan ǵoı bul deıtinbiz...»

Otyzynshy jyldary Qazaq drama teatryna qabyldanǵan Kúlásh Gogoldiń «Úılenýindegi» Agafııa Tıhonovna, Beıimbet Maılınniń «Maıdanynda» Púlishtiń, Muhtar Áýezovtyń «Eńlik-Kebeginde» Eńliktiń beınelerin somdap, kórermen kóńilinen shyqty.

Qanekeń bir esteliginde: «Aýyldan kelgen ónerli jastar dalanyń sırek ósetin gúlderinen jınalǵan tárizdi, kórgenniń kóz jaýyn alatyn gúl shoǵyna uqsaıtyn» dep sýrettegen. Shyndyǵynda da Manarbek, Qanabek, Kúlásh, Qurmanbek, Shara, Qalıbek, Ámire, Isa, Ǵarıfolla, Júsipbekter ol kezde óndirdeı jas, sahnanyń kórki edi ǵoı... 1933 jyly drama teatrynyń ánshileri Qazaq mýzyka stýdııasyn quryp, teatrdan bólinip shyqqan.

1934 jyly qańtardyń 13-inde Qanabek bastaǵan top «Aıman-Sholpan» komedııasymen Qazaq mýzyka teatrynyń shymyldyǵyn ashty. Tórt aıdyń ishinde júz ret qoıylǵan spektakldegi Aımannyń rolin Kúlásh Baıseıitova oınady. Osy spektakldiń dańqy alty alashqa jaıyldy.

Spektakl sátti qoıylǵannan keıin Qazaqtyń Memlekettik mýzykalyq teatry dep qaıta qurylýy jóninde qaýly shyqty. Bul spektaklmen teatr ujymy Semeı qalasyna baryp on bes kún qatarynan oıyn kórsetkende halyq klýbqa syımaı ketti.

...Kúndiz-túni qaıdan jolyqtyrsań da «Aıman-Sholpannyń» ánin salyp kele jatqan adam, bireýleri kósheni basyna kótere shyrqaıdy, bireýler yńyldap, bireýler ysqyryp án salady. «Aıman bolyp oınaǵan Kúlásh óz qabiletiniń jańa qyryn ashty, eldi ánshilik ónerimen tánti etti» deıdi Qanabek óz esteliginde.

Osydan keıin «Qyz Jibek» operasynyń týýy jaıly Qazaqstannyń halyq ártisi Qanabek Baıseıitov óz kitabynda bylaı degen eken:

«Bir kúni Temirbek Júrgenov shaqyryp aldy. «Qyz Jibekti» nege qoımaımyz? Qazaqta, qyrǵyzda, túrikpen de biledi. Osyny jazdyraıyq, kimge jazdyramyz. Ǵabıtke jazdyrsaq qaıtedi» dedi. Sodan Ǵabıtke alyp kelip aqyldastym. Ol kisi «mýzykasyn kimge jazdyramyz?» dedi.

Men: - Brýsılovskıı degen mýzykant keldi. Sony kórsek qaıtedi» dedim. Bir aıda negizgi jelisin qurdyq. Ámireden tórt-bes án alyndy. Ol ánniń bireýi Tólegenniń jabyqtan kelip aıtatyn áni. Ekinshisi «Shegeniń termesi», «Simet», Isadan «Gákký», Bekejannyń ánin Qurmanbekten aldyq jáne «Sekirtpeni» aldyq». Sóıtip, «Qyz Jibek» operasy sahnada qoıyldy. Qurmanbek Bekejandy, Qanabek Tólegendi, Kúlásh Jibekti oınady. Máselen, Úkili Ybyraıdyń «Gákký» ánin alyńyz. Ony Qyz Jibekten basqa áıel balasynyń aıtýy múmkin emesteı. «Gákký» desek, Jibek-Kúlásh eriksiz eske túsedi.

«Qyz Jibekten» keıin Beıimbettiń lıberettosy boıynsha Brýsılovskıı «Jalbyr» operasyn qoıdy. Bul operada Hadıshanyń arııasyn Kúlásh oryndaıdy. Kúlásh án aıta turyp, áıel muńyn jetkizedi.

1937 jyly «Er Tarǵyn» operasy qoıylǵannan keıin Qazaqtyń Memlekettik mýzykalyq opera jáne balet teatry qaıta quryldy. Bul ıgi istiń basy-qasynda halyq óneriniń janashyrlary Qazaqstan ólkelik komıtetiniń bıýro múshesi Temirbek Júrgenov, teatrdyń bas rejıssery Jumat Shanınder júrgen edi.

1936 jyly Máskeýde ótken Qazaqstan óner jáne ádebıetiniń onkúndigine qatysqan halyq aqyndary Jambyl, Nurpeıis, Orynbaı, Kenen, Nurlybaı, Nartaı, Doskeı aqyndarmen birge bir top óner sheberleri Máskeýdiń úlken teatrynda kontsert qoıdy. Sol saparda Qurmanbek, Shara, Kúlásh pen Qanabek juptaryn jazbaı birge júrip, «Qyz Jibekti» úsh ret, «Jalbyrdy» úsh ret sahnada qoıyp, astana jurtshylyǵyn óz ónerlerimen tánti etti. Kúlásh bul kontsertte Úkili Ybyraıdyń «Gákký», Maıranyń «Maıra» ánimen qosa, «Elimaı» ánin náshine keltirip oryndady.

Qazaqstannyń halyq ártisi Bıbigúl Tólegenova Kúlásh jaıly óz oıyn bylaısha jalǵastyrady:

«Kúlásh apamyz sahnaǵa shyqqanda jarqyrap ketetin. Ol kisi ádemi kúletin. Ánshiniń kıim kıisi de erekshe edi. Kúlásh apaı sahnaǵa aqqý sııaqty qulpyryp, aq kóılekpen ǵana shyǵatyn ...»

Belgili kompozıtor, óner zertteýshisi Ahmet Jubanov óziniń «Ósken óner» atty kitabynda Kúláshti eń alǵash kórgeni jaıly bylaı deıdi: «Qazaq drama teatrynyń kúndizgi repetıtsııasynan keıin foıede turǵan maǵan ústinde qara jibek kóılegi bar, boıy ortadan joǵary, shashy tilerseginen túsken jas kelinshek kelip amandasty. Júris-turysy, kıim kıisi, bet-pishini adamdy ózine eriksiz qaratqandaı» dep sýretteı kele: «Aıman-Sholpan» spektaklinde Kúlásh metstso-soprano daýyspen aıtty. Kúláshtiń daýysynyń basqalardan bir ereksheligi dıapazony úlken bolatyn. Tyńdaýshyǵa jaqsy áser etetin. Egerde bul roldi Kúláshtan basqa ánshi oryndasa ondaı shyqpaǵan bolar edi. Kúláshtiń daýsynyń barlyq regıstri birdeı ásem shyǵatyn. Ásirese, Beıimbettiń «Shuǵanyń belgisi» pesasyn qoıǵanda Shuǵanyń óler aldyndaǵy «Býryltaı» ánine qurylǵan nómirin oryndaǵanda Kúláshtiń daýsynan sarqylyp bolmaǵan notalar baryn, áli de joǵarǵy regıstrde erkin samǵaı alatynyn kórsetti» dep jazǵan Ahań.

Kúlásh «Er Tarǵynda» Aqjúnis, «Altyn astyqta» Aıshanyń, «Gvardııa alǵasynda» Saıra, Nadırovtyń «Tereńkólindegi» Raýshan, Magomaevtyń «Nargızinde» Nargız rolderin sheber oınady. Ásirese Muqan Tólebaevtyń «Birjan-sara» operasyndaǵy Saranyń roli úshin Kúlásh Baıseıitova 1949 jyly Memlekettik syılyqtyń ıegeri atandy.

Kúláshtiń erekshe somdaǵan rolderiniń biri - «Er Tarǵyn» operasyndaǵy Aqjúnis beınesi. Sondaı-aq Chaıkovskııdiń «Evgenıı Onegın» operasyndaǵy Tatıana, Palıashvılıdiń «Daısıindegi» Maro, Pýchchınıdiń «Chıo-Chıo-sanynda» Batterfleı arııalaryn sheber somdaı bildi.

Qazaq halqyna tán ulttyq áýen-yrǵaqtardyń sony sıpatyn dálme-dál aıta bilý, sahnalyq is-áreket birligi- ánshilik ónerdiń erekshe qasıeti. Kúlásh Baıseıitovanyń kontserttik baǵdarlamasynda halyq ánderimen qosa Qazaqstan kompozıtorlarynyń ánderi barshylyq. Kúlásh tabıǵı darynmen ǵana shektelmeı Dıantı degen Italııada oqyǵan ustazdan sabaq alyp, daýysty qalyptastyrýdan stýdııadan sabaq aldy. Kúláshtiń daýys múmkindigimen jete tanysqan ustazy onyń daýysyn sopranoǵa qalyptastyra bastady. Daýysty metstso-sopranodan sopranoǵa kóterý úshin úsh-tórt jyl ýaqyt kerek bolsa, Kúlásh az ýaqyttyń ishinde kóp izdenistiń arqasynda úlken jetistikke jetti. Sol kezdegi orys opera trýppasynyń rejıssery Korobov deıtin kisi Kúláshqa Shopenniń «Jelanıe» degen ánin úıretip, daýysynyń soprano bolyp qalyptasýyna kóp eńbek sińiredi. 1940 jyly Máskeýde ótken kontsertte Kúláshti ekinshi ret tyńdaǵan Nejdanova Kúlásh Baıseıitovanyń án aıtýyndaǵy ulttyq kolorıttiń saqtalý qundylyǵyn erekshe atap kórsetti.

Kúlásh Latıf Hamıdıdiń «Qazaq valsi» men «Bulbulyna» erekshe ǵashyq edi. Únemi kontserttik baǵdarlamasyna qosatyn. Al halyq ánderi «Shıli ózen» men «Jas kelin» ánderin ádemi oryndaıtyn. Qazaqtyń bulbul ánshisi Kúlásh Baıseıitova 1957 jyldyń 6 maýsymynda Máskeýge barǵan saparynda nebary qyryq bes jasynda dúnıeden ótti.

Kúlásh shyǵarmashylyq ósý ústinde shyńǵa órlep, keremetimdi endi kórsetemin degen shaǵynda armany oryndalmaı qaldy. Onyń alǵa qoıǵan maqsaty, shyǵarmashylyq jospary áli de barshylyq edi . Jumyr basty pendeniń armany taýsylǵan ba? Ol «Otelladaǵy» Dezdemonanyń, «Travıattadaǵy» Vıolettanyń partııalaryn oryndaýdy armandaıtyn.

Búginde Kúlásh apasynyń izin basqan sińlileri qazaq operasynyń ónerin jandandyryp, Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy óner konkýrsynyń laýreaty atandy. Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Respýblıkalyq kolledjde óner qýǵan jetkinshekter óz qabiletin ushtaýda. Almaty qalasynda Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy kóshe bar.

Qazaq dalasynda Kúláshtiń kúıtabaǵyn patefonnan tyńdaǵan ánshi ónerine bas ıetin, eliktep án salǵan qyzdarymyz qanshama!? Aty ańyzǵa aınalǵan, bul dúnıege kelgendegi adamı mindetin minsiz atqarǵan, óneri ǵasyrlar qoınaýynan aıshyqty oryn alǵan, óner kóginde jarqyraǵan bir juldyz Kúlásh Baıseıitova osyndaı jan edi.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi