1,1 trln teńge: qaıtarylǵan aktıvter qaıda jumsalyp jatyr

Úsh jylda 1,154 trıllıon teńge qaıtaryldy

Memleket basshysy osydan úsh jyl buryn «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zańǵa qol qoıǵannan keıin Bas prokýratýra janynan jeke komıtet qurylyp, zańsyz ıemdengen qarjynyń esebin shyǵarýǵa kirisken. 

Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasynyń málimetinshe, 2023 jylǵy qyrkúıekten beri memleketke 1,154 trln teńgeniń aktıvteri qaıtarylǵan. 2024 jyly — 302,581 mlrd teńge, 2025 jyly — 773,776 mlrd teńge, bıyl — 77,712 mlrd teńge kóleminde zańsyz aktıv memleket menshigine ótti.

Onyń ishinde:

• aqsha (1,044 trln teńge);
• jyljymaıtyn múlikter (75,712 mlrd teńge);
• kompanııalardaǵy úlester (12,16 mlrd teńge);
• jer ýchaskeleri (19,243 mlrd teńge);
• ózge de aktıvter (2,953 mlrd teńge) bar.

Jalpy álemdik tájirıbede zańsyz aktıvterdi qaıtarý uzaq ári qıyn protsess bolyp esepteledi. Qazaqstan bul jumysty barynsha júıeli ári ashyq júrgizýdiń sheshimin tapqan. Sondyqtan aktıvterdi qaıtarýmen bir emes, birneshe mekeme aınalysady, árbiriniń óz quzyreti men naqty mindeti bar. Túsinikti bolý úshin protsesti eki kezeńge bólip qaraǵan jeńil.

Birinshisi — aktıvterdi qaıtarý. Mysaly, Bas prokýratýra kimniń qandaı zańsyz múlki baryn anyqtap, sheteldegi aktıvterdi qaıtarý máselesimen aınalysady. Al Arnaıy komıssııa kimniń múlkin qaıtarý keregin sheship, boryshkerler tizimi men múlikti qaıtarý jolyn belgileıdi.

Ekinshi kezeń — aktıvterdi basqarý. Bul satyda qos qurylym qatar jumys isteıdi. «Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasy» JShS qaıtarylǵan múlikterdi baqylaýyna alyp, keıin ony satý, jalǵa berý, memleket menshigine ótkizý sııaqty sheshimder qabyldaıdy. Al Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıteti qaıtarylǵan aktıvti basqaryp ǵana qoımaı, ony satýdan túsken qarajatty Arnaıy memlekettik qorǵa aýdarady. Bul qarajat keıin mektep, aýrýhana salý sııaqty áleýmettik jáne ekonomıkalyq jobalarǵa jumsalýy kerek.

Osy oraıda Ulttyq qaýipsizdik komıteti men Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń atqaratyn róli de zor. Qos vedomstvo barlyq istiń zań sheńberinde atqarylýyn jiti qadaǵalap, ashyqtyqty qamtamasyz etedi.

Zań ǵylymdarynyń doktory Marat Báshimovtiń aıtýynsha, zańsyz aktıvterdi qaıtarýdyń qıyn tustary bar.

— Qaıtarylǵan aktıvter qarjylaı túrde kele bermeıdi, keıde jyljymaıtyn múlik kúıinde qaıtarylýy múmkin. Ol múlikterdi basqarý, kútip ustaý qosymsha shyǵyndy talap etedi.

Ekinshiden, sheteldegi zańsyz aktıvterdi qaıtarý joly kúrdeli. Halyqaralyq jáne adam quqyqtaryna qatysty sot isteri uzaq ýaqyt alady. Onyń ústine ár eldiń aktıvterdi qaıtarýǵa qatysty talaptary ártúrli, — deıdi sarapshy.

Marat Báshimovtiń paıymdaýynsha, soǵan qaramastan zańsyz aktıvterdi anyqtap, memleket menshigine qaıtarý baǵytynda aıtarlyqtaı nátıjeler bar. Oǵan tsıfrlandyrý bastamasynyń kómegi de mol.

— Bul máselede shyǵar jol tek tsıfrlandyrý men ashyqtyqta jatyr. Azamattardyń mindetti deklaratsııa tapsyrýy, ádil jumys isteýi negizgi qozǵaýshy kúsh ekenin túsinýimiz shart.

Oǵan qosa ekonomıkany jappaı tsıfrlandyrý úrdisi óte tıimdi jemis berdi. Qazir Qarjylyq monıtorıng agenttigi barlyq kúdik týdyratyn aýdarymdardy baqylaýǵa múmkindigi bar. Bul bıýdjet qarjysyn jymqyrý, zańsyz múlik ılený sııaqty qaýiptiń aldyn alady, — deıdi spıker.

Qarjy qalaı qaıtarylady?

Kópshilik sot sheshimi shyqqannan keıin aktıvterdi qaıtarý jumys aıaqtalady dep oılaıdy. Alaıda bul — qate pikir. «Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasy» JShS-nyń bas dırektory Qýanyshbek Muqashtyń sózinshe, negizgi jumys dál sol kezede bastalady.

Qysqasha aıtsaq, sot sheshimi zańdy kúshine engennen keıin aktıv memleket menshigine ótedi. Bul aqshalaı qarajat bolsa, ol tikeleı Arnaıy memlekettik qorǵa aýdarylady. Al jyljymaıtyn múlik, jer ýchaskeleri, kásiporyndar, kólik quraldary jáne ózge de múlikter «Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasy» JShS-nyń basqarýyna beriledi.

— Bizdiń mindetimiz — olardyń saqtalýyn qamtamasyz etý, eń tıimdi basqarý tásilin aıqyndap, odan ári tıimdi paıdalanýdy uıymdastyrý. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy barlyq aktıv e-Qazyna elektrondyq saýda alańy arqy­ly satylady. Bul saýda-sattyqtyń ashyq ári jarııa ótýine, barlyq qatysýshyǵa teń múmkindik berilýine jaǵdaı jasaıdy, — dep túsindirdi kompanııa dırektory.

Qýanyshbek Muqash aktıvter satylǵannan keıin nemese jalǵa berilgen jaǵdaıda barlyq qarajat Arnaýly memlekettik qorǵa aýdarylady degen pikir aıtty. Onyń sózinshe, júıeniń naqty algorıtmi qalyptasqan: aktıvti qaıtarý — basqarý — satý — Arnaıy memlekettik qorǵa aýdarý — áleýmettik mańyzy bar jobalardy qarjylandyrý.

— Dál osy júıe qaıtarylǵan aktıv­terdiń naqty nátıjege aınalýyna múm­kindik beredi. Onyń ıgiligin búgin halyq jańa mektepterden, aýrýhana­lardan, aýyz sý nysandarynan jáne basqa da áleýmettik ınfraqurylymnan kórip otyr, — dep qosty Qýanyshbek Muqash.

Mektep, aýrýhana, sport zal: «qaıtqan malda qaıyr bar»

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, qaıtarylǵan qarjy men zańsyz aktıvterdi satýdan túsken qarajat Arnaıy memlekettik qorǵa aýdarylady. Keıin bul qarajat áleýmettik salaǵa, ınvestıtsııaǵa jumsalýy qajet.

Búginge deıin Arnaýly memlekettik qordan 466 áleýmettik nysannyń qurylysy men jóndeýge 617,698 mlrd teńge bólingen:

• sýmen qamtý salasynda — 235 nysan;
• medıtsına salasynda — 190 nysan;
• bilim berý salasynda — 17 nysan;
• ınfraqurylym salasynda — 11 nysan;
• kólik salasynda — 7 nysan;
• sport salasynda — 6 sport nysanǵa qarjy qaraldy.

Bas prokýratýranyń dereginshe, bul nysandardyń basym bóligi, 349-y paıdalanýǵa berilipti. Atap aıtqanda, 188 sýmen jabdyqtaý nysany, 163 densaýlyq saqtaý nysany, jeti bilim berý nysany, úsh sport nysany jáne bir kólik ınfraqurylymynyń qurylysy men jóndeý jumysy aıaqtalǵan. Sonymen qatar eki ınfraqurylymdyq nysan tolyq bitti.

Osy oraıda qaıtarylǵan qarjyǵa qandaı nysandar salynyp jatqany jáne olardyń qaı óńirlerde ornalasqany týraly suraq týyndaıdy. Bas prokýratýra bul máselege de jaýap berdi. Resmı málimetke qaraǵanda, Arnaýly memlekettik qor qarajatyn óńirler men respýblıkalyq mańyzy bar qalalar arasynda bólýmen Respýblıkalyq bıýdjet komıssııasyn júrgizedi eken. Ázirshe belgilisi, eń kóp joba Shyǵys Qazaqstan oblysyna tıesili — 78,998 mlrd teńge, Soltústik Qazaqstan oblysyna — 69,478 mlrd teńge, sondaı-aq elordaǵa — 64,725 mlrd teńge baǵyttalǵan.

— Qarajat ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardan túsken ótinishke qarap bólinedi. Bıýdjet zańnamasy aıasynda áleýmettik jáne ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa nysanaly túrde baǵyttalady.

Qarajat bólingennen keıin ony ıgerý qarjylyq baqylaý, memlekettik aýdıt, qazynashylyq súıemeldeý jáne tapsyrys berýshiler tarapynan baqylaý rásimi júzege asady. Baqylaý kezinde shyǵyndardyń maqsatqa sáıkestigi, oryndalyp jatqan jumystyń bekitilgen jobalyq-smetalyq qujatqa saı bolýy, oryndalǵan jumystardyń kólemi men quny, sondaı-aq jasalǵan shart talaptarynyń saqtalýy tekseriledi, — delingen Bas prokýratýranyń Kazinform-ǵa bergen jaýabynda.

Vedomstvonyń dereginshe, qarjyny áleýmettik salaǵa jumsaýdyń barlyq satysy ashyq ári ádil. Halyq qaıtarylǵan qarjynyń qaıda ketip jatqanyn jarııa esepterden kóre alady. Aqparat jergilikti ákimdikter men jaýapty mınıstrlikterdiń resmı saıttarynda jarııalanady.

Qoryta aıtqanda, qazirgi ýaqytta qaıtarylǵan aktıvterden túsken qarjyǵa 102 áleýmettik nysan boı kóterip jatyr, oǵan 365,4 mlrd teńge bólingen. Jyl sońyna deıin 93 nysandy iske asyrý josparlanyp otyr. Osy turǵyda basty mindet iske asyrylyp jatqan jobalardy sapaly aıaqtap, bólingen qarajattyń maqsatty jumsalýy ekeni anyq. Óıtkeni qaıtarylǵan aktıvterdiń mańyzy olardyń kólemimen emes, halyqtyń áleýmettik ahýalyna tıgizgen ózgerispen ólshenedi.

Eske salaıyq, buǵan deıin Astanada qaıtarylǵan aktıvter esebinen 1 200 oqýshyǵa arnalǵan jańa mektep salynatynyn jazdyq.