Oqýǵa keletin qandastar azaıyp barady

Alaıda ótken jyly josparlanǵan 700 granttyń ornyna 2 myń, al bıyl nebári 1 myń úmitker qujat tapsyrypty. ıAǵnı, sheteldegi qandastarǵa arnalǵan granttardy ıelenýge degen básekelestik tómendegen. Eki esege. Nelikten jyl ótken saıyn Qazaqstanǵa keletin jastardyń qatary kemip barady? Munyń sebebi, Astanadaǵy Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetindegi «Shyntóbe» pikirtalas klýbynyń basqosýynda aıtyldy, dep jazady «Aıqyn» basylymy. «Oralmandar: aqıqat, máseleler jáne perspektıvalar» degen taqyrypty talqylaýǵa ózek etken otyrysty «Atameken» QR Ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Murat Ábenov júrgizdi.

Klýb jıynynda jalpy oralmandar máselesi jan-jaqty áńgimelendi. Mode­rator M.Ábenov jalpy 24 jyldyń ishinde 1 mıllıonǵa jýyq qandasymyzdyń kóship kelgenin aıtyp, alaıda sońǵy jyldary olardyń qatarynyń azaıýyna da toqtaldy. Árıne, oǵan birinshiden zań talaptarynyń ózgerýi men bólinetin kvotanyń kemýi sebep bolǵany anyq. Ekinshiden, moderator bilikti mamandardyń kelmeýiniń syryna da toqtaldy. Qatysýshylardyń pikirinshe, sheteldegi belgili bir kásipti meńgergen qan­dastar Qazaqstandaǵy tólenetin jala­qyǵa kóńilderi tolmaıdy. Sondyqtan da kásibi boıynsha osynda oralyp jumys istegisi kelmeıdi. Úkimet mundaı máseleni oılanyp, elge kerekti mamandardyń tizimin jasap, sol boıynsha qandastardy shaqyrtqany durys degen toqtam jasaldy.
- Qandastardyń qulshynysynyń tómendeýine zańda kórsetilgen kómekterdiń óz deńgeıinde berilmeýi de kesirin tıgizip jatyr, - deıdi aqyn Aýyt Muqıbek. - Máse­len Kóshi-qon týraly zańnyń 23-babynda oralǵan baýyrlarǵa jergilikti jurtpen birdeı qarap, sharýashylyq úshin jer telimderin bólip berý jaıy kórse­til­gen. Osyny jergilikti ákimderden surasam, eshqaısysy naqty jaýap bere almaıdy. Shyn máninde, shetelden jetken aǵaıyn­dardyń arasynda qajetti jer telimine ákim­diktiń kómegimen qol jetkizip jatqan­dary joqqa tán. Bul da - sheshimin kútken jaıt. 
Qazaqstan men Qytaı arasynda sońǵy kezderi jasasqan kelisimge oraı alda kórshimizdiń 51 kompanııasy bizdiń elge jumys isteýge kelmekshi. Endi otandyq kásipkerler sol múmkindikti de múlt jibermeı paıdalanyp qalýdy kózdeıdi. «Qahan» JShS jetekshisi Azat Kárim «qytaılyq kásipkerlerge talap qoıýymyz kerek. Qazaq jerine ákeletin kásiporyn jumysshylarynyń 70 paıyzyn jergilikti qazaqtardan bolýy shart» degen talapty nege engizbeske deıdi, ózi de shetelden kelip istiń kózin tapqan isker azamat. 
- Jatjurtta júrgen qandastardy qaıtarýdyń ártúrli josparlaryn Izraıl de jasap jatyr - deıdi Tel-Avıvtiń elimizdegi elshisi Mıhael Brodskıı. - Onyń birinde memleket pen jekeniń biri­gýinde jasalǵan arnaıy qor shetelderdegi 30-ǵa tolmaǵan evreıdiń bir ret atajurtyna oralyp, eki apta kórip qaıtý shyǵyndaryn tolyq kóteredi. Eger ary qaraı turaqty turýdy oılasa, túbegeıli kóship keletin bolady. Al ekinshi jobada basqa memle­kettegi evreıdi áskerge kelisimshartpen qyzmet etýge shaqyryp, óz azamattyq mindetin atqarýǵa múmkindik beredi. Keıin elde qalýyna da jol ashylady. Qazaqstan da osyndaı tıimdi sharalardy qarastyryp kórgeni durys shyǵar.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi JOO-dan keıingi bilim berý departamenti dırek­torynyń orynbasary Gúlzat Kóbenovanyń «2015 jyly jalpy bólingen 35 myń oqý grantynyń 2 paıyzy shetelden keletin qandastarǵa arnalady. Alaıda sol kezde 700 orynǵa 2 myń úmitker qujat tapsyrdy. Al bıyl bul kórsetkish 1000-ǵa deıin tómendep ketti. Endi azaıyp ketý sebebin anyqtap jatyrmyz. Múmkin joǵary oqý oryndary shetelderde keńselerin ashyp, talapkerlerdi ózderi izdeýi kerek shyǵar» degenine otyrysqa qatysýshylardyń basym bóligi qarsy shyǵyp, onyń sebebin múlde basqa jaqtan izdeý kerektigin aıtty.
- Munyń basty sebebi, qujat rásim­deýdiń qıyndyǵynda jatyr - deıdi «Qaz­bilim ortalyǵynyń» jeteksishi Aıatjan Ahmetjan. - Zańǵa sáıkes 16 jastaǵy balalarǵa jeke qujat rásimdeýge ruqsat etilmeıdi. Ol mindetti túrde ata-anasymen bolýy kerek. Qytaıdaǵy nemese Mońǵo­lııadaǵy qandastar oqý jyly bastalǵanda qujat rásimdep daıyndyq kýrsyna keledi. Ol sonymen birge orta mektepti de qatar oqýy kerek. Bizdiń ortalyqta dál qazir osyndaı 178 oqýshy oqyp jatyr. Bulardy Astanadaǵy mektepterge ornalastyrý qııamet-qaıym. Qujaty durys emes dep barlyǵy bas tartady. Qazir dırektorlar ózine tıesili yqshamaýdandaǵy turǵylyqty mekenjaı anyqtamasyn, tipten tirkeýge turǵan úıdiń qujatyn surap áýreleıdi. Shetelden bir aı buryn kelgen 16 jasar balada mundaı qujattar qaıdan bolsyn?! Amal joq túrli joldarǵa baryp, ózim jumys isteıtin mektepke osy 178 balany túgeldeı ornalastyrýǵa týra keldi. Eger shetelden jetken qandastarymyz daıyn­dyq kýrsynan ótip, kırıllıtsa men Qazaq­stannyń oqý baǵdarlamasyn meńgermese ýnıversıtetke qalaı túsedi. JOO-ǵa qabyldaıtyn kelesi maýsym bastalǵansha bulardyń ashtyrǵan 1 jyldyq vızasy aıaqtalady. Jańasyn alý úshin Úrimshige qaıtyp, óitinish berip, 3 aı kezek kútýi kerek. Sol aralyqta Qazaqstanda JOO-larǵa qabyldaıtyn ýaqyt aıaqtalyp qala­dy. Sonda ne isteýimiz kerek? Eń aldymen, talapkerlerdiń vıza máselesin sheshpeı bólingen 700 grantty mundaı áýre-sarsańmen toltyra almaımyz. 
 Klýb otyrysynyń barysynda Murat Ábenov 24 jylda elimizdegi kóshi-qonnyń jetistigin sanamalap shyqty. Resmı málimetti jarııalaǵan ol atalǵan merzimdi qazaq jurtyna 261 104 otbasy nemese 957 772 etnıkalyq qazaq kelgenin málimdedi. Bul jalpy elimizdegi halyqtyń 5,5 paıy­zyn quraıdy. Qazaqtardyń 61,6 paıyzy Ózbekstannan keldi, 14,2 paıyzy - Qytaıdan, 9,2 paıyzy - Mońǵolııadan, 6,8 paıyzy - Túrkimenstannan, 4,6 paıyzy - Reseıden jáne 3,6 paıyzy basqa elderden jetken. Ornalasý reti boıynsha taldasaq oralmandardyń basym bóligi Ońtústik Qazaqstanǵa qonystandy - 21,2 paıyz, Almaty oblysynda -16,3 paıyz, Mańǵys­taý oblysynda - 13 paıyz, Jambyl obly­synda - 9,4 paıyz jáne basqa aımaqtarǵa - 40,1 paıyz. Etnıkalyq qazaqtardyń ishin­degi eńbekke qabilettileri - 55,6 pa­ıyz, 18 jasqa deıingi balalar - 39,9 pa­ıyz jáne zeınetkerler 4,5 paıyzyn quraıdy. Eńbekke qabiletti etnıkalyq qazaqtardyń ishinde 8,8 paıyzynyń joǵary bilimi, 20,6 pa­ıyzynyń - orta bilimi, 60,8 paıyzynyń - jalpy orta bilimi bar jáne 9,8 pa­ıyzynyń bilimi joq.
Degenmen kúni keshe ǵana Syrtqy ister mınıstrliginiń Konsýldyq qyzmet departamenti dırektorynyń orynbasary Kerim Qojamberdıev Qytaıdaǵy qazaqtar úshin vızanyń jańa erejesiniń enetindigin aıtyp, qýantyp otyr. «Jyl basynda Kóshi-qon zańyna ózgerister engizilgen kezde bul máseleler kóterildi. Iá, bizde qıynshylyqtar bar. Úrimji qalasynda da qıynshylyqtar oryn alýda. Sebebi, ondaǵy konsýldyqqa vıza ashtyrý úshin kúnine 300-deı adam keledi. Vıza ashtyra­tyndardyń 95 paıyzy - qazaqtar. Búgingi tańda Qazaqstan tarabynan vıza eshqandaı shaqyrýsyz jáne konsýldyq alymsyz tegin 1 jylǵa beriledi. Qazaqstanǵa kelgen­de de eshqandaı shekteý bolmaıdy. 1 jyl­dyq vızasy bar adam qalaǵanynsha júrip-tura alady. Endi Úrimjidegi kezekti azaıtý úshin biz jańa ereje qabyldaǵaly otyrmyz. Jyldyń ortasynda qabyldaıyq dep edik, bir zańdaǵy ózgeristerge baılanysty jyl sońyna qalyp otyr. Jańa erejege sáıkes birinshi ret Qazaqstanǵa kelemin degen oralmandarǵa nemese qazaq dıasporasyna 1 jyldyq, al ekinshi ret keletin bolsa 3 jylǵa vıza beriledi. Úsh jylǵa beriletin vıza Úrimjidegi kezekti azaıtýy kerek. Al Qazaqstanǵa bilim alýǵa kelgen jastardyń 1 jyldyq vıza merzimi aıaqtalsa, Qytaıǵa barmastan osy jerden-aq uzartýǵa bolatyn jańa erejeni engizemiz», - deıdi jaýapty vedomstvonyń ókili.
Bul jeńildikter endi bosqa qalyp jat­qan qazaqstandyq granttardy toltyrýǵa kómektese me? Shamasy joǵary oqý oryn­dary kelgen qandastardy ǵana qabyldap otyra bermeı, ózderi de belsendi áreketke kóshýi kerek-aý.