Oksfordta dáris oqyǵan tuńǵysh qazaq

 Búginde ǵasyr adamyn aǵylshyndar attaı qalap, shaqyrtyp, aqysyn tólep, Oksford ýnıversıtetinde professorlarǵa dáris oqytady (Oksford ýnıversıteti týraly ejiktep jatýdyń ózi artyq). Japondar da jarmasyp, úndister de úzdigip otyr. Qashan keledi eken dep jolyna qarap, eki kózderi tórt bolǵaly biraz jyl, dep jazady «Alash aınasy» basylymy.

Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń dok­tory, professor Temirǵalı Kóketaevtyń esimi álem fızıkteriniń aýzynda. Azııadaǵy kórnekti ǵalym dep tanıdy. Álemdi moıyn­dat­qan tulǵa. Dúnıejúzindegi ǵylymnyń jili­gin shaǵyp, maıyn ishken fızık ǵalymdar Kóke­taevty kókke kóteredi. Ǵasyr adamynan dáris alýdy ǵanıbet kóredi. Óıtkeni ǵasyr adamy ataný - 100 jylda bir buıy­ratyn ataq. Ataq bolǵanda, álemniń «sen tur, men ataıyn» deıtin danyshpandary sarapqa salyp, salmaqtap baryp, beriletin ataq. Oǵan «mynanyń ózi jaqsy, mynanyń kózi jaqsy» deıtin júrmeıdi.

Jer sharynyń túkpir-túkpirindegi ǵylymı jańalyqtardy Halyqaralyq bıografııalyq ortalyq tizimge alyp otyrady eken. Sonyń nátıjesinde Temirǵalı Ábildaulynyń HH ǵasyrdyń ǵulama adamy atanýyna múmkindik berilgen. Munyń ózi - qyzyq jaǵdaı. Ol týraly Temirǵalı Ábildauly bylaı deıdi:

- 1994 jyly úıge Kembrıdjden hat keldi. «Siz «HH ǵasyrdyń ǵulama adamy» ataǵyna usynylǵan úmitkerler ishindesiz» dep. Bul bireýdiń meni qyljaqtap jazyp jibergeni dep oıladym. Sosyn jyrtyp, laqtyryp jiberdim. Sol beti umytylyp qaldy. Arada eki aı ótti. Bir kúni taǵy hat kelip tur. Taǵy Kembrıdjden. Qyzym birinshi hat­qa jaýap jazǵan-jaz­baǵa­nymdy surady. «Ma­ǵan onyń ne keregi bar?» - dedim qyzy­ma. Ol qoıarda-qoı­maı, me­niń fızı­kanyń qatty deneleri boıynsha ashqan ǵylymı jańaly­ǵymdy aǵyl­shyn­shaǵa aýdaryp, salyp jiberdi. Qy­zym aǵylshynsha erkin sóı­lep, erkin jazatyn. Qosh. So­ny­men, ýaqyt zymyrap ótip jatty. Sodan 1999 jyldyń shildesinde hat keldi. «HH ǵa­syr­dyń ǵulama adamy» atan­ǵa­nym týraly. El-jurt­qa aıtar-aıtpasymdy bilmeı oılanyp júrgende, álgi hat joǵalyp qaldy. Taǵy eshkimge tis jar­ǵan joqpyn. Bir kúni 1999 jyly jel­toqsannyń sońyna taman, aspıranttarym bar, kafed­raǵa kelgen hattardy qarastyryp otyr­ǵan­byz. Aspırantym­nyń bireýi: «Aǵa, súıinshi» - dep aıǵaı salsyn. Sóıtsek, poshtamen, po­syl­kamen «HH ǵasyrdyń ǵulama adamy» de­gen ataqtyń medali, dıplomy kelipti. Medali 300 gramnan astam taza kúmisten ja­salǵan. Sonda baqandaı bes jyl boıy kim­niń laıyq ekenin ábden tarazyǵa tartqan ǵoı.

2003 jyly halyqaralyq konferentsııa­da boldym. Sonda Japonııanyń fızıka ınstıtýtynyń bir ǵalymy kelip: «Siz Temirǵalı Kóketaevsyz ba?» - dedi. Sóıtsem, ol meni tanypty. Óıtkeni meniń ǵylymı jańalyǵymdy «ǵasyrdyń úzdik jańalyǵy» dep usynǵan Japonııanyń fızıka ınstıtýtyndaǵy ǵalym­dar eken.

Qazir «Ǵasyr adamynyń» dárisin dúnıe­júziniń fızıkteri tyńdaýǵa qumar. Frantsııa, Germanııa, Qytaı qolqa salyp, ǵalymdaryna dáris oqytty. Oksfordta 70 professordy bir qazaq aýzyna qaratty. «Sonda ǵumy­rym­da bir maqtanǵanym bar», - deıdi ǵalym.

Qaraǵandy oblysy Jańaarqa aýdany Jetkenshek aýylynyń topyraǵy 1938 jyly naýryzdyń 25 juldyzynda «HH ǵasyr­dyń ǵulama adamy» dúnıege kelgenin bilgen joq. Esesine 62 jyldan keıin dúnıe­júzi bildi.

Estonııadaǵy ǵylymı jetekshisi Cheslav Lýşık shákirti - Kóketaev «HH ǵasyrdyń ǵulama adamy» atanǵanda telefon soǵyp, quttyqtap, jylap turypty. Ustazy 85 jasqa kelgende kitabyn syılapty. «Uly orystyń ózi Oksfordta dáris oqyǵan joq. Sen Oksford ýnıversıtetinde dáris oqyǵan tuńǵysh qazaqsyń!», - degen eken.

30 ǵylym kandıdatyn, segiz ǵylym doktoryn qanat qaqtyrǵan ǵasyr adamy - Qara­ǵandyda. 74 jasqa keldi. 2003 jyly Kembrıdjdegi Halyqaralyq bıografııalyq or­talyqtyń (Qazaqstan men Orta Azııa ókili retinde) Vıtse-konsýly bolyp saılandy, basqa ataqtarynyń ózin aıtpaǵanda. Ata­ǵynan at úrikkendeı-aq.

Bul adamdy kórgen de - armanda, kór­megen de - armanda