OQO-daǵy «Qyryq qyz» tas músini saıahatshylardyń kóp keletin ornyna aınalǵan
ShYMKENT. QazAqparat - Elimizdiń Ońtústik óńirindegi Qazyǵurt taýynda búginde otyzdan asa arheologııalyq eskertkish bar. Solardyń ishinde «Qyryq qyz» dep atalyp ketken ǵajaıyp eki tas músin bar. Kóp jyldardan beri saıahatshylardyń qyzyǵýshylyǵyn tanytyp otyrǵan bul eskertkishter Ógem taýynyń baýraıynda oryn tepken, dep habarlaıdy QazAqparat HAA tilshisi.
Birinshisi - Turbat aýylynyń soltústik-shyǵysyndaǵy Aqqum ózeniniń bastaý alar jerinde ornalasqan. Aýyldan 5-6 shaqyrym jerdegi sarqyrama jardyń qasynan kórýge bolady. Tas músin kóp zamandardan beri tabıǵattyń ózi jaratqan kıeli eskertkish bolyp sanalady. Kóneden kele jatqan ańyz-áńgimelerge súıensek, burynǵy jaýgershilik zamanda jaý shapqynshylary elden tysqary Qarabaý sýyna shomylyp, alańsyz serýendep kele jatqan 40 qyzdy kóredi. Keıin sońdarynan qýsa kerek. Sonda qyzdar Qudaıǵa «Elimdi, jerimdi jaýǵa taptatqansha, myna jaýdy da, bizdi de tasqa aınaldyr!» dep jalbarynǵan eken deıdi. Qyzdardyń tilegi qabyl bolyp, jaý áskeri tasqa aınalady. Ol jer qazir Qaratas dep atalady. Al qyzdar ásemdene tizilgen qaıtalanbas eskertkishke aınalǵan desedi. Búginde bul eskertkishterdi kórýge keletinderdiń qatary kún sanap artyp otyr. Sebebi, tabıǵattyń ǵajaıyp týyndysy kimdi de bolsa qyzyqtyratyny belgili.
Al, «Qyryq qyz» dep atalatyn ekinshi tas músinder Ógem qoınaýyna túse beris jerde - Qazyǵurt taýynyń Shyǵys múıisiniń («Orda qonǵan») ońtústik-shyǵysynda 4-5 shaqyrymdaı qashyqtyqta ornalasqan. Eteginde Ógem ózeni aǵyp jatqan qoınaýǵa túse beris jer kúrt yldılap ketetin buralań jolǵa aınalady. Tas músinder osy múıisterdiń birinde tizilip tur. Ańyz boıynsha bul tasqa aınalǵan qyryq qyzdyń beınesi. Munda da jaýgershilik zamany tilge tıek etiledi. Oǵan sensek, ertede bir baı qyzyn besikte aıttyrylǵan adamyna uzatatyn bolypty. Qyzynyń boıjetip, basqa aýylǵa kelin atanaryna amalsyz kóndikken áke perzentiniń aldyndaǵy paryzyn ótemekke kirisedi. Atan-atan túıege júk qylyp jasaý tıep, qyzyn kúıeý balasyna amanattap turǵan shaǵynda «jaý shaptylap» kelgen shabarmannyń aıǵaıy dúıim eldi dúrliktiredi. Osy kezde taý basynda turǵan qyryq qurbysyn ertken boıjetken: «A, Qudaı, aqyry arystaı azamattarymyzdy alǵan ekensiń, bizdi jaý qolyna jetektetip, kúń etkenshe, tas qyla gór!» dep jalbarynypty. Ol bir qarǵys pen alǵystyń, tilek pen nıettiń qabyl bolatyn shaǵy eken. Bir sátte qyryq qyzǵa qosa qalyńdyq ta tasqa aınalyp ketipti-mys. Sonymen qatar taǵy bir ańyzda elinen uzap ketken qalyńdyq kóshiniń aldynan qalmaqtyń qanisher qońtaıshysy shyǵyp, qyz nókerlerin qyryp tastaıdy. Boıjetkenderdi kúńdikke almaq bolǵanda qyryq qyz qudaıdan: «Bizdi myna ıtke qor qylǵansha, tas qyp qatyr»,- dep jalynǵan eken. Sol mezette tasqa aınalǵan qyryq qyzǵa qosa qońtaıshy da tas músindi ıtke aınalypty. Sondyqtan, kózkórgender qatpar-qatpar taýdan tek qyzdardyń sulbasyn emes, ıtke uqsas beıneni de ańǵarýǵa bolady, - deıdi.
Osyndaǵy sarqyramany da jurt Qyryq qyz sarqyramasy dep atap ketken. Ol Qarjantaýdyń Báıdibek shoqysy mańyndaǵy silemderden bastaý alady. Taý shatqaldarynan ótetin Qarabaý ózeniniń arnasy sarqyramadan keıin keńeıip, úlken shatqalǵa ulasady. Sarqyrama tek tas músinderdiń qasynda bolǵandyqtan emes, keı ańyzdarǵa baılanysty osylaı atalyp ketken desedi. Ańyz boıynsha sarqyramada qyryq qyz shomylyp júrgende aýylǵa jaý shabatyny aıtylady. Jaýdan japa-tarmaǵaı qashqan qyzdar osy sarqyramadan órlep bara jatqan boıy tasqa aınalady. Aıta keteıik, Sarqyrama 43 metr bıiktikten aǵady. Bul Qazyǵurt aýdanyndaǵy eń bıik sarqyrama sanalady. Bıikten qulaǵan sý tómenge jetkenshe tastan-tasqa soǵylyp, usaq sý tamshylaryna aınalady. Tastaı sýyq sýdyń tómenge túsetin jerinde basseın ispetti oryn jasalǵan. Jaz jetip, shomylý naýqany bastalǵanda alys-jaqyn aýyl-aımaqtardan sýyq sýǵa túsýge arnaıy at arytyp keletinder kóp. Al sarqyramanyń shyǵys betkeıindegi ortaǵasyrlyq qonysty jergilikti turǵyndar «Qyryq qyz áýlıe» nemese «Qyryq qyz qorǵany» dep atap ketken.
Jalpy, «Qyryq qyz» týraly ańyzdar ózge ulttarda da kezdesedi. Osydan birneshe jyl buryn Qaraqalpaqstannyń Berýnı qalasynan 27 shaqyrym jerden bizdiń dáýirimizdiń ІІІ-VI ǵasyryna jatatyn qalashyq tabylǵanyn estip edik. Qalany zerttegen ǵalymdar onda «Qyryqqyzqala» atty qamaldyń bolǵanyn aıtady. Sondaı-aq, qaraqalpaqtarda, joǵarydaǵy aıtqanǵa uqsas ańyzǵa saıatyn «Qyryq qyz» atty dastan da bar eken. Tek bul ǵana emes, kórshi ózbek aǵaıyndarda da Surhandarııa qalasy aýmaǵynda, Ázerbaıjan elinde osymen attas jerler bar.
«Qyryq qyz» týraly ańyz kórshi qyrǵyz folklorynda da kezdesedi. Professor Sultanǵalı Sadyrbaıuly óziniń eńbeginde mynadaı derekterdi alǵa tartqan: «Qyryq qyz» týraly ańyzdyń biri «Muzart taýy» dep atalady. Muzart qyrǵyz elindegi taý aty, muzdy taý degendi bildiredi. Ol Naryn oblysynyń Jumǵal aýdany men Qoshqarata taýynyń ortasynda tur. Baıyrǵy zamannan aıtylyp kele jatqan ańyz boıynsha ótken zamanda qyryq qyz Qoshqarata jaqqa toıǵa barmaqshy bolyp, Jumǵal jaqtan shyǵady. Olar aýyldan shyqqanda aspan ashyq, taýda shókimdeı de bult bolmaıdy. Qyzdar toıǵa baramyz dep, sándenip, jeńil-jelpi kıinip shyǵady. Bular aýyldan qozykósh uzap shyqqan soń bıik taýlardyń basyna kóteriledi. Sol kezde qarsy betten aqtútek boran soǵyp, aınalany surǵylt tuman basady. Sol sátte qyryq qyz bastaryn túıistirip, birine-biri yqtap, qorǵana bastaıdy. Biraq, ıesiz taýda olardy kim aıasyn, taýdyń ishi ulyǵan úreıli únge tolyp ketedi. Sol jerde Muzart taýynyń basynda qyryq qyzdyń 39-y muzǵa aınalyp, tek túıe jún, jyrtyq shapan kıgen kedeıdiń qyzy ǵana aman qalypty. Eki týysqan eldiń ańyz-áfsanalarynda osyndaı uqsastyqtar kezdesedi. Barlyq jerde qyryq qyzdyń aıanyshty taǵdyry aıtylady.
