Nursultan NAZARBAEV: ÁIELDERDІŃ USTAMDYLYǴY MEN TÓZІMDІLІGІ ? TYNYShTYQ PEN TURAQTYLYQTYŃ TІREGІ

* * * Құrmetti forýmғa қatysýshylar! Құrmetti hanymdar! Aıtýly mereke ? Halyқaralyқ әıelder kүni қarsaңynda Қazaқstan әıelderiniң V forýmy өz jұmysyn bastap otyr. Bүgin men өzderiңizben jүzdeskenime қýanyshtymyn. Osynaý maңyzy zor is-sharaғa respýblıkanyң tүkpir-tүkpirinen kelip, қatysyp otyrғan barshaңyzdy aldaғy mereıli merekeleriңizben shyn jүrekten құttyқtaımyn! Halқymyzda: ?Jәnnat ? ananyң tabanynyң astynda?, degen қanatty sөz bar. Өmirge ұrpaқ әkelip, tәrbıelep-өsirip, tirshilikke tirek bolғan asyl mұrattary men қajyr-қaırattary үshin biz ardaқty ana men asyl jarғa, aıaýly қaryndasқa әrdaıym құrmetpen қaraımyz. Bүginde Қazaқstanda әıelder saıasatta bolsyn, bızneste bolsyn jәne ekonomıkanyң barlyқ sektorynda, sharýashylyқtyң әr tүrli salalarynda bolsyn, er-azamattarmen қatar eңbekke belsene aralasyp, өzderiniң biliktiligin, қabilet-darynyn, iskerlikterin kөrsetip keledi. Memleketimizdiң өsip-өrkendeýine azamattarmen қatar sүbeli үlesterin қosyp jүr. Kөptegen қyz-kelinshekter memlekettik basқarý jүıesin, mәdenıet, densaýlyқ salasyn, bilim men ғylymdy, medıtsınany damytýғa atsalysyp jүrgenin atap өtýge tıispiz. Sonymen қatar, olar bұl kүnde әr aımaқta irili-ұsaқty үkimettik emes ұıymdaryn құryp, birқatar әleýmettik jobalar boıynsha belsendi jұmys jүrgizýde. Bүgingi taңda elimizdiң өrkendeýi jolynda aıanbaı қyzmet jasap jүrgen barlyқ analarғa, қaryndastarғa jәne қyz-kelinshekterge rızashylyғymdy aıtamyn. El mүddesi jolyndaғy birlesken isimizde aıtarlyқtaı nәtıjelerge қol jetkizý үshin osynda otyrғan barshaңyzғa jemisti eңbek, jaңa tabystar men zor jetistikter tileımin! Қazaқstannyң barsha әıelderine osynaý kүrdeli kezde әrbir қazaқstandyқ otbasynda, bizdiң bүkil Otanymyzda tynyshtyқ, tұraқtylyқ jәne bereke-birlik saқtaý үshin ұstamdylyқ pen tөzimdilik tileımin!* * * Қazaқstan әıelderiniң bұl jolғy V forýmy Әıelder isteri jәne otbasylyқ-demografııalyқ saıasat jөnindegi ұlttyқ komıssııanyң alғashқy onjyldyқ mereıtoıy belgisimen өtip otyr. Komıssııa bұdan 10 jyl bұryn, қazirgiden қıyndyғy kem emes ýaқytta құrylғan bolatyn. Ol kezde bizdiң ekonomıka ?oңtүstik-shyғys? daғdarysynyң yқpalyn bastan keship jatқan. Ұlttyқ komıssııa jұmys istegen jyldarda kөp is atқaryldy dep sanaımyn. Elimizde genderlik zaңdylyқtyң tұtas қabaty әzirlenip, әreket ete bastady. 1999 jyly Қazaқstan Respýblıkasynda әıelderdiң jaғdaıyn jaқsartý jөnindegi alғashқy Ұlttyқ is-қımyl jospary қabyldandy. Osy jyldary Parlament BҰҰ-nyң ?Tұrmysқa shyққan әıeldiң azamattyғy týraly? jәne ?Әıeldiң saıası құқyқtary týraly? konventsııasyn, Halyқaralyқ eңbek ұıymynyң әıelder men balalar құқyқtaryna қatysty birқatar kesimderin ratıfıkatsııalady. Soңғy jyldary memleket әıelder men balalarғa әleýmettik қoldaýdy kүsheıtip otyr. Mұnda da tıisti ұsynystaryn maғan, Үkimetke jәne Parlamentke jetkizgen Ұlttyқ komıssııanyң siңirgen eңbegi bar. Memleket balanyң týýyna jәne kүtýi boıynsha jәrdemaқy tөleý mөlsherin eselep ұlғaıtty. 2008 jyly balanyң týýyna baılanysty bir jolғy jәrdemaқy eki ese ұlғaıtyldy. Bıylғy jyly ol shamamen 38000 teңgeni құraıdy. Balany kүtý jөnindegi jәrdemaқy 1,6 ese өsti. Tұңғysh bala үshin қazir 6300 teңge, al tөrtinshi bala үshin ? 8200 teңge tөlenedi. Өtken jyly mұndaı jәrdemaқyny 140 myңnan astam қazaқstandyқ otbasy aldy. 2008 jyldan bastap jүktiligi jәne týғandyғyn, sondaı-aқ bala bir jasқa jetkendegi kүtimin mindetti әleýmettik saқtandyrý engizildi. Өtken jyly jұmys isteıtin әıelderge alғash ret 14,6 mıllıard teңge jalpy somasynda saқtandyrýdyң әleýmettik tөlemderi tөlendi. Kөp balaly otbasylarғa қatysty әleýmettik қoldaýdyң қosymsha sharalary alyndy. 2008 jyly olarғa 182 myңnan astam әleýmettik jәrdemaқylar tөlendi. 2008 jyldan Қazaқstanda ana men bala өlimin azaıtý jөnindegi arnaýly baғdarlamany iske asyrý bastaldy. Ұlttyқ ana men balanyң ғylymı ortalyғy, Respýblıkalyқ balalardy saýyқtyrý ortalyғy iske қosyldy. Tek өtken jyly ғana elimizdiң barlyқ өңirlerinen 2,5 myңnan astam bala saýyқtyrýdan өtti. 8 myңnan astam әıelder men balalarғa tegin medıtsınalyқ kөmek kөrsetildi. Jүkti әıelderge, 5 jasқa deıingi balalarғa қajetti dәri-dәrmekti memleket tegin bөledi. Memlekettiң osy jұmysynyң nәtıjeleri aıқyn kөrinip tұr. Biz bala týýdyң өsýi esebinen elimiz halқynyң tabıғı өsimine jetip otyrmyz. Үkimet 2000 jyldan bastap әıelder kәsipkerligin қoldaý jөnindegi sharalardy jүzege asyrýda. Ondaғan myң әıelder jeңildik nesıelerin alyp, өz bıznesterin ashty. Alty jyldyң ishinde Shaғyn kәsipkerlikti damytý қorynyң қarajatynan 2 mıllıardtan astam teңge ıgerildi. 2008 jyly әıelder jetekshilik etetin 61 sharýa қojalyғy aýyldyқ nesıe seriktestigi jelisi boıynsha nesıeler aldy. Aýyl sharýashylyғyna қarjylaı қoldaý kөrsetý қory әıelderge shamamen 3 mıllıard teңge somasyna 10 myң derlik nesıeler berdi. Қazaқstanda әıelderdiң erkektermen teң tұrғyda memleketti basқarý isine қatysý mүmkindiginiң barlyқ jaғdaılary jasalғan. Әıelderdiң saıası kөshbasshylyғyn nyғaıtý jөninde kөp jұmys jүrgizildi. Osynaý barlyқ jәıtterge Ұlttyқ komıssııa құramynda jұmys istegenderdiң barshasynyң siңirgen eңbegi bar. Men bүgin bizdiң қoғamdaғy әıelderdiң ahýalyn jaқsartý үshin jaғdaı týғyzғany үshin, demek ? Қazaқstannyң damýy men өrkendeýine қosқan baғa jetkisiz үlesi үshin Ұlttyқ komıssııanyң mүshelerine shyn jүrekten rızashylyқ bildirgim keledi. Sondaı-aқ Komıssııa tөraıymy Gүlshara Әbdiқalyқovany Eңbek jәne halyқty әleýmettik қorғaý mınıstri bolyp taғaıyndalýymen құttyқtaımyn. Құrmetti forýmғa қatysýshylar men meımandar! Қazirgideı kүrdeli ýaқytta қamқorlyқ kөrsetý men mazasyzdyқtyң orasan zor bөligi әıelderdiң ıyғyna tүsti. Bizdiң elimiz jaһandyқ ekonomıkalyқ daғdarystyң synaғynan өtýde. Alaıda, bұl қıyndyқtardyң ýaқytsha sıpaty bar. Memleket der ýaқytynda ekonomıkany tұraқtandyrýғa baғyttalғan sharalardy қabyldady. Biz bұrynғy jyldary jınaқtalғan rezervterdi iske қostyқ. Naқty sektorғa, ınfraқұrylymғa, aýyl sharýashylyғyna jәne shaғyn bıznesti қoldaýғa қarajat ınvestıtsııaladyқ. Өndiristik kәsiporyndardyң salyқ aýyrtpalyғy azaıtylyp, artyқ bıýdjettik shyғyndar қysқartylýda. Naryқtyқ ekonomıkada terbelister men daғdarystar ? қalypty құbylys. Parasatty memleket jaқsy jaғdaılarda daғdarystardy eңserý үshin rezervter jınaқtaýy tıis. Biz mұny istedik. Men rezervter jınaқtaý үshin Ұlttyқ қor құrý sheshimin қabyldaғanda ony barshaғa bөlý ? ?pyshaқ үstinen үlestirip alý? қajettigi týraly kөp sөz boldy. Eger biz solaı etkenimizde, onda bıýdjet tabysynyң 26%-ғa tөmendeýi jaғdaıynda biz қazir tipti zeınetaқyny tөleı almas edik. Daғdarysқa қaramastan biz әleýmettik shyғyndardy өsirip, bıýdjetshilerge jalaқyny, zeınetaқy men jәrdemaқyny ұlғaıtýdamyz. Halyқtyң jұmyspen қamtylýyn қamtamasyz etý үshin belsendi sharalar қoldanylýda. Sondyқtan da әsirese sizderdi, қymbatty әıelder, memlekettiң әleýmettik baғdarlamasynyң bәri oryndalatynyna sendirgim keledi. Erteң men dәstүrli Joldaýymdy tanystyramyn, onda eldi aғymdaғy ahýaldan shyғarý jөnindegi, eldiң daғdarystan keıingi damýyn қamtamasyz etý jөnindegi jaңa mindetter baıandalatyn bolady. Қoғamymyz daғdarystan jaңaryp shyғatynyna, Қazaқstan nyғaıa tүsip, өz өrkendiliginiң jaңa bıikterine sөzsiz қol jetkizetinine senimdimin. Al bұғan Қazaқstan әıelderi zor үles қosatynyna men nyқ senimdimin. * * * Әıelderge odan әri қoldaý jasaý jөnindegi jұmystyң birқatar naқty baғyttaryn kөrip otyrmyn. Birinshi. Memleket balaly otbasylarғa әleýmettik қoldaý kөrsetýge aıryқsha nazar aýdarýy tıis. 2010 jyldan bastap meniң tapsyrmam boıynsha tөrtinshi jәne odan kөp bala týғanda beriletin birjolғy jәrdemaқy mөlsheri 30-dan 50 aılyқ eseptik kөrsetkishke deıin ұlғaıtylatyn bolady. Bұl tөlem 68 myңnan astam teңgeni құraıdy. Kelesi jyldan bastap balany kүtý boıynsha aılyқ jәrdemaқy orta eseppen 20%-ғa ұlғaıtylady. Sonymen қatar bүgingi kүrdeli jaғdaıda biz shekteýli mүmkindiktegi balalardy tәrbıelep otyrғan otbasylarғa aıryқsha қoldaý bildirýge tıispiz. Sondyқtan 2010 jyldan bastap biz mүgedek balalar үshin 16 jasқa deıin memlekettik әleýmettik jәrdemaқy engizemiz. Kөp balaly analardy қoldaý maқsatynda sondaı-aқ Үkimetke құrmetti ana ataқtaryn berý tәrtibin қaıta қaraýdy tapsyrdym. 2010 jyldan bastap ?Altyn alқa? nagradasyn on bala emes, jeti bala tәrbıelep otyrғan analar alatyn bolady. ?Kүmis alқa? ataғymen alty bala tәrbıelep otyrғan analar marapattalatyn bolady. Bұl nagradalarғa ıe bolғan kөp balaly analar 8 myң teңgeden astam mөlsherde aı saıynғy arnaýly memlekettik jәrdemaқylar alatyn bolady. Osy maқsatқa bıýdjetten 30 mıllıard teңgeden astam қarajat bөlý josparlanady. Ekinshi. Daғdarys jaғdaıynda әıelderdiң ekonomıkalyқ belsendiligine қoldaý bildirý қajet. Mұndaғy basty nәrse ? olardy eңbekke ornalastyrý үshin jaғdaı týғyzý. Sondyқtan men Үkimetke jәne jergilikti atқarýshy organdarғa eңbek rynogynda әıelderdiң bәsekege қabilettiligin arttyrý үshin naқty sharalar қabyldaýdy tapsyramyn. Olar ekonomıkanyң perspektıvaly salalarynda jұmys isteı alýy үshin әıelderdi jaңa mamandyқtarғa қaıta daıarlaý jәne oқytý jөninde aýқymdy jұmysty өristetý kerek. Үkimetke sondaı-aқ Қazaқstanda қashyқtyқtan eңbekpen aınalysý deıtindi, ıaғnı өz үıinde jұmys isteý, eңbek қyzmetin үıdegi mindetterimen jәne balalardy tәrbıeleýmen үılestirý mүmkindigin damytý mәselesin zertteý kerek. Әlemde mұndaı tәjirıbeler jetkilikti, olardy zertteý kerek. Sonymen қatar biz өz isin ashatyn әıelderge қoldaý bildirýge tıispiz. Үkimetke ?Samұryқ-Қazyna? ұlttyқ әl-aýқat қorymen birlesip aldaғy jyldarғa arnalғan әıel kәsipkerligin қarjylandyrýdyң arnaıy baғdarlamasyn әzirleý mәselesin қarastyrýdy tapsyramyn. Әsirese aýyldaғy әıelder jobalaryn keңinen shaғyn nesıeleýdi қamtamasyz etý kerek. Tәjirıbe kөrsetkenindeı, shaғyn nesıelerdi naқ әıelderge berý kөp tıimdilik keltiredi. Mұndaı nesıelerdiң қaıtarylýy 99%. Әıelder әldeқaıda ұsynaқty jәne bұl aқshany қaıda jұmsaýdy biledi. Үshinshi. Biz әıelderdiң saıası jәne қoғamdyқ өmirge belsene қatysý mүmkindigin odan әri keңeıtýge tıispiz. Bүkil әlemde sheshimdi әzirleýge jәne қabyldaýғa әıelderdiң өkiletti қatysýy қoғam damýynyң kөrsetkishi bolyp sanalatyny moıyndalady. Bılik құrylymdarynda әıelder 30-40 paıyzdy құraıtyn jerlerde қoғam әldeқaıda tұraқty jәne әleýmettik baғdarda damıdy. Biz, erkekter, mұny jete baғalamaımyz. Al endi Қazaқstanda soңғy bes jylda mәslıhattar men Parlamenttegi әıel depýtattar sany өzgergen joқ. Bүginde olardyң үlesi bar-joғy 17% shamasyn құraıdy. Ortalyқ memlekettik organdar men әkimdikterdegi basshy laýazymdaғy әıelder sany ұlғaımaı keledi. Bizdiң elimizde kөshbasshy әıelder jetkilikti. Jәne olar aldaryna қoıylғan mindetterdi tabysty atқarýda. Basshylar әıelderdi mansap baspaldaқtary boıynsha batylyraқ ilgeriletip, әıelder өzderin kәsipқoılar retinde tanytýy үshin jәrdemdesýi tıis. ?Nұr Otan? partııasy bұl mәselemen jiti aınalysyp, osy jyldan bastap әıelderdiң memlekettik jәne қoғamdyқ-saıası jұmystarғa ұsynylýyn қamtamasyz etýi kerek. ?Nұr Otan? mүsheleriniң 56 paıyzy ? bұl әıelder. Olardyң arasynda laıyқty kandıdatýralar өte kөp ekenine men senimdimin. Tөrtinshi. Aldaғy jyldary biz adamı damý mәselelerine barynsha baıypty nazar aýdarýғa tıispiz. Biz demografııalyқ jәne, tұtastaı alғanda, Қazaқstandaғy adamı damý mәselelerine jalpyұlttyқ kөzқarasty әzirleýge tıispiz. Men Әıelder isteri jәne otbasylyқ-demografııalyқ saıasat jөnindegi ұlttyқ komıssııaғa қoғamdyқ birlestikterden, halyқaralyқ ұıymdardan, ғylymı қaýymdastyқtan ұsynystar jınastyra bastap, demografııalyқ saıasat salasyndaғy halyқaralyқ tәjirıbeni zertteýdi tapsyramyn. Demografııalyқ saıasat pen adamı damýdyң sheshýshi basymdyқtary Қazaқstannyң 2020 jylғa deıingi Strategııalyқ damý josparynda beınelenýi tıis, ol қazirgi kezde meniң tapsyrmam boıynsha әzirlenip jatyr. Jәne besinshi. Bizge neke jәne otbasy ınstıtýtyn nyғaıtyp, onyң bedelin arttyrý, adamgershilik құndylyқtardy қaıta tүletý қajet. Otbasy, bala, otbasylyқ құndylyқtar men dәstүrler bizdiң қoғamnyң jәne bizdiң mәdenıettiң әrdaıym negizi boldy jәne bolyp қalady. Bizge, kөptegen otbasylarda bar izgi dәstүrler men әdet-ғұrypty saқtap, olardy nasıhattap, jas otbasylarғa қoldaý bildirý kerek. Memleket bұl үshin kөp is atқaryp otyr. Sonymen қatar ata-analardyң өzderi de bұғan қamқorlyқ kөrsetýi kerek. Myңdaғan adam shaқyryp ?jaһandyқ? үılený toılaryn ұıymdastyrýdyң ornyna aқsha jınap jaңadan үılengenderge pәter satyp әpersek қoı. Otbasylyқ құndylyқtardy nasıhattap, otbasy beınesi men nekeni, kөp balalylyқ өnegelerin құrmet tұtқyzý kerek. Үlgili otbasy normasy kөp balalylyқ bolýy tıis dep sanaımyn. Barlyқ halyқtarda ғasyrlar boıy solaı bolyp kelgen. Adamnyң baılyғy balalarynyң sanymen өlshengen. Osyғan baılanysty bala týýғa қoldaý bildirýmen қatar biz sondaı-aқ jetim balalardy asyrap alғan otbasylardy yntalandyrýғa tıispiz. Biz ata-analarynyң қamқorlyғynsyz қalғan, balalar үılerinde tәrbıelenip jatқan balalardyң taғdyryna қatyssyz jәne enjar bolmaýғa tıispiz. Bizge bala asyrap alýғa sheshim қabyldaғan azamattardy yntalandyrý jүıesi қajet.* * *Bүgin basқa da kөptegen maңyzdy әri paıdaly bastamalar aıtylady dep oılaımyn. Olardyң barlyғyn Үkimet, Prezıdent Әkimshiligi jәne tıisti memlekettik organdar jiti қarastyrýy tıis. Құrmetti әıelder! Sizder әrdaıym eldegi tұraқtylyқ pen ұltaralyқ kelisimniң negizi bolyp kelesizder. Osy arқyly sizder Қazaқstannyң damýyna zor үles қostyңyzdar. Sizder өz Prezıdentteriңizdi saılaýlarda ғana emes, sonymen birge naқty isterde de tұraқty қoldap kelesizder. Sondyқtan қoғamdaғy tұraқtylyқ, bizdiң erkin damýymyz ? negizinen sizderdiң eңbekteriңiz. Қazir de sөzimdi sizderge arnap otyrmyn ? sol қalyptaryңyzda қala beriңizder. Erkekter osyndaı қıyn ýaқytta da jұmys isteýine aқyl қosyңyzdar. Lýıs Levınson bylaı degen eken: ?Erkekke әıel kerek, өıtkeni өmirdeginiң bәrin үkimetke ıterip salýғa bolmaıdy?. Sizderge әrdaıym optımıst bolýdy jәne jaқsy kөңil kүıde jүrýdi tileımin. Sizderdiң kөңil kүıleriңizge bүkil erlerdiң jәne bүkil bizdiң қoғamnyң kөңil kүıi baılanysty. ?Әıelder erkekke қaraғanda jıi kүledi, sondyқtan da ұzaқ өmir sүredi? deıdi ғoı. Құrmetti forýmғa қatysýshylar! Sizder bүgingi Forým jұmysyna belsene қatysyp, keleli ұsynys-pikirleriңizdi kөpshiliktiң talқysyna salyp, naқty is-sharalar әzirleýge atsalysady dep senemin. Barshaңyzғa eңbekte jaңa jetistikter, otbasylyқ baқyt pen bereke, densaýlyқ tileımin. Alda kele jatқan merekeleriңiz құtty bolsyn! ("Egemen Қazaқstan" gazeti, 2009 jylғy naýryzdyң 6-sy).