Nurlybek Nálibaev Qyzylordany basqarǵan 4 jylda ne ózgerdi

Nurlybek Nálibaev 2022 jyly sáýir aıynda Qyzylorda oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy. Memleket qaıratkeri Berdibek Saparbaevtyń týǵan inisi buǵan deıin de Qyzylorda qalasyn basqaryp, tájirıbe jınaǵan. Keıin QR Premer-mınıstri keńsesiniń Óńirlik damý bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqardy. Araǵa bir jyl salyp ózi týyp-ósken Qyzylorda oblysyna ákim bolyp oraldy.

Qurylys qarqyn aldy

Qyzylorda oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý joly keıingi kezde jıi aıtyla bastady. Ásirese bilim, sport, mádenıet salasyndaǵy qurylys qarqyndy. Munda quny 3,4 mlrd teńge bolatyn tennıs ortalyǵy salyndy. 11 myń oryndyq «Qaısar Arena» stadıony boı kóterip, qoldanysqa berildi. Bul jumystarǵa 26 mlrd teńgeden astam qarjy jumsaldy. Sonymen birge quny 20 mlrd teńge bolatyn «Qyzylorda Arena» sport kesheni de salynyp jatyr.

2024 jyly oblystaǵy 7 aýdanda «Rýhanııat» ortalyqtary salynǵan. Munda neke qııý zaly, kitaphana, mýzeı men arhıv qyzmeti bir ortalyqqa jınaldy. 2022-2025 jyldar aralyǵynda bilim salasyna 1 trln 159 mlrd teńge bólinip, 43 nysan qurylysy júrdi. «Keleshek mektepteri» jobasy aıasynda 10 mektep salyndy. Qyzylorda oblysyndaǵy irgeli jumystar týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaı kezinde de atap ótti.

– Keıingi jyldary Qyzylorda oblysy zaman talabyna saı ósip-órkendep jatyr. Byltyr aımaqtyń ishki jalpy ónimi 6,5 paıyzǵa ósti. Úsh jylda oblysqa 2 trıllıon teńgege jýyq ınvestıtsııa tartyldy. Byltyr 27 ınvestıtsııalyq joba júzege asyryldy. Sonyń ishinde jańa jylý elektr ortalyǵy iske qosylǵanyn erekshe atap ótken jón. Strategııalyq mańyzy bar bul nysan tolyǵymen ınvestordyń qarjysyna salyndy. Jylý ortalyǵy aımaqtyń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıta túsedi. Oblys turǵyndary sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etildi. Halyqtyń 80%-y kógildir otyndy paıdalanady. Eldi-mekenderge gaz qubyryn tartý jumysy aldaǵy ýaqytta jalǵasa beredi. Aımaqtaǵy avtokólik jolynyń sapasy jalpy jaqsy jaǵdaıda deýge bolady. Oblystyń áýe jáne temir jol júıesi de jańǵyrtylyp jatyr. Qorqyt ata áýejaıynyń jańa termınaly ashyldy. Qyzylorda qalasyndaǵy tarıhı ǵımarattyń biri – temir jol vokzaly kúrdeli jóndeýden ótti. Buǵan qosa, aımaqtaǵy 10 temir jol beketin jańǵyrtý jumysy bastaldy. Munyń bári oblystyń logıstıkalyq áleýetin arttyra túsedi, - dedi Memleket basshysy.

Sonymen birge Prezıdent úsh jylda 34 bilim berý, 45 mádenıet jáne sport nysany salynǵanyn aıtty. Al medıtsına salasynda 40 nysany ashylǵan. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 300 orynǵa arnalǵan kópbeıindi aýrýhananyń qurylysy júrip jatyr. Endi 500 oryndyq emhana jáne 200 oryndyq perzenthana boı kótermek.

Statıstıka ne deıdi?

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, búginde oblys halqynyń sany 846 myńnan asty. Ózge óńirlerge qaraǵandaǵy erekshelik, bul oblysta halyqtyń 53%-y aýylda turady. Halyqtyń tabıǵı ósimi bıyl eki aıda 1 637 adamdy qurady. Bul degenimiz byltyrǵyǵa qaraǵanda 300 adamǵa kem. Sonymen birge qańtar-aqpan aılarynda týý kórsetkishi de azaıǵanyn kórsetip tur.

Qazirgi kezde Qyzylorda oblysynda 15 myńnan astam jumyssyz bar. Byltyr jyl aıaǵynda da dál osy kórsetkish tirkeldi. Al oblys halqynyń ortasha aılyǵy 376 842 teńge. Bul – 2025 jyldyń tórtinshi toqsanyndaǵy kórsetkish.

– Qańtar-naýryzda taý-ken óndirý ónerkásibinde óndiris kólemi 6,9% kemise, óńdeý ónerkásibinde 13,6%, elektr energııasymen, gazben, býmen, ystyq sýmen jáne kondıtsıonerlengen aýamen jabdyqtaýda 8,2%, sýmen jabdyqtaý; sý burý; qaldyqtardy jınaý, óńdeý jáne joıý, lastanýdy joıý boıynsha qyzmette 19,9%-ǵa ósti. Qurylys jumystarynyń kólemi 122%-dy qurady. Bıyl úsh aıda 159,4 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestıtsııa kólemi byltyrǵyna qaraǵanda 108,2%-dy qurady, - dep jazdy Ulttyq statıstıka bıýrosy.

Qyzylorda oblysynda azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy 3%-ǵa, azyq-túlik emes taýarlary 2,4%-ǵa, halyqqa kórsetiletin aqyly qyzmetterdiń baǵasy 2%-ǵa ósti. 2026 jyldyń qańtar-aqpan aılary aralyǵynda EAEO elderimen ózara saýda aınalymy 17,1 mln dollardy qurap, byltyrǵymen salystyrǵanda 16,6%-ǵa azaıdy. Onyń ishinde eksport 4,3%, ımport 35,4%-ǵa kemigen.

Óńirde qandaı ózekti máseleler bar?

Qyzylorda qalasynda qazirgi kezde 34 160 otbasy turǵyn úı kezeginde tur. Oblys ortalyǵynda 70 myń adam jer alý úshin ótinish bildirgen. Bıyl 2006 jyly kezekke turǵandarǵa 10 sotyq telim berile bataıdy. 

Qyzylorda oblysynde áli de ekologııalyq suraqtar ózekti. «Turan oıpaty - Aral teńizi» qoǵamdyq birlestiginiń zańgeri, ekobelsendi Nurtýǵan Turjanov Kazinform agenttiginiń tilshisine bergen suhbatynda Aral mańy halqyna ótemaqydan da basqa kómek kerek ekenin aıtty. 2022 jylǵy málimetke súıensek, Aral aýdany boıynsha júıke aýrýlary, onyń ishinde Parkınson aýrýy 32, epılepsııa 62, mı qan aınalymynyń buzylýy, ıaǵnı ınsýlt 131 adamda kezdesedi. 328 bala múgedektikpen tirkelgen. 

Oblysta 145 qoqys polıgony bolsa, sonyń 7-inde ǵana ekologııalyq talaptarǵa sáıkes keletini jóninde ruqsat qujattary bar. Munda turmystyq qaldyqtyń tek 32,8 paıyzy óńdeledi. 

Keıingi kezde Qyzylordada kúrish alqabynyń kólimi azaıyp jatyr. Byltyr Qyzylorda oblysynda vegetatsııalyq kezeń kúrdeli boldy. Eginge qajetti sý kólemine suranys shegine jetti. Al bıyl kúrish kólemi 10,9 myń gektarǵa qysqarady. 

Munda 2012 jyly jeri bóligin, qurylysy júrgen 120 jylyjaı máselesi sol kúıi sheshilmedi. Qurylysyna ketken shyǵyn týraly aqparat áli kúnge deıin bilgisiz.