Nurlan Temirbekov, Qazaqstan ınjenerlik-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń rektory: Maqsat - Bilikti maman daıarlaý

Nurlan Muqanuly, Siz basqaryp otyrǵan Qazaqstan ınjenerlik-tehnologııalyq ýnıversıtetine (QazITÝ) 15 jyl tolyp otyr. Bul ýnıversıtettiń ózge oqý oryndarynan ereksheligi nede?

- Qazaqstan ınjenerlik-tehnologııalyq ýnıversıteti (QazITÝ) 2001 jyly joǵary tehnologııalar, óńdeý, tamaq ónerkásibi salalarynda, baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi jasaý, ІT, ekonomıka, aýylsharýashylyǵy jáne t.b. salalarynda biliktiligi joǵary mamandar daıarlaý maqsatynda qurylǵan bolatyn.
Memleketimizdiń ekonomıkasynyń negizi - orta jáne shaǵyn bıznes. Almaty qalasynda 42 ýnıversıtet bar bolǵanymen, onyń ishinde orta jáne shaǵyn bızneske maman daıyndaıtyn joǵary oqý oryndary sanaýly ǵana. Azyq-túlik tehnologııalaryn oqytatyn oqý orny ekeý-aq. Onyń biri - QazITÝ. Ýnıversıtetimizde azyq-túlik taǵamdary tehnologııasy, óńdeý óndiristeriniń tehnologııasy, bıotehnologııa, organıkalyq zattardyń hımııalyq tehnologııasy, tehnologııalyq mashınalar men jabdyqtar, esepteý tehnıkasy jáne baǵdarlamalyq qamtamasyz etý, radıotehnıka, elektronıka jáne telekommýnıkatsııalar, avtomattandyrý jáne basqarý, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ómir tirshiliginiń qaýipsizdigi, standarttaý, sertıfıkattaý jáne metrologııa, topyraqtaný jáne agrohımııa, jemis-kókónis sharýashylyǵy, týrızm, áleýmettik mádenı servıs jáne t.b. jalpy sany 19, magıstratýrada - 5, kolledjde - 19 mamandyq túrin oqytamyz. Mamandyqtar jónindegi aqparatty ýnıversıtet saıtynan www.kazetu.kz kórip-tanysýǵa bolady. Oqý orny Akademııalyq qalashyqta ornalasqandyqtan mańaıymyzda 14 ǵylymı-zertteý ınstıtýty baryn da aıta ketýimiz kerek.
- Qazaq jastary tehnıkalyq oqý oryndarynan góri gýmanıtarlyq salany tańdap jatady. Olardyń tehnıkalyq oqý oryndaryna degen kózqarasyn qalaı baǵalar edińiz?
- Bizde aqparattyq júıeler, baılanys, radıotehnıka jáne telekommýnıkatsııa­lar, radıotehnıka, elektronıka jáne telekommýnıkatsııalar bóliminde oqıtyn balalardyń 90 paıyzy qazaq jastary. Qazir memlekettik saıasat ta osyny qoldap otyr. Tehnıkalyq mamandyqtarǵa granttar kóp bólinip jatyr. Elbasynyń ózi mán berip, qoldaý kórsetip otyr. Sondyqtan bolar búginde qazaq jastary tehnıkalyq mamandyqtarǵa kóp keledi. Qazirgi ata-ana da saýatty. Burynǵydaı «oqyp kelseń, dıplom alsań boldy» demeıdi. Balanyń erteńin, bolashaǵyn oılap, mamandyqty birge tańdaıdy. Bala bolashaǵyna jumsalǵan qarjynyń qaıtarymy da bolýy tıis, erteńinde jumyssyz júrgeni kimge tıimdi dersiz.
- Búgingi kúni ózekti bolyp otyrǵan máseleniń biri - bilim sapasy. Oǵan qanshalyqty kóńil bólinedi? Bilim sapasynyń joǵary bolýy úshin, stýdenttiń ózin-ózi damytýy úshin qandaı jaǵdaılar jasalǵan?
- Oqý ornyndaǵy jastarǵa sapaly bilim berý, qoǵamǵa qajetti maman daıarlap shyǵarý - bizdiń basty maqsatymyz. Bul turǵyda aıtarym, ýnıversıtette pedagogıkalyq jáne ǵylymı jumysta tájirıbeleri mol bilikti mamandar qyzmet atqarady. Bes jylda bir ret bolatyn attestatsııadan jaqynda ýnıversıtet te, kolledj de tolyqtaı óttik. Endi akkredıtatsııa­dan ótip jatyrmyz. Ony Bilim berý sapasyn qamtamasyzdandyrý táýelsiz qazaqstandyq agenttigi (BSQA) júrgizedi. Bul óte kúrdeli protsess, ýnıversıtettiń materıaldyq bazasy, oqytýshy-professorlardyń quramy, oqý portaly, tipti ýnıversıtettiń saıtyna da baǵa beredi.
Bıyldan bastap jastardyń bos ýaqytyn tıimdi paıdalaný maqsatynda ár kafedradan kásibı ǵylymǵa beıimdeıtin klýbtar ashyp jatyrmyz. Stýdentter ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip-aq, qoly qalt etkende ómirdi kórgen, bilikti mamandardyń basqarýyndaǵy tájirıbeden ótedi. Bul qoǵamnyń qajettiliginen týyndap otyr. Búgin sabaǵyn 5-ke oqyǵan stýdent, erteń ujymǵa ene almaı, ómirde odan ne suraǵanyn bilmeı, bos aýada ómir súrgendeı bolmaýy úshin, stýdentke qajetti dúnıeniń bárine mán berip, elekten ótkizip, olardyń qajettilikterin óteýge tyrysamyz. Jaqynda Jastar komıteti esep berip, saılaý jınalysyn ótkizdi. Tóraǵanyń ornyna 5 úmitker boldy. Árqaısysynyń óz baǵdarlamasy bar. Stýdentter jabyq túrde daýys berip, alternatıvtik-demokratııalyq jolmen taǵaıyndalyp, ózderine tóraǵa saılady. Jastardyń ózin-ózi basqarýǵa degen umtylysy, bul da úlken jetistik.
- Siz elge tanymal ǵalymsyz. Fızıka-matematıka ǵylymynyń doktory, professor, QR UIA akademıgi, QR UǴA korrespondent-múshesi sekildi ataq-dárejelerińizden habardarmyz. Bilim men ǵylymdy óndirispen ushtastyrý, ıaǵnı stýdentterdiń óndiristik tájirıbeden ótýi jaıynda ne aıtasyz?
- Óndiristik tájirıbe stýdenttiń bilimin jetildiretin tusy ǵoı. Bilim teorııa júzinde berilse, ony is júzinde qoldaný stýdenttiń bilimin odan ári molaıtyp, kókirek kózin ashady. Ulttyq ekspertıza jáne sertıfıkattaý ortalyǵy, Qazaq kókónis jáne júzim sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtý­ty, Qazaq óńdeý jáne azyq-túlik óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty jáne t.b. ınstıtýttarda stýdentterimiz óndiristik tájirıbeden ótedi. Sondaı-aq «Aqsaı» nan-toqash kombınaty, «Názik» kompanııasy, «Rahat» kondıter fab­rıkasy jáne taǵy basqa kóptegen óndiris oryndarymen kelisimsharttarymyz bar. Tikeleı baılanys jasap otyramyz. «Bizden tájirıbeden ótsin, sosyn jumysqa alamyz» degen usynystar, jumysqa shaqyrtýlar kóp túsedi.
- Ýnıversıtet túlekteri eńbek naryǵynda básekege qabiletti me?
- Árıne. Álemde bolashaqta jumys berý­shiler tarapynan joǵary jalaqy tólenip, qajet bolatyn 5 mamandyq qataryna: azyq-túlik tehnology, fınans taldaýshysy, HR-generalist, ıaǵnı personalmen jumys salasyndaǵy taktık jáne strateg, bıohımık-bıotehnolog, mobıldi qosymshalardyń arhıtektory jatady. Bul mamandyqtar bizdiń ýnıversıtette bar, sondyqtan árqaısysyna qysqasha toqtala ketkendi jón sanap otyrmyn. Sheteldik ınvestorlardyń ekspansııasynyń artýy, saýda toraptarynyń agrokeshendik holdıngteriniń jańa jobalarynyń iske qosylýy azyq-túlik taǵamdary óndirisin belsendi damytýyna baılanysty bolashaqta tehnologtar jetispeýshiligin rekrýterler boljap otyr. Joǵary bilimi bar tamaq ónerkásibi mamandarynyń jalaqysy óte joǵary. Úsh jylda laboranttan bes tehnologqa nemese jańa ónimder jasaýshyǵa deıin ósýge múmkindikteri bar.
Qarjy taldaýshysyna suranys bank júıesinde, rıteılde jáne óndiris sektorynda óte joǵary. Ekonomıka nemese matematıka mamandyǵyn «qyzyl dıplomǵa» bitirgen túlekter joǵary baǵalanady. Úsh jyl eńbek ótili bar qarjy taldaýshylar qajetti mamandanýdan jáne saraptamadan ótse mıllıon teńgege jýyq jalaqy alady. Ekonomıkanyń barlyq salasynda adam resýrstary (HR-generalist) basqarý mamany bastapqyda HR-menedjerdiń assıstenti bolyp tájirıbe jınaqtaýy qajet. 3-4 jyldan keıin HR bólim basshysy nemese shtaty shaǵyn kompanııanyń HR-generalist mamany bolyp shyǵady. Bıotehnolog, bıohımık, jańa mobıldi qondyrǵylardyń damýyna baılanysty aqparatty tehnologııalar (ІT) salasyndaǵy mamandarǵa, onyń ishinde BigData, Java, Swift, Objective-C, Android, Python joǵary deńgeıli prorammalaý tilderinde baǵdarlama jasaýshylarǵa da qajettilik týyndaýda.
- Túlekterdi jumyspen qamtý máselesi jolǵa qoıylǵan ba? Oqýyn bitirgen jas maman qaıda barady, qaıda jumys istep jatyr? Belgili bir monıtorıng jasaısyzdar ma?
- Túlektermen tyǵyz qarym-qatynas­tamyz, monıtorıng jasalady. Árqaı­sysynyń óz mamandyǵyna baılanysty jumystary bar. Bizdiń ýnıversıtetti bitirgen túlekterdiń 85 paıyzy birden jumysqa ornalasady. Bilim ordasy orta jáne shaǵyn bızneske mamandar daıarlaıtyndyqtan, kópshiligi ózderiniń kompanııalaryn ashyp, orta bızneske ońaı kirisip ketedi. Máselen, Qazaq óńdeý jáne azyq-túlik óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty Nan daıyndaý óndirisiniń tehnologııasynyń bólim meńgerýshisi A.Amantaeva, osy ınstıtýttyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri M.Abdıbaeva, «Almaty standart» JShS-nyń bas dırektory N.Tabynbaev, «BNA» JShS-nyń bas dırektory A.Abdýllaev, «Ulttyq saraptaý jáne sertıfıkattaý ortalyǵy» AQ bas dırektory R.Isenǵulova, osy ortalyqtyń bas dırektorynyń orynbasary I.Mýn, Mańǵystaý oblysyndaǵy «Beıneý sút zaýyty» JShS-nyń bas dırektory I.Tashev jáne t.b. kóptegen túlekterimizdi maqtan etemiz.
Osy jerde aıta keteıin, «Túlekter assotsıatsııasyn» qurýdy qolǵa alyp jatyrmyz.
- Sheteldermen baılanystaryńyz qalaı?
- Reseı, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Malaızııamen qarym-qatynasymyz jaqsy. Buryn frantsýzdarmen baılanys bolǵan eken, sony qaıta jańǵyrtpaqpyz. Qyrǵyzstan men Ózbekstannyń tehnologııalary jaman emes, olardyń tájirıbeleri mol, jaqsy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bar. Qarapaıym ǵana meıizdi alaıyqshy. Júzimdi keptirip, odan meıiz jasaý - ol da bir tehnologııa. Ony ózbekter jasap otyr. Sondyqtan osy eki elmen tyǵyz qarym-qatynasta jumys jasaımyz. Shetelmen qarym-qatynas jasaýdyń, ózara tájirıbe almasýdyń stýdentterimizge bereri mol bolmaq.
- Bilim júıesine baılanysty óz kózqa­rasyńyzdy bildirseńiz. Qandaı ózekti máseleler bar?
- Bul turǵyda memleket tarapynan kóptegen jumystar atqarylyp jatyr. Sonyń biri - UBT edi. Bul másele de oryndy sheshimin tapty. Endi UBT-dan qajetti ball jınaı almaǵan jastyń, eki márte test tapsyrýǵa múmkindigi bar. Keıde baly jetpeı, biz qabyldaı almaı, olar ózge elge, Reseıge, Qytaıǵa, Qyrǵyzstanǵa ketetin jaǵdaılar bolǵan edi. Bul bizdiń qarajatymyz ózge eldiń bilimin ınvestıtsııalaýǵa ketip jatyr degen sóz. Sondyqtan mınıstrlik tarapynan bul máseleniń óz sheshimin tapqany qýantady. Bul birinshiden, bizdiń jastarymyzdyń shetelge ketpeýi úshin jasalǵan jaǵdaı dep esepteımin. Talantty balalardyń shetelge baryp oqyǵanyna qarsy emespiz. Biraq alǵashqy baspaldaqty, bakalavrdy ózimizde daıyndaǵan jón.
...Jaqynda biz qalalyq ákimshiliktiń qoldaýymen Almatyda birinshi ret «Bolashaq ınjener» atty baıqaý ótkizdik. Oǵan qaladaǵy barlyq tehnıkalyq bilim beretin joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri qatysty. Jas maman óndiriske kelgende neden bastaýy, kimmin dep barýy, ol ortaǵa qalaı sińýi kerek degen sııaqty suraqtar berildi. Qazir jas mamannyń ortaǵa sińisip ketýi ózekti problemanyń birine aınalyp otyr. Sebebi dıplomda burynǵydaı ınjener degen sóz jazylmaıdy, biz dıplomdy bakalavr nemese magıstr dep beremiz. Injener degenimiz syrtta qalyp qoıady. Al óndiriske barsa ınjener, tehnolog, programmıst, t.b. kerek. Sol sebepti ýnıversıtet bitirse de, kolledj bitirse de jumysshy qylyp alady eken. Bul qıyn jaǵdaı ǵoı. Jastardyń kópshiliginiń óndiriste turaqtamaıtyndyǵy sondyqtan. Jas mamanǵa qoldaý kórsetsek, jaǵdaıyn jasasaq, bizdiń óndiristik salamyzdyń damýyna jol ashylar edi. Bul ótkizgen baıqaýymyzdan stýdentter ózderine qajetti málimet alyp, razy boldy. Óte joǵary deńgeıde ótti. Stýdentter de razy, biz de razy. Endi jyl saıyn ótkizýdi dástúrge engizsek degen jospar bar.
Taıaýda ýnıversıtetimizdiń 2016-2019 jyl­darǵa arnalǵan strategııalyq damý jospary jasaldy. Bul strategııalyq qujat ýnıversıtettiń baqylaý keńesinde talqylanyp bekitildi. Baqylaý keńesiniń quramy eli­mizge belgili qoǵam qaıratkerleri, bilim jáne ǵylym salasynyń mamandary, jumys berý­shi mekemelerdiń ókilderi, ýnıversıtet maman­dyqtarynyń baǵyttary boıyn­sha kásibı mamandardan toptastyrylǵan.
Ýnıversıtet strategııasynyń damý baǵyt­ta­rynda patrıottyq tárbıege úlken kóńil bólingen. Biz kásibı bilikti maman ǵana emes, azamattyq pozıtsııasy bar maman daıyndap shyǵarýymyz qajet. Sondyqtan tárbıe qundylyqtaryna da basa nazar aýdarýǵa tıispiz.
- Áńgimeńizge raqmet!

Baǵdagúl Balaýbaeva