Nurǵısadan bata alǵan daryn ıesi

Kúı atasy Qurmanǵazy men án atasy Birjan sal, Aqanseri, Úkili Ybyraı men Segiz seri syndy halyq kompozıtorlary qaı mektepten dáris alyp, qaı konservatorııany bitirdi deısiz. Bular allanyń bergen daryny bar erek týǵan shoqtyǵy bıik shyǵarmalardyń avtory ári rýhanı baı dúnıeniń ıeleri. Nota tanymasa da júrekten, sezimnen týǵan dúnıelerin keler urpaqqa jeter qundylyǵymen qosa bizderge mura etip qaldyrmady ma?!

Ras, mýzyka mamandarynyń aıtýynsha naǵyz kompozıtor nemese áýesqoı kompozıtor degen egiz uǵym bar. Ol shyndyq. Keıde nota sanap jazǵan shyǵarmalary júrekke jetpeı qalatyn da naǵyz kompozıtorlar bolady. Al tabıǵı týǵan án men kúıdiń júrek qylyn shertip, armanǵa jeteleıtini bar.

Ómir óz arnasynda aǵyp, kóp jylǵy jınaqtaǵan fılosofııalyq oılar birde án, birde jyr, al keıde kúmbirlegen kúı bolyp arnadan asyp jatsa aıyby ne?!

Qydyrbaı Amanjolovtyń ánderin tyńdaǵanda meniń bir tańǵalǵanym, bul kisiniń shyǵarmalary basqa kompozıtorlardyń án-kúılerine múlde uqsamaıdy. Keıbir avtordyń ánderi birer joly halyq ánine, keıbir yrǵaǵy tanys ánderge uqsap jatady ǵoı. Meniń kózimniń jetkeni - tunba tabıǵı darynnyń arqasynda shyqqan dúnıelerde avtordyń óz qoltańbasy anyq baıqalady eken, onda boıama, ásireleý, jasandylyq degen múldem joq. Taza júrekten shyqqan shynshyl, tabıǵı, túsinikti, áserli týǵan tyń dúnıeler. Avtor osynysymen de basqalardan erekshe, basqa shyǵarmalardan áserli.

Biz búgin ataǵynan at úrketin úlken ǵalym, Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, aýyl sharýashylyq ǵylymdarynyń doktory, akademık Qydyrbaı Amanjolovtyń ǵylymı eńbekterimen qosa kórkem dúnıesi-shyǵarmashylyǵyna toqtalǵaly otyrmyz.

Olaı bolsa ekeýara bolǵan áńgimege kezek berelik:

- Qydyrbaı Amanjoluly! Siz ǵylym jolynda júrgen adamsyz. Biraq tabıǵı darynyńyzdyń arqasynda týǵan tamasha týyndylaryńyz. Qazaq radıosynyń áýe tolqynynda jıyrma jyldan astam ýaqyt nasıhattalyp keledi. Biz endi áriden bastasaq. Ózińizdiń bala kezińizdegi ónerge qushtar bolýyńyzǵa kimderdiń áseri boldy. Birden óner ıesi bolýǵa ne bóget boldy? Qazirgi mamandyǵyńyzdy qalaı tańdap aldyńyz?Osy jaıly bilgimiz keledi.

- Men Qyzyldyń qumynda 1948 jyly 1 sáýirde dúnıege kelippin. Men bala kezimnen án men kúıge , ádebıetke qushtar bolyp óstim. Men qazaqtyń zańǵar jazýshylarynyń shyǵarmalaryn súısinip, zerdelep oqydym. Kóbine Uly Abaı, Juban Moldaǵalıev,Tumanbaı Moldaǵalıev, Qadyr Myrzalıev, Muqaǵalı Maqataev syndy aqyndardyń jyrlaryn kóp oqydym. Keıin Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaevtyń eńbekterine qanyq boldym.

Men bala kezimde kıiz úıdiń ortasyndaǵy ottyń shoǵyna kúıip, qýyrylyp qalyppyn. Qatty kúıgennen tamaq ishpeı, aýzyma sý tamyzyp, suıyq tamaq bergen eken. Bir jyl ótkennen soń aýzymdy ashyp, tamaq ishem dep suraı bastaǵan ekenmin. Ájem eshkiniń sútine salyp bir jyl emdegende sol kúıgennen tyrtyq ta qalmapty.

Mektepti bitirgen soń men Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq Qazaqtyń /burynǵy Kırov atyndaǵy/ ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine qujatymdy tapsyrmaq edim, ol zamanda eki jyl aýyl sharýshylyǵynda jumys istemeseń qabyldamaıtyn. Meni dekanat mańaılatpady. Sonda: «Sizder durys istemeı otyrsyzdar, mańdaıaldy jazýshy bolar bir adamnan aıyrylyp otyrsyzdar, men naq ádebıettiń ókili bolatyn adam edim» dep ózimniń ókinishti oıymdy aıtyp kettim. Qatty kóńilim qalǵan soń aǵamnyń aqylymen Qazaqtyń Mal sharýashylyq ınstıtýyna emtıhan tapsyrdym. Bir orynǵa segiz bala eken. Bárinen bes degen baǵa aldym, al orys tilinen eki alyp qaldym. Bári ótken soń sol kezdegi ınstıtýttyń rektory Músilim Ámirhanovıch Ermekov prorektor Májıt Aqjanovıch Baıtýrınge: «Myna balamen sóıles, bári bes, orys tilinen nege eki boldy, qaı jaqtan kelgen bala eken» degen eken. Sodan meni shaqyryp alyp: «Sen rektorǵa rahmetińdi aıt, kóptiń ishinen osy baladan birdeńe shyǵady» dep qamqorlyqqa alyp otyr, - dedi. - Bizde sabaq oryssha. Orystyń tilin úıren!» dep, otbasy jaǵdaıyn, nege orys tilin bilmeı qalǵanyn surady. Qaraqumda jalǵyz orys bolýshy edi, orys tilinen sabaq beretin. Onyń ózi óz tilin shala biletin. Mektepten orys tilin bilmeı shyqqanym ras edi. Sony aıttym. Men oılaımyn, sol kisilerdiń shapaǵaty bolar, men orys tilin jetik úırenip, sabaǵymdy jaqsy oqıtyn boldym. Mádet Aǵzamuly meniń ǵalym bolǵanymdy kórdi.

Meni ınstıtýtty bitirgennen keıin Qazaqtyń malsharýashylyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda aspırantýraǵa qaldyrdy. Sol jerde akademık Qılybaı Úsenovıch Medeýbekov maǵan: «Men senen úlken úmit kútemin, oqýyńdy jaqsy bitirgen ekensiń» dep, Máskeýge aspırantýraǵa jiberdi. Onyń ústinde Qarpyq Qusaıynuly Qusaıynov Anatolıı Kolestratovıch Raslekov degen kisi ekeýi mal sharýashylyq ınstıtýtynda meniń ǵylymı jetekshim boldy. Máskeýde doktorlyq dıssertatsııamdy jaqsy qorǵadym. Ǵylym kandıdaty boldym. Ondaǵy ǵylymı jetekshim- SSSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, aýylsharýashylyq ǵylymynyń doktory, professor Sergeı ıAkovlevıch Dýdın bolatyn. Almatyǵa kelgen soń shamaly ýaqyttan keıin ǵylym doktory bolǵan jaıym bar.

- Al endi ǵylymǵa qosqan úlesińiz degende ne aıtar edińiz?

- Endi, mine, ǵylym doktory, professormyn. Aýyl sharýashylyǵy Ǵylym Akademııasynyń akademıgimin. Reseı aýyl sharýashylyq Akademııasynyń qurmetti doktorymyn. Qytaı Aýylsharýashylyq ǵylym akademııasynyń qurmetti professorymyn. Ǵylymda sińirgen eńbegim birshama barshylyq. 350-den astam ǵylymı eńbegim bar. Jıyrma shaqty kitabym bar. Otyzdan astam kitapsham bar. Otyzǵa jýyq óndiriske usynysym bar. Kitaptarymnyń attary etti iri qaraǵa baılanysty «Ettiń sapasy», «Tehnologııa proızvodstva ı standartızatsııa govıadıny», «Etti standartızatsııalaý» dep atalady. Taǵy bir kitabym -«Etti alǵashqy óńdeý» dep atalady. Qazirgi kúnde et sapasy jónindegi Qazaqstandaǵy belgili ǵalymmyn. Qazaqstan respýblıkasy Aýylsharýashylyq mınıstrliginde qurylǵan malsharýashylyǵy salasy boıynsha tehnıkalyq keńestiń múshesimin. Doktorlyq dıssertatsııa qorǵaıtyn ózimizdiń ınstıtýtta jıyrma bes ǵylym doktorynan turatyn úlken tóraǵanyń orynbasary bolyp qyzmet atqardym.Qyrǵyz elinde doktorlyq dıssertatsııa qorǵaıtyn keńeste on jyl múshe boldym. Kóptegen mamandar daıyndaýǵa óz úlesimdi qostym. Qazirgi tańda óz qolymnan shyqqan alty ǵylym kandıdaty bar. Qazir birneshe ǵylym doktorlaryn qorǵaýǵa daıyndatyp jatyrmyn. Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń mal azyǵyn óndirý jáne standartızatsııalaý bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet etýdemin.

- Bul endi sizdiń kóp ter tógýdiń arqasynda jetken jetistikterińiz, eńbegińizdiń jemisi dese de bolǵandaı. Negizgi taqyrybymyzdy ónerge qaraı bursaq. Óner ata-babanyń qasıetinen qonady deımiz. Sizdiń bala kezińizden ónerge qushtarlyǵyńyz tolysqan shaǵyńyzdaǵy án-jyr, kúmbirlegen kúı bolyp mazańyzdy alyp, eriksiz qolyńyzǵa dombyra alǵyzǵany ras. Sonyń syry nede? Sabaqtaı otyrsańyz!

- Meniń úsh uıyqtasam da oıymda bolmaǵan ǵajaıyp qubylys. Oıda joqta qyryq bes jasymda on eki jyl buryn qaıtys bolǵan ákem túsime kirdi. Sol kezde júrekten aýyryp qınalyńqyrap júr edim. Qınalǵanymdy sezdi me nemese kóńilin basqa jaqqa bursyn dedi me, «Balam, qolyńdy jaı, men bata bereıin, ánińe sal tolǵana, saǵan allataǵala jas jigittiń kúshin beredi» dep aq batasyn berdi. Sol batany alǵannan keıin qolym qalaı dombyraǵa bara bergenin ózim de baıqamaı qaldym. Naǵanaı babam aıan bergen soń kúı shyǵara bastadym. Ánderim shyǵa bastaǵanda birge ósken dostarym «ómiri án aıtpaıtyn, kúı shertpeıtin, bul qalaı boldy» dep tańǵalysty.

Men ınstıtýtta oqyp júrgende Ahmet Jubanovtyń jıeni dombyrada oınaýdy úıretken bolatyn. Sonyń paıdasy bolar, men án shyǵara bastadym.

Ákem dombyrada erkin oınaıtyn. Anam ekeýi halyq ánderin sheber oryndaıtyn. Sheshem qylqobyzda oınaýshy edi. Naǵashy jurtymda Mámish degen atamyz aıtysqan adamyn jeńbeı qoımaıdy eken. Aǵam Qaıyrbek te oıynan án shyǵaratyn. Bıjan degen babamyz óte ónerli kisi bolǵan eken. Ol kisini kórgender «asqardaı bıik týǵan azamat» dep keremet baǵa bergen eken. Sol kisiniń sońynan kileń jaqsy-jaısańdar ergen eken. Sol kisilerdiń óneriniń ushqyny bizge daryǵan ǵoı...

- Eń alǵashqy shyǵarǵan ánińiz?

- Alǵash tebirenip otyryp shyǵarǵan ánim-«Adal jar» dep atalady. Ánniń óleńin de ózim jazyp oryndap júrdim. Kúnderdiń bir kúninde Saǵatbek Medeýbekov degen jigitpen tanystym. «Men sizdiń ánińizdiń mátinine ózgeris kirgizip, avtory bolaıyn» dep qolqa saldy. Sóıtip áni meniki, sózi Saǵatbektiki bolyp, ol ándi tuńǵysh ánshi Ramazan Stamǵazıev oryndady, oǵan sebepshi bolǵan kúıshi Ermurat Úsenov bolatyn. Meniń ánderim men kúılerimdi alǵash notaǵa túsirgen de sol kisi. Ermurat «aǵa, siz tegin adam emes ekensiz» dep elep, ánshilerdi taýyp berdi. Biraz án-kúılerimniń notasyn kompozıtor Temir Taıbekov pen kúıshi Ótegen Júsipov túsirgen bolatyn. «Adal jar» ánin keıin Sáken Qalymov ansamblmen oryndap, Qazaq radıosynyń altyn qoryna jazdy. Áýe tolqynynan nasıhattala bastady. «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degendeı, bir án shyqqan soń shabyttana túsip, úzdiksiz izdenistiń arqasynda 300-ge jýyq shyǵarmam daıyn boldy, kóbisi notada.

- Siz «Nurǵısadan bata aldym» dedińiz, daıyn partıtýralar jaıly aıta otyrsańyz!

- Halyq qaharmany Nurǵısa Tilendıevtyń basshylyq jasaýymen «Otyrar sazy» orkestriniń jigitteri toǵyz partıtýranyń daıyn bolýyna kómek etti. Kúılerdiń kópshiligin Nuraǵań óz úıinde tyńdady, óte joǵary baǵalady. Sonyń ishinde erekshe toqtalǵany- «Domalaq ana»kúıi. Onyń aldynda konservatorııanyń, Petr Chaıkovskıı atyndaǵy mýzyka ýchılışesiniń stýdentteri oryndap júretin. Sol kúıdi Nuraǵańnyń aldynda Ótegen Júsipov oınady. Kúıdiń tórt-bes taktysy oınalǵannan keıin shtrıhyna basa kóńil aýdardy. Ótegenniń qolynan dombyrany alyp «mynany notaǵa túsirgen kim?» dedi. Sonda Ótegen «men» dedi. «Sen bolsań nege shtrıhyn durys qoımaǵansyń?» dep keıidi.

Sodan keıin «Naǵanaı» degen kúı oryndaldy. Bul kúı Qońyrat babamyzǵa arnalǵan kúıim edi. Bunyń da shtrıhyn jóndedi. Kúıdi tyńdap bolyp, «osyndaı kúıdi de adam shyǵarady eken» dep tańǵaldy. Osydan soń «Jalǵyz aqqý» kúıi oryndaldy. Nuraǵań «sen óziń oınamaısyń ba?» dep maǵan buryldy.Aldynda daıyndalyp kelgem, júreksingenimdi bildirmeı, «Óner adamdarynyń aldynda kúılerimdi oınamaýshy edim» dep qutyldym. Ol kisi maǵan ań-tań bolyp qarady. «Jalǵyz aqqýǵa» eshqandaı túzetý engizgen joq. Ol kisige unady. «Kelinshegiń ólgen joq pa edi?» dep surady. «Joq, aman-saý» dedim. Sodan keıin oılanyp ornynan turdy da: «Maestro, - dedi, - Qyz bala bolsań betińnen súıer edim, jigit bolǵan soń seniń mańdaıyńnan súıeıin», - dep, mańdaıymnan súıdi. Osydan bastap óle-ólgenshe aǵa-inideı jaqsy aralastyq, mýzyka álemi jaıly kóptegen maǵlumatqa qanyq boldym. Ol kisi: «Kúı - qudaıdyń kúbiri» dep únemi aıtyp otyratyn. Bir joly saıajaıda demalyp jatyp: «Aınalaıyn, Qydyrbaı! Seniń qaı jerde osy shyǵarmalardy shyǵaratynyńdy, tabıǵatyńdy kórýge keldim. Sonshalyqty ásem án-kúı bostan-bosqa týmaıdy ǵoı. Seni búginnen keıin «áýlıe kompozıtor» dep ataımyn. Óıtkeni saǵan túsińde aıan bergennen keıin osylaı deý oryndy, sen halyq kompozıtorysyń» dedi. Odan keıin Nuraǵań «Astana kúniniń toıyn atqaryp keleıin, sosyn seniń kontsertińdi uıymdastyryp, belgili kompozıtorlarǵa tyńdatamyn, tóreligin solar aıtar, osyndaı kompozıtor bar dep búkil qazaq eline jarııa etemin, ónerińdi synatamyn, olar qalaı baǵalar eken» dep ýáde bergen. Astanadan kelgen soń bizdiń saıajaıda demalyp jatqanda Nuraǵań aýyryńqyrap turyp, «meni úıge jetkiz!» dedi. Tún ortasynda úıine jetkizdim, sońǵy kórgenim sol boldy. Aǵaı qaıtys boldy. Aldyn ala josparlaǵan shyǵarmashylyq keshim ótpeı qaldy.

- Halyq qaharmany Nurǵısa Tilendıevtiń qaıtys bolǵany 1998 jyl eken, sodan beri óz shyǵarmalaryńyzdy nasıhattaı almaýyńyzǵa ne sebep?

- Men, birinshiden, ǵylym sońyna túsken adammyn. Shyǵarmalarymnyń kóbirek nasıhattalmaı kelgeni de sodan. Biraq úlken sahnada ónerimdi kórsetpegenmen án-kúı shyǵarýdy birde bir toqtatqan joqpyn, qaıta burynǵydan da kóp jańa ánder ómirge keldi. Bir Muqaǵalı Maqataevtyń mátinine alpys án shyǵaryppyn. Ol meniń Muqaǵalı jyrlarynyń meniń oıymmen astasqandyǵy bolar.

Bir jyldary ortanshy qyzym Baljan qostanaılyq jigitke kúıeýge shyǵyp toıǵa bardyq. Sol jerde ánshi Túlkibek Yrysmaǵambetov degen ánshi jigitpen tanysyp, onyń oryndaǵan ánderi meniń kóńilimnen shyqqan soń jınaǵymdy berip, jıyrma shaqty ánimdi oryndattym. Sátti shyqty. Sol toıda aqyn Aqylbek Shaıahmetovpen tanysyp, sol aqynǵa ǵana biraz ánderime arnaıy sóz jazdyrdym. Sonymen jıyrma ánim Aqylbektiń sózine jazyldy. Aqylbek - óresi, talǵamy joǵary, ótkir jazatyn aqyndarymyzdyń biri.

Meniń «Naǵanaı», «Jalǵyz aqqý», «Áz aǵa» , «Erkin dala erkiń qaıda» kúılerimdi Ermurat Úsenov oryndasa, «Anama» kúıin Ótegen Júsipov, «Jetim qozy», «Esimde», «Aqqý áni» ánderimdi Sulýshash Nurmaǵambetova, «Týǵan jer» ánin Nurǵalı Núsipjanov, al «Bıbigúlge», «Saǵyndym, áke, saǵyndym» ánderin Qaırat Ádilov, «Nege seni unattym» ánin Nazym Saǵalova, «Eı baýyrym» ánin Indıra Maqaeva oryndaǵan.

Meniń án-kúılerimniń jınaqtary «Án-aqqý», «Án -samal», «Án-aına» degen atpen jaryqqa shyqty.

- Sizdiń shyǵarǵan týyndylaryńyz birneshe kontsertke jeterlik. Halyqpen qaýyshatyn kún de alys emes shyǵar?

- Árıne, on bes án men birneshe kúıdiń partıtýralary daıyn tur, óz oıymsha «Otyrar sazy» orkestrimen bir jaqsy kontsert bergim keledi. Ázirshe týǵan jerden bastasam dep oılaımyn. Meniń ánderimdi oryndaıtyn jastar kóbirek shyqsa aldaǵy ýaqytta osy isti túbegeıli qolǵa alsam deımin.

- Qydyrbaı Amanjoluly! Salıqaly da maǵynaly áńgimeńizge rahmet!. Sizge iske sát degim keledi.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty Altyn Imanbaeva