Nepal men Tıbettegi alapat tasqyn: júzdegen adam qaza taýyp, myńnan astamy iz-túzsiz joǵaldy
ASTANA. KAZINFORM — 26 tamyzda Qytaı men Nepal shekarasyndaǵy Gımalaı taýlarynda bolǵan joıqyn tabıǵı apat eki el aýmaǵyn qamtyp, júzdegen adamnyń ómirin qıdy. Nepaldyń soltústigindegi eldi mekender men Qytaıdyń Tıbet avtonomııalyq aýdanyndaǵy Jılýn shekaralyq ótkizý beketi tasqyn men laı kóshkininen qatty zardap shekti. 27 tamyzdaǵy málimet boıynsha, eki elde myńnan astam adam iz-túzsiz joǵalǵandar qatarynda. Olardyń arasynda júzdegen sheteldik týrıst pen qajy bar.
Qutqarý jumystary jalǵasyp jatqandyqtan, qaza tapqandar men iz-túzsiz joǵalǵandar sany jónindegi derekter áli de naqtylanyp jatyr.
Nepalda 165 adamnyń máıiti tabyldy
Nepaldyń Tabıǵı apattar qaýpin azaıtý jáne basqarý jónindegi ulttyq basqarmasynyń 27 tamyzda jarııalaǵan málimetine sáıkes, eldiń soltústigindegi alapat tasqynnan keıin 165 adamnyń máıiti tabylǵan. Taǵy 826 adam iz-túzsiz joǵalǵandar qatarynda.
Tasqyn eldi mekenderdi basyp, úılerdi, joldar men kópirlerdi, kólik quraldary men basqa da ınfraqurylym nysandaryn qıratyp ketti. Taýly aımaqtaǵy joldardyń buzylýy men baılanystyń úzilýi qutqarý jumystaryn qıyndatyp otyr.
Beınebaqylaý kameralaryna túsken kadrlarda apattyń qanshalyqty jyldam órbigeni baıqalady. Sý, tas jáne laı aralasqan alyp aǵyn ǵımarattar men kólikterdi shaıyp ketpes buryn adamdardyń qaýipsiz jerge qaraı qashyp bara jatqany kórinedi.
Tıbette 3 adam qaza taýyp, 558 adam joǵalǵan
Qytaıdyń CCTV telearnasynyń málimetinshe, apat Qytaıdyń Tıbet avtonomııalyq aýdanyndaǵy Shıgadze qalasyna qarasty Jılýn ýeziniń Jılýn shekaralyq ótkizý beketine de aýyr zardap ákeldi.
27 tamyz kúni Beıjiń ýaqytymen saǵat 08:00-degi aldyn ala derek boıynsha, qutqarýshylar Reso aýylynyń eki turǵynyn aman alyp shyqqan. Úsh adamnyń qaza tapqany anyqtalyp, 558 adam iz-túzsiz joǵalǵandar tizimine engizildi. Olardyń 298-y — Qytaı azamatty.
Qytaı bıligi tabıǵı apat saldaryn joıý boıynsha birinshi deńgeıdegi tótenshe áreket etý rejımin iske qosyp, oqıǵa ornynda jedel shtab qurdy.
Qytaı tóraǵasy Sı Tszınpın iz-túzsiz joǵalǵandardy barlyq múmkindikti paıdalana otyryp izdestirýdi, qaýip tóngen aýmaqtaǵy turǵyndardy qaýipsiz jerge kóshirýdi jáne zardap shekkenderge jedel medıtsınalyq kómek kórsetýdi tapsyrdy.
Ol adam shyǵynyn barynsha azaıtý qajettigin atap ótip, monıtorıng pen erte eskertý jumystaryn kúsheıtýge jáne qaıtalama tabıǵı apattardyń aldyn alýǵa shaqyrdy.
QHR Memlekettik keńesiniń premeri Lı Tsıan da zardap shekkender men joǵalǵandar sanyn jedel anyqtap, qutqarý jumystaryn barynsha kúsheıtý jóninde tapsyrma berdi.
Apatqa ne sebep boldy?
Apattyń naqty sebebi jónindegi zertteý áli aıaqtalǵan joq.
Alǵashqy saǵattarda Germanııanyń geoǵylymdar ortalyǵy osy aýdan mańynda magnıtýdasy 4,4 bolatyn seısmıkalyq dúmpý tirkelgenin habarlaǵan. Osyǵan baılanysty jer silkinisi muzdyqtyń opyrylýyna nemese kóshkinge túrtki bolýy múmkin degen boljam aıtyldy.
Alaıda keıingi ǵylymı baǵalaýlar apattyń basqa yqtımal mehanızmin kórsetti.
The New York Times keltirgen geologtar men glıatsıologtardyń aldyn ala baǵalaýynsha, shamamen 5 myń metr bıiktiktegi muzdyqtan eni 800 metrge jýyq alyp muz massasy bólinip, birneshe myń metr tómendegi ózen ańǵaryna qulaǵan bolýy múmkin.
Ǵalymdardyń esebinshe, onyń jerge soǵylýynan paıda bolǵan seısmıkalyq áser magnıtýdasy 5,2 jer silkinisine para-par bolǵan. Qulaǵan muz massasy soqqy kezinde usaqtalyp, sý, muz jáne taý jynystarynan turatyn asa jyldam aǵynǵa aınalyp, óz jolyndaǵy nysandardy qıratyp ketken bolýy yqtımal.
Keıingi zertteýlerde bastapqyda jer silkinisi retinde tirkelgen seısmıkalyq sıgnaldyń ózi muz ben taý jynystarynyń orasan zor massasynyń qulaýynan paıda bolýy múmkin ekeni de aıtyldy.
Sondyqtan qazirgi kezeńde jer silkinisin apattyń bastapqy sebebi dep birjaqty aıtýǵa negiz joq.
Ǵalymdar spýtnıktik sýretterdi, ózen aǵysy men meteorologııalyq derekterdi zerttep, apattyń qalaı órbigenin qalpyna keltirýge tyrysyp jatyr.
Klımattyń ózgerýi qanshalyqty áser etti?
Ǵalymdar Gındýkýsh–Gımalaı aımaǵyndaǵy muzdyqtardyń jahandyq jylyný saldarynan jyldam erip jatqanyn birneshe jyldan beri eskertip keledi.
Muzdyqtardyń sheginýi bıik taýly aımaqtardaǵy muzdyq kólderiniń tasýy, muz ben taý jynystarynyń opyrylýy jáne sel sekildi tabıǵı qaýipterdiń artýyna yqpal etýi múmkin.
Degenmen mamandar klımattyń ózgerýi dál osy apattyń týyndaýyna qanshalyqty áser etkenin qazirden anyqtaý erte ekenin atap ótedi. Bul úshin qosymsha zertteýler qajet.
Gımalaı taýlarynyń geologııalyq erekshelikterine baılanysty bul óńirde kóshkin men sý tasqyny qaýpi onsyz da joǵary. Nepalda maýsymnan qyrkúıekke deıin sozylatyn mýssondyq jańbyr kezeńinde mundaı tabıǵı apattardyń qaýpi aıtarlyqtaı artady.
Júzdegen sheteldik týrıst iz-túzsiz joǵalǵan
Apat bolǵan aımaq shalǵaı taýly jerde ornalasqanyna qaramastan, ol halyqaralyq týrızm men dinı qajylyqtyń mańyzdy baǵyttarynyń biri sanalady.
BBC jarıalaǵan Nepaldyń týrızm salasyndaǵy resmı derekterine sáıkes, apattan keıin júzdegen týrıstpen baılanys úzilgen. Alǵashqy málimetterdiń birinde 403 týrıstiń joǵalǵany, olardyń 341-iniń shetel azamaty ekeni habarlandy.
Іz-túzsiz joǵalǵandar arasynda Úndistan, AQSh, Avstralııa, Ulybrıtanııa, Kanada, Malaızııa jáne basqa da elderdiń azamattary bar.
Olardyń bir bóligi Tıbettegi Kaılash taýyna qajylyq saparmen bara jatqan.
Kaılash taýy ındýızm men býddızmdi qosa alǵanda, birneshe din ókilderi qasıetti sanaıtyn oryndardyń biri. Jyl saıyn kóptegen qajy oǵan Nepal arqyly Tıbetke ótetin baǵytpen barady.
Tasqyn avtomobıl joldaryn qıratyp, telekommýnıkatsııa jelileriniń jumysyn buzǵandyqtan, kóptegen týrıst pen jergilikti turǵyn syrtqy álemmen baılanysyn joǵaltqan.
Sondyqtan bılik iz-túzsiz joǵalǵandar tizimine engizilgen adamdardyń barlyǵy qaza tapty degendi bildirmeıtinin eskertedi. Baılanys qalpyna kelip, qutqarý jáne izdestirý jumystary jalǵasqan saıyn bul kórsetkishter ózgerýi múmkin.
Іzdestirý-qutqarý jumystary jalǵasyp jatyr
Qytaı men Nepal bıligi apat aımaǵynda aýqymdy izdestirý-qutqarý jumystaryn júrgizip jatyr. Alaıda taýly jer bederi, buzylǵan joldar, joǵary sý deńgeıi men baılanystyń úzilýi keıbir aýdandarǵa jetýdi qıyndatyp otyr.
Qazirgi ýaqytta negizgi mindet — joǵalǵan adamdardy izdeý, zardap shekkenderdi evakýatsııalaý, jaralanǵandarǵa medıtsınalyq kómek kórsetý jáne qaıtalama kóshkinder men sý tasqyny qaýpin baqylaý.
Apattyń naqty sebebin anyqtaý boıynsha ǵylymı zertteýler de jalǵasyp jatyr. Mamandardyń pikirinshe, spýtnıktik baqylaý derekteri men jergilikti meteorologııalyq jáne gıdrologııalyq málimetter oqıǵanyń tolyq mehanızmin anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Qaza tapqandar men iz-túzsiz joǵalǵandar týraly málimetter izdestirý jumystary men baılanys júıeleri qalpyna kelgen saıyn áli de ózgerýi múmkin.
