Nemis avtonomııasy: 1979 jylǵy Tselınograd oqıǵasynda ashylmaı jatqan shyndyqtar az emes

 Óıtkeni sol kezdegi qarsylyq aktsııasy KOKP Ortalyq Komıtetiniń múddesine qaıshy kelip qana qoımaı, qudiretti organnyń qaýly­synyń oryndalmaýy onyń bedeline úlken nuqsan keltiretini túsinikti edi.

Bul oqıǵa jaıynda Keńes Odaǵy ydyraǵan soń baryp qana tam-tumdap maqalalar jarııalana bastady. Biraq olar jalpylama sıpatta jazylyp, kóp jáıttiń beti ashylmaı, kóńilderde túrli saýaldar týyndatty. Osy arada "Egemen Qazaqstannyń" ústimizdegi jyldyń 30 qańtaryndaǵy "etjeńdi" nómirinde jaryq kórgen otstavkadaǵy polkovnık Amantaı Kákenniń "Nemis avtonomııasy. Ol qazaq dalasynda qalaı quryla jazdady?" degen taqyryppen berilgen kólemdi maqalasy jurtshylyqty biraz jaǵdaıattardan habardar etkenin atap kórsetkenimiz jón.

Jaqynda "Egemen   Qazaqstannyń" qonaqjaı sha­ńy­raǵyna 1979 jylǵy Tselınogradtaǵy maýsym oqıǵa­syna kýáger eki adamdy - sol kezdegi Tselınograd pedago­gı­ka­lyq ınstıtýtynyń rektory Baltash Suńqarbe­kovti, Tselınograd oblystyq Memleket qaýipsizdigi komıteti hatshylyǵynyń  bastyǵy bolǵan otstavka­daǵy polkovnık Qamılash Qapyshevti jáne 1998 jyly atalǵan qarsylyq aktsııasyna baılanysty   oryssha shyqqan "Poznanıe sebıa" kitabynyń avtorlary Aman­taı Káken men sol shaqta Jezqazǵanda MQK-da qyzmet istegen otstavkadaǵy polkovnık Muqash Omarovty shaqyryp, "dóńgelek ústel" ótkizgen edik. Ondaǵy maqsat - osydan 23 jylǵa jýyq ýaqyt bu­rynǵy oqıǵanyń naqty kórinisin ashýǵa sál de bol­sa úles qosý-tyn, dep jazady «Egemen Qazaqstan» gazeti.  QazAqparat osy basylymnyń tilshisi Samat Musanyń dóńgelek ústel basynda órbitken suhbatynyń tolyq mátinin usynady.

 TІLShІ: Qurmetti aǵalar! Bizdiń búgingi basqosýymyzdyń basty taqyryby belgili. Sondyqtan negizgi tilek 1979 jylǵy Tselınograd­taǵy maýsym oqıǵasyna baılanysty biletinderińizdi múmkindiginshe ashyq aıtyp,  onyń qupııa tustaryn ashýǵa tyrysa otyrsańyzdar.

B.S.: Osy oqıǵaǵa baılanysty burynnan "aqtańdaqqa" aınalǵan tarıh betin ashýǵa áreket jasap jatqandaryńyz - quptarlyq is. Ony qoldaımyz, rahmet aıtamyz. Sol kezdegi oqıǵalardy eske alǵan ýaqytta aldymyzda kóptegen suraqtar týady. Birinshiden, sol oqıǵanyń otandyq tarıhymyzdaǵy orny qandaı, róli qandaı? Ekinshiden, oqıǵanyń sıpaty qandaı, ereýil me, kóterilis pe, qozǵalys pa? Bastaýshy,  ıaǵnı qozǵaýshy kúsh kim boldy, qoldaýshy kúsh kim boldy? Kimder qatysty? Úshinshiden, sol oqıǵanyń mańyzyn qalaı baǵalaǵan jón?

Meniń pikirimshe, bul oqıǵa halqymyzdyń táýelsizdik úshin, bostandyq úshin, elimizdiń erkindigi, egemendigi úshin kúresiniń jalǵasy, bir kezeńi ispetti. Burynǵy ata-babalary­myzdyń kúresimen sabaqtas. Sodan keıin ol Jeltoqsan oqıǵasymen úndes. Áli esimizde, Jeltoqsan oqıǵasynyń salqyn lebi saıabyr tapqannan keıin kóptegen adamdar BAQ-tarda sóz sóılep, 1979 jylǵy Tselınograd oqıǵasy kúshpen basyp-janshylǵanda Almatydaǵy bas kóterý bolmas edi degendi kóldeneń tartty. Bul pikirge qosylmasqa bolmaıdy.

TІLShІ: Oqıǵanyń sıpatyn qalaı baǵalaǵan bolar edińiz?

B.S.: Kóptegen aýyzeki áńgime­lerde, gazet-jýrnaldar men  radıo-teledıdarda ony ásheıin "sherý" deıdi. Eger dál osylaı ataıtyn bolsaq, bul oqıǵanyń mán-maǵy­nasyn tómendetkenimiz. Shyn máninde bul aýqymy keń oqıǵa boldy.  Osy­dan shamaly ýaqyt buryn  gazet­terińizde marqum Hamıt Erǵalıevtiń estelik maqalasyn jarııaladyńyzdar. Ol kisi ǵajap bir pikir bildiripti, "Aqmola kóterilisi",- degen oı aıtypty aqyn. Iá, men basy-qasynda júrdim ǵoı. Oılaýshy edim, muny qozǵalysqa jatqyzamyz ba, álde kóterilis deńgeıine  kóteremiz be dep. Men Hamańnyń pikirine tolyq qosylamyn. Bul - kóterilis. Hamıt aǵamyz "Aqmola kóterilisi" dep anyq, naq ári atymen aıtqan.

Jazýshylar odaǵynyń Astanadaǵy fılıalynda ótken basqosýda Qalekeń - Qamılash Qapyshev men estimegen,  bilmegen bir jaıdyń betin ashty. Sóıtsek, joǵary jaqtan kúsh qoldanýǵa daıyn bolyńdar dep tıisti oryndarǵa  tapsyrma berilgen kórinedi. Sol ýaqytta halyq Saıası bıýronyń qaýlysyna qarsy shyqty. Respýblıkanyń tutastyǵyn saqtap qalý jolynda bastaryn báıgege tikti, ustaranyń júzinde júrdi.

Jaqsy, bul másele oń sheshildi. Eger Saıası bıýronyń qaýlysy oryn­dalǵan jaǵdaıda naǵyz qaqtyǵys, naǵyz qantógis sonda bolatyn edi. Osy sebepti de Aqmola oqıǵasyn kóterilis dep sıpattaǵan óte  durys.

TІLShІ: Onda osy arada Qamılash aǵamyzǵa sóz berip, sol kisini tyńdap kórsek.

Q.Q.: Men 38 jyldan astam ýaqyt Memleket qaýipsizdigi oryndarynda qyzmet istedim. Qyzmet  babyma baıla­nysty nemis halqynyń avtonomııasyn qaıtaryp alýdaǵy áreketteri Máskeý tarapynan sheshimin tappaı júrgeninen habardar bolatynmyn. 1979 jyly avtonomııa máselesine nazar kóbirek aýdarylyp, nemisterdiń basym kópshiligi Qazaqstanda turady dep uıǵarylyp, ony qazaq jerinen berý kerek degen laqap tez tarap ketti. Aıtýshylar nemis avtonomııasy 20-shy oblys bolady da Qazaqstan Kompar­tııasynyń basqarýshy organy Saıası bıýro deńgeıine kóterilip, kóptegen máselelerdi ózi sheshýge erik alady dep, bul sheshimniń saıası mańyzdylyǵyna mán berip júrdi.

1979 jyly maýsym aıynyń basynda Ereımentaý qalasyna Almatydan Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy A.Korkın bastaǵan delegatsııa kelip, jańa oblystyń birinshi hatshylyǵyna ulty nemis sol ýaqyttaǵy Tselınograd oblysy, Krasno­znamen aýdany aýpartkomynyń birinshi hatshysy A.Braýn uıǵarylyp, oblystyń basqarý mekeme­leriniń ornalasa­tyn oryndary daıyndalyp, 18 maýsym kúni Ereımentaýda uıymdastyrý plený­myn  D.Qonaevtyń ózi  ótkizedi degendi estidik.

Maýsymnyń 16-sy kúni tańerteń Tselıno­grad qalasynyń Lenın atyndaǵy ortalyq alańyna kútpegen jerden halyq jınaldy. Plakattar, transparanttar kóterip shyqqan olar avtono­mııaǵa qarsylyq aktsııasyn uıymdastyrdy. Alań­daǵylar negizinen jastar boldy. Shyndyǵyn aıtsaq, bul qozǵalys jergilikti ákimshilik oryn­darynyń úreılerin ushyryp, olardy narazylyq aktsııasy týraly Almaty men Máskeýdiń basshy partııa jáne keńes organdaryna habarlaýǵa májbúr etti. Sol-aq eken Tselınogradqa jaýapty qyzmetkerler saý ete qaldy.

Almatylyqtardy 16 maýsymda Qazaq KSR Memleket qaýipsizdigi komıtetiniń tóraǵasy, general-leıtenant Shevchenko men Іshki ister mınıstriniń birinshi orynbasary general-maıor Tumarbekov bastap keldi. Al máskeý­likterdi 18 maýsymda odaqtyq Memleket qaýipsizdigi komıteti  tóraǵasynyń birinshi orynbasary general-polkovnık Babkov bastap jetti.

Kelýshiler avtonomııanyń qurylatynyna esh kúmán keltirgen joq. Olardyń maqsaty kóshege eshkimdi shyǵarmaý, shyǵa qalsa ortalyq alańǵa jolatpaý, jalpy qoǵamdyq tártipti buzýshylyqqa jol bermeý boldy. Jergilikti ulttyń ókilderin kóshege shyǵarmaý kerek degen  joǵarydan kelgenderdiń buıryqtaryn buljytpaı oryndaýǵa chekıstermen qatar, partııa jáne keńes oryndarynyń basshy-qosshy qyzmetkerleri de ádettegisinshe jabyla, jumyla kirisip ketti. Joǵary jáne orta oqý oryndarynda,  jumysshy jastar arasynda, jataqhanalarda jappaı úgit-nasıhat jumystary júrgizildi. 19 maýsymda ortalyq alańǵa tiri jan shyǵarmaý qalalyq ákimshilikter men belsendiler aldyna asa jaýapty mindet retinde júkteldi de alańǵa taqaý kósheler  adam ótpesteı etip avtobýs jáne júk máshınelerimen bekitildi. Biraq bul baǵytta júrgizilgen saqtyq sharalary iske asqan joq. 19 maýsym kúni erteńgi saǵat 10-da 5-6 myń adam sııatyn ortalyq alań halyqqa lyq toldy.

TІLShІ: Qamılash aǵa, endigi áńgime jelisin kúsh qoldanýǵa buıryq berilý máselesine qaraı bursańyz.

Q.Q:   Maýsymnyń 17-si kúni Shevchenko MQK men ІІM-niń Tselınogradqa shaqyrylǵan bir top basshy qyzmetkerin jınap, ereýilshilerdiń 19 maýsymda alańǵa qaıta shyǵatynyn habarlady. Jaǵdaıdy óte qaýipti dep  sanap, jaýapty mindetter júktedi. Onyń eń bastysy - jergilikti áskerı bólimder men MQK jáne ІІM qyzmetker­leri jap­paı qarý­lanyp, ke­rek bola qal­sa kúsh qoldanýǵa da daıyn bolýlary kerek ekendikteri eskertildi. Ol óte  sustanyp, bylaı dedi: "Joǵarǵy jaq bizge senedi, qoldaıdy, buzaqylyqty tek qarýly kúshpen ǵana aýyzdyqtaýǵa bolady dep esepteıdi. Qoryqpańdar". Onyń sol aıtqandary kúni búginge deıin qulaǵymda tur.

TІLShІ: Bul aralyqta Máskeý ókili nendeı máselelermen shuǵyldandy, ne tyndyrdy?

Q.Q: F.D.Babkov jergilikti MQK basqar­masynyń jaýapty qyzmetkerlerin jınap alyp, nemis avtonomııasyn qurýdaǵy KOKP Ortalyq Komıtetiniń sheshimine túsinik berdi. Ol Edil jaǵalaýynyń asqan qunarlylyǵyn, sol sebepti halyq óte tyǵyz qonystanǵanyn, al nemisterdiń ondaǵy burynǵy meken-jaılarynda jańa adamdardyń ornalasqanyn aıta kelip, bul máseleniń KOKP Ortalyq Komıtetiniń Saıası bıýrosynda egjeı-tegjeıli talqylanǵanyn málimdedi. "Zań júzimen qaraǵanda,- dedi ol,- másele 2 mıllıon nemiske avtonomııasyn qaıtaryp berip, ádilettilikti ornyna keltirýde bolyp tur. Al avtonomııa naqty qaı jerden beriletini úkimet pen partııanyń quzyryndaǵy is. Oǵan eshqandaı ereýil keri áser ete almaıdy. Zańdy partııanyń uıǵarýy­men joǵarǵy úkimet oryndary qabyldaıtynyn túsinetin ýaqyt jetti. Osy sózdi ana óz betinshe laǵyp, elirgen tobyrǵa jetkizip, endi jınal­maıtyndaı etip taratyp jiberý kerek".

Osylaı deı kele ol  jergilikti  chekısterdiń áli uıqydan oıanbaǵanyna, mindetterin atqarýǵa kirispegenine ókinish bildirdi. Jınalǵandardy zildi kózimen bir tesip ótip, sózin odan ári jalǵady: "Kóshege kimder shyqty? Ultshyldar shyqty. Kimder shyqty? Intellıgentsymaqtar shyqty. Kimder shyqty? Jastar shyqty. Másele kimder týraly? Nemister týraly. Osylardyń barlyǵy bizdiń baqylaýymyzdaǵy kontıngentter. Bulardyń arasyndaǵy jaǵdaıdy kúnbe-kún bilip, tıisti shara qoldanyp otyrý - chekısterdiń tikeleı mindeti. Mindet oryndalmady degen osy. - Babkov Tselınograd oblystyq MQK bastyǵy polkovnık J.Seıitqazıevke tesile bir qarap qoıdy. - Qysqasy, myna el joq qulazyǵan qý meken, sýyr jaılaǵan japan dalany nemisterdiń kúshimen, olardyń iskerligin, kásibıligin paıdalanyp, otanymyzdyń astyq qoımasyna aınaldyrý qajet ekenin túsindirip, Saıası bıýronyń sheshimin oryndaýda chekıster apparaty burynǵysynsha alǵy shepte bolýy búgingi tańda óte-móte kerek. Avtonomııa berilmegen jaǵdaıda nemisterdiń basym kópshiliginiń Germanııaǵa qonys aýdarý qaýpi bar, onymen sanaspaı bolmaıdy".

Kelesi kezekte ol jastardy partııa saıasatyna qarsy qoıǵan  iritki salýshylardy taýyp, ultshyldardyń qastandyq áreketine  is qozǵap, basshylaryn jaýapqa tartý úshin kún-tún demeı eńbek sińi­rý kerek ekenin kóldeneń tartty. Kóshege, ereýilge shyǵýdy  jas­tardyń esine salýshy úlkender, olar joǵary qyzmet orynda­ry­nan túrli sebeptermen túsip qalǵan nemese iri qyzmetten úmit­terin iske asyra almaı júrgen jergilikti ulttyń aǵa býyn ókilderi, arandatýshylardy solardyń arasynan izdestirgen jón,- dedi ol.

Árıne, nemis avtonomııasynyń Qazaqstanda qurylýyn quptamaýshylar  jergilikti orys-qazaq, basqa da ulttar chekısteriniń arasynda sezilip turdy. Biraq óz pikirin  sheshilip aıtar adam tabylǵan joq. Bul kún kórip, jan saqtaý adamǵa aqıqattan góri basymyraq áser etýiniń saldary bolsa kerek. Olardyń arasynda meniń de bolǵanymdy aıtpaý shyndyqqa jasalǵan qııanat der edim.

Ókinishtisi sol - ereýilge shyǵýshylar ózimizdeı keńes azamattary ǵoı, olardyń arasynda bizdiń de týǵan-týysqandarymyz bar, qalaı qolymyz kóterilip, qarý jumsaı alamyz,- dep aıtar adam da aramyzdan shyqpady. Al Máskeýdegiler bolsa, Qazaqstan jeri jalpyǵa ortaq, eshkimniń menshigine bólinip berilmegen, degen túsinikke ılandyrýǵa tyrysyp, osy pikirlerin qoldaýshylardy izdestirip, osyny ózderiniń  basty maqsaty sanap kelgenderin jasyrmady. Osyndaı sóz aýzynan shyqqandar, ásirese jergilikti ulttan bolsa, aty-jónin jazyp alyp, mine, durys túsinýshilik, ultaralyq dostyqtyń negizi osynda, dep ózara quptap, qolpashtap, qýanysyp jatty.

TІLShІ: Endi osy qarsylyq aktsııasyn qoldaýshy kúsh týraly qaısyńyz bastap aıtasyzdar.

B.S.: Bastaǵan - qazaqtar, onyń ishinde jastar. Birinshi kúni, ıaǵnı 16 maýsymda alańǵa shyqqan da negizinen solar boldy. Al 19-y kúni búkil halyq bolyp bas kóterdi. Alańǵa aparatyn kóshelerge deıin jurtqa lyq toldy. Qazaqtar bastady, orystar, tatarlar, evreıler, tipti nemisterdiń ózderi de qarsylyq bildirdi.

Osy jerde aıta ketetin bir jáıt - birge júrgen nemisterge: "Oý, bularyń ne, joq jerden shı shyǵaryp?",- dep keıistik bildirgenimizde olar: "Bul - arandatýshylyq. Biz bul aradan  avtonomııa suraǵanymyz joq",- dep jaýap qaıtardy.

TІLShІ: Siz oqıǵanyń laýazymdy basshylar sııaqty naqty ishine aralaspaǵanyńyzben, basy-qasynda júrdińiz. Sondyqtan oqıǵanyń qalaı órbigeni jóninde aıta ketseńiz.

B.S.: Jeltoqsan oqıǵasyn uıymdastyrýǵa ýaqyt tarshylyq etse, Aqmola oqıǵasyna aldyn ala ázirlik jasaldy. OK-niń ekinshi hatshysy A.Korkın bastaǵan komıssııa  keletin kezge deıin  kóp nárse eskerilip úlgerildi. Máselen, kásiporyndarda, mekemelerde, oqý oryndarynda, ortalyq bazarda, tipti úılerde úgit-nasıhat jumystary júrgizildi. Kúni buryn paraqshalar, proklomatsııalar daıyndaldy. Úlgergenderinshe másheńkege bastyrdy, qalǵandary qolmen taratyldy. Alańǵa shyǵýǵa shaqyrǵan ondaı paraqshalar  japsyrylmaǵan jer joq. Qalanyń shet jaǵyndaǵy  jer úılerge deıin aparyp, poshta jáshigine salyp ketti. Barlyq jerlerde úgitshiler jumys júrgizdi.

Transparanttarǵa basy artyq, saıasatqa qaıshy keletin birde-bir sóz jazylǵan joq. Bul - maýsymnyń 16-sy kúni bolǵan jáıt. Onda jarytymdy jaýap ala almaǵan jastar taǵy bir márte  bas kóterýge ýaǵdalasty...

19 maýsym kúni kópshilik alańǵa taǵy jınaldy. Sonyń qarsańynda Strategııalyq qarý túrlerine tyıym salý jóninde  AQSh pen KSRO arasyndaǵy shartqa  qol qoıylǵan-tyn. Obkomdaǵylar jurttyń nazaryn osy máselege aýdarmaqshy boldy. Osy maqsatta alańǵa oblys basshylary óz aktıvterin shaqyrdy. Aqmola oblysynyń aýmaǵynan nemis avtonomııasy ashylýyna narazylyq bildirýshiler lek-legimen, top-tobymen kelgen kezde halyq alańǵa syımaı ketti. Sondyqtan muny búkilhalyqtyq qozǵalys boldy deýimiz kerek.

Obkomnyń birinshi hatshysy Morozov sóz sóılep: "O, stýdencheskaıa molodej sobralas", dep syrǵaqsytpaqshy edi, alańdaǵylardyń biri: "Biz soǵysqa qatysýshylarmyz" dese,  ekinshileri: "Biz jumys­shylarmyz", úshinshileri: "Biz eńbek ardager­lerimiz", tórtinshileri: "Biz áıeldermiz", dep jan-jaqtan alańǵa tek stýdentter ǵana jınalmaǵanyn sezdirdi. Sol kezde baryp Morozov: "Da, da, tak tochno", deýge májbúr boldy.  Qysqasy, ortalyqtyń ur da jyq saıasatyna  tek jastar ǵana emes, jalpy halyq qarsy shyqty. Olar eshqandaı artyq sózge, bireýge til tıgizýge, saıasatty qaralaýǵa barǵan joq.

Q.Q.: Stýdentterdiń,  basqa da qaýymnyń máselege mán berip, alańǵa shyǵýynyń sebebin endi men tolyqtyraıyn.

Ereımentaýda bolǵan avtonomııaǵa  daıyndyqty Tselınograd oblystyq partııa komıtetiniń lektory Shaprov óziniń aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty stýdentteriniń aldyndaǵy kezekti lektsııasynda qýana habarlap, bolashaq ózgeristiń quptarlyq jańalyq ekenin kótermelep,  lepire  sóıleıdi. Bul - maýsymnyń 13-14-i kúnderinde bolǵan jáıt.

Instıtýt jataqhanasyndaǵy qazaq stýdentteri ózara áńgimede Qazaqstan jerinde nemis avtonomııasynyń qurylýyn zańsyz sheshim dep taýyp, qaıtken kúnde de boldyrmaýǵa áreket jasaýǵa kelisedi. Sóıtip, 13-15 maýsym kúnderi Tselınograd qalasyndaǵy ózge de joǵary oqý oryndarynyń stýdentterimen habarlasyp, 16 maýsym kúni urandar men transparanttar ustap, ortalyq Lenın alańyna shyǵyp, nemis avtonomııasynyń Qazaqstanda qurylýyna qarsylyǵyn qazaq halqy atynan partııa jáne keńes organdarynyń basshylyǵyna jazbasha túrde usynady. Al 16 maýsymda talaptaryna qanaǵattanarlyq jaýap berilmeýi sebepti 19 maýsym kúni uıymdasqan túrde alańǵa aldaryna soǵysqa qatysqan aǵa-ákelerin salyp qaıta shyǵady.

TІLShІ: Jurtshylyqtyń qarsylyq sharalaryna aldyn ala daıyndalǵany týraly aıttyńyzdar. Demek, onyń naqty uıymdas­tyrýshylary  bolýy tıis qoı. Olar kimder?

Q.Q.: Qozǵalysqa aǵa býynnan basqarýshylar  bolǵan emes. Qoǵamdyq tártiptiń stýdentter jáne  basqa da qatysýshylar tarapynan  buzylmaǵandyǵy jurtshylyqqa keńinen málim.

B.S.: Keıinnen Nııazbekov kelipti, Táshenov kelipti, degen sóz shyqqany ras. Shyntýaıtynda - bári jalǵan. Marqum Jaqııa Seıitqazıev aǵamyzdan kezinde men: "Ýaqyt ótip ketti ǵoı, aıtyńyzshy,   uıymdastyrýshysy kim?",- dep suraǵanmyn. Ol kisi Pavlodar oblysyndaǵy bir sovhozdyń partkom hatshysy degendi málimdedi. Meniń túsinýimshe, jalpy uıym bolǵan.

Q.Q.: 1979 jylǵy Tselınogradtaǵy maýsym qozǵalysyna baılanysty is-sharalardyń aqıqatyna júginer bolsaq, J.Seıitqazıev sııaqty keıbir basshylar halyq arasynda qaqtyǵys boldyrmaý jolynda eleýli eńbek sińirdi. Ózderi de, qyzmetkerleri de kúndiz-túni uıqy-kúlkisiz  aıaqtarynan tik turdy. Máskeýdiń Qazaqstanda nemis avtonomııasyn qurý áreketi iske asa qalǵan jaǵdaıda bunyń qazaq halqyna kezekti qaıǵy-qasiret ákeletinin júrekterimen sezindi.

TІLShІ: Osy jerde mynadaı bir suraq týyndaıdy: qaýipsizdik organdaryndaǵylar tarapynan belsendilerdi sýretke túsirip alyp, sońynan qýǵyndamasa da  anyqtaý jumystary  múldem júrgizilmegeni me? Ortalyqtaǵylar  muny qalaı qalt jiberdi eken?

B.S.: MQK-niń adamdary júrgenin, sýretke túsirgenin  myna Qamılash ta qýattap beredi. Biraq biz biletinderinen eshkimdi kóre almadyq. Bári bógdeler boldy. Meniń kabınetimde 7-8 kisi otyrdy. Olar sýret arqyly taýyp ákelingen jastardy kezek-kezegimen suraqtyń astyna aldy. Saýaldary: "Ákeń aıtty ma?", "Aǵań úgittedi me?", "Shesheń bar dedi me?", "Oqytýshylaryń jumsady ma?.." degen tóńirekten týyndady. Oılary - jastar arqyly úlkenderge shyǵý bolǵany aıtpasa da túsinikti edi.

TІLShІ: Jalpy, bireýdiń jazalanǵany nemese qýdalanǵany jóninde  naqty derek joq sekildi. Sondyqtan 19 maýsymdaǵy qarsylyq aktsııasyna qaıtyp oralsaq.

B.S.: Mıtıng ótip jatty. Obkomnyń barlyq bıýro músheleri sapta. Morozov joǵaryda aıtylǵan sharttyń mańyzy týraly  kósilip sóıleı bastady. Kóp uzamaı alańnan úsh adam bólinip shyǵyp, Morozovtyń sózin bóle-jara: "Qazaq jerinde nemis avtonomııasy bolmasyn!"- degen talaptaryn qaıtalady. Biraq dál sol arada avtonomııa bolmaıtyny týraly naqty áńgime aıtylǵan joq. Ol haqynda sol kúni keshkisin estidik. Halyqtyń talaby qatty ekeni, istiń aqyry nasyrǵa shabýy múmkin ekeni jóninde joǵary jaqqa jetkizilgen bolýy kerek. Bul jerde  Dımash Ahmetulynyń eńbegi erekshe bolǵany sózsiz. Ol kisiniń bedeliniń arqasynda  úlken bir qasiretten aman qaldyq qoı dep oılaımyn.

Taǵy bir aıta ketetin másele - keıinnen bizdiń basymyzǵa da bult úıirilýi  múmkin edi. Alaıda, Qonaevtan eshkimdi ja­zalamańdar, eshkimdi qýdalamańdar degen tapsyrma-buıryq túskennen keıin baryp biz aman qutyldyq. Sebebi, obkom men qalalyq ko­mıtettegiler  óz bastaryn arashalap qalý úshin basqalardy tuzaqqa túsire bastaıtyny  basy ashyq  másele edi.

TІLShІ: Bul oqıǵanyń mańyzy týraly ne aıtar edińizder?

B.S.:  Biz respýblıkanyń tutas­tyǵyn saqtap qaldyq. Bul - bir. Ekinshiden, Aqmola kóterilisi jastardyń ulttyq sana-sezimin, rýhyn oıatty.  Jastar az-aq ýaqyttyń ishinde eseıdi. Keshegi qoı aýzynan shóp almaıtyn  jigit-qyzdar tanymastaı ózgerdi. Ar-namys, Otan degen uǵymdardyń  naqty maǵynasyn túsindi. Óz eliniń bostandyǵy, erkindigi, tutastyǵy úshin kúresý kerek ekenin uqty. Osylardyń bárin sanamalap kelgende oqıǵanyń jastardyń patrıotızmin kóterýdegi yqpaly asa zor boldy.

TІLShІ: Tselınograd oqıǵasy týraly  respýblıkanyń basqa aımaqtaryndaǵy jurtshylyq nege beıhabar qaldy dep oılaısyzdar?

M.O.: Menińshe, Máskeýdiń Tse­lı­nograd oqıǵasyn jabýly qazan jabýly  kúıinde qaldyrýǵa  tyrys­qany - jańa ǵana Baltash aıtqan jurtshylyqtyń ulttyq, otanshyl­dyq sezimin oıatýdan qo­ryqty. Qazaq jastary arqyly búkil basqa odaqtas respýb­lıka­larda ulttyq, otanshyldyq sezimi kúsheıedi dep seziktendi.  Al orta­lyq  júrgizip otyrǵan saıasatqa munyń kesiri tıetini ábden múmkin edi.

A.K.: Basqa respýblıkalardy aıtasyz, Tselınogradtaǵy oqıǵany tipti Qazaqstannyń óz ishinde de kóp eshkim bile qoımaǵany belgili jáıt qoı. Sondyqtan Tselınogradtaǵy maýsym bas kóterýlerin "aqtańdaq" degenimiz jón. Jáne ol bizdiń tarıhymyz. Saıası bıýronyń qaýlysyna  qarsy shyǵyp, ony júzege asyrmaı tastaý - aıtýǵa ǵana ońaı.

TІLShІ: Ol kezde qaladaǵy halyqtyń sany, onyń ishinde qazaqtar paıyzǵa shaqqanda  qansha edi?

Q.Q.: Shamamen 200 myńdaı bolsa, sonyń 18-20 paıyzy ǵana qazaq-tyn.

TІLShІ: Buǵan deıingi jazylǵan, toltyrylǵan qujattar týraly ne aıtýǵa bolady?

B.S.: Menińshe olar oqý oryndary, kásiporyn basshylaryn ınternatsıonaldyq tárbıe jumystaryn, úgit-nasıhat sharalaryn durys júrgizip, uıymdastyrmady degen kinálaý turǵysynda bir jaqty jazylǵan bolýy kerek. Óz basym muraǵattarǵa baryp, olardy kórgen emespin. Biraq osylaı ekenine senimim kámil. Tselınograd oqıǵasyn tereńdetip jazyp, shyn tarıhyn kórsetý úshin oǵan qatysqan ózge de adamdardy, naqty kýágerlerdi tabý kerek. Laýazym ıeleri bolsa tipti jaqsy. Ondaılardyń qazir qalada júrgenderi joq emes, izdese shyǵady. Árıne, men qatysqanmyn, uıymdastyrǵanmyn deıtinder de  tabylady. Sondaılardan saq bolý kerek. Olar birinshi kezekte ózderin kórsetýge tyrysady.

A.K.: Ondaılar bar.

B.S.: Mine, men sol úshin eskertip otyrmyn.

Q.Q.: Jalpy, elimiz táýelsizdikke qol jetkizgen kezde bolǵan jáıtti naqty aıtpaı taǵy da kimnen qorqyp-buǵyp, jaltaqtaı­tynymyzdy túsinbeımin.

Áńgimeden baıqalǵanyndaı, "dóńgelek ústel" basyndaǵy negizgi "salmaq" eki adam, oqıǵa kýágerleri - B.Suńqarbekov pen Q.Qapyshevke tústi. Al A.Káken men M.Omarov óz biletinderin (kitaptarynda jáne osynyń aldynda "Egemen Qazaqstanda" shyqqan maqalada) tolyqtaı kópshilik nazaryna usynǵandyqtan, alǵashqylardyń sózderine aralaspaýǵa tyrysty. Bul burynǵyny qaıtalaǵannan góri ózin aqtaǵan úrdis boldy deýimiz kerek.