Nelikten adamdar iz-túzsiz joǵalady: áleýmettik jáne psıhologııalyq sebepter
ASTANA. KAZINFORM - Qazaqstanda adamdardyń habar-osharsyz joǵalýy qoǵam úshin áli de ózekti másele bolyp otyr. Sońǵy jyldary tsıfrlyq esep júıeleri jańartylyp, memlekettik organdar arasyndaǵy úılestirý kúsheıip, eriktilerdiń izdestirý jumystary keńeıgenimen, bul túıtkil tolyq sheshilgen joq. Nelikten adamdar iz-túzsiz ketedi jáne oǵan qandaı faktorlar áser etedi? Tolyǵyraq Kazinform tilshisiniń materıalynda.
Іz-túzsiz joǵalǵandar: statıstıka ne kórsetedi
Árbir joǵalǵan adam otbasy úshin aýyr soqqy, al quqyq qorǵaý júıesi úshin shuǵyl áreket etýdi talap etetin jaǵdaı. Máselen, Qostanaı oblysynda ótken jyly 720-dan astam adam habar-osharsyz joǵalǵany týraly ótinish túsken, olardyń 633-i bir táýlik ishinde tabylǵan.
– 88 fakti boıynsha málimet sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tizilimine engizilgen. 46 adam izdeý isi qozǵalmaı turyp anyqtalsa, 42 fakti boıynsha resmı izdeý júrgizilgen, — dep habarlady Qostanaı oblysy polıtsııasy.
Quqyq qorǵaýshylar barlyq azamattardy, onyń ishinde kámeletke tolmaǵandardy, ótinish túsken sátten bastap izdeýdi bastaıtynyn aıtady. Eger adam dalada, ormanda nemese alys-shalǵaı jerde joǵalyp ketse, Іshki ister organdary izdeýdi kúsheıtý úshin Tótenshe jaǵdaılar departamenti men Ulttyq gvardııany tartady. Qajet bolǵan jaǵdaıda izdeýge avıatsııa da qosylady.
— Kópshilik «bir táýlik kútip baryp polıtsııaǵa habarlaý kerek» dep oılaıdy, biraq bul durys emes. Ótinishti dereý berý joǵalǵan adamdy tabý múmkindigin edáýir arttyrady, — dep málimdedi quqyq qorǵaýshylar.
Jedel árekettiń mańyzdylyǵyn eriktiler de erekshe atap ótedi. «Regıon-10» izdestirý otrıadynyń jetekshisi Irına Karpenkonyń aıtýynsha, Qostanaı oblysynda sońǵy bes jylda izdeýge berilgen adamdar sany azaıǵanymen, másele áli de ózekti.
— 2024 jyly 45 adamǵa izdeý jarııalanyp, onyń 36-sy tabyldy. 2025 jyldyń basynda 28 adam izdeýde boldy: olardyń 21-i – er adam, 7-si – áıel, al joǵalǵandardyń kópshiligi — 30 jastan asqandar. Qazaqstan boıynsha 2025 jyly 20 myńnan astam adam tabyldy, onyń ishinde 6 myńnan astamy — balalar. Bul jedel árekettiń ómirdi saqtap qalýdaǵy mańyzyn kórsetedi, — deıdi ol.
Aımaq adamnyń joǵalýyna áser ete me?
Sarapshylardyń aıtýynsha, adamnyń joǵalý qaýpi kóbinese aımaqtyń geografııalyq erekshelikterine baılanysty bolady. Mysaly, Qostanaı oblysy birneshe obektıvti sebepter boıynsha adamdardyń joǵalyp ketý qaýpi joǵary aımaqqa jatady:
· jazyq dalaly aımaqtarda baǵdar bolatyn nysannyń az bolýy;
· orman beldeýleri men sý aıdyndary;
· eldi mekender arasyndaǵy úlken qashyqtyq;
· maýsymaralyq kezeńdegi qatty temperatýra ózgeristeri.
Mundaı jaǵdaıda adam, máselen qysqa ýaqyt ishinde baǵytynan jańylyp, qıyn jaǵdaıǵa tap bolýy múmkin. Al mas kúıde bolý, sozylmaly aýrýlar nemese psıhologııalyq kúızelis bul qaýipterdi odan ári kúsheıtedi.
Qaı toptaǵy adamdar jıi joǵalady?
Qazaqstanda joǵalǵan adamdardyń basym bóligi — 25–50 jas aralyǵyndaǵy er adamdar. Olardyń joǵalý sebepteri ártúrli: alkogol men esirtkige táýeldilik, psıhıkalyq buzylýlar, qaryz máseleleri, qumar oıyndarǵa áýestik, otbasylyq janjaldar jáne aýyr stress jaǵdaılary. Keıde adamdar týystarymen baılanysyn sanaly túrde úzip, jańa mekenjaıyn habarlamaı ketedi.
Ekinshi qaýipti top — 13–17 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimder. Olar kóbine ata-analarmen nemese qamqorshylarymen janjal, mekteptegi qysym, sabaqqa qatyspaǵany úshin qorqý nemese táýelsiz bolýǵa umtylý saldarynan úıden ketedi. Keıbir jaǵdaılarda balalar úıinen qashyp ketedi, ne oıyn klýbtarynda uzaq ýaqyt otyryp qalady.
— Kóptegen jasóspirim alǵashqy eki-úsh kúnde oralady. Degenmen, qysqa merzimge úıden ketýdiń ózi qaýipti, óıtkeni óńirde kún sýyq, odan bólek sý aıdyndaryna túsip ketý jáne dalada adasý qaýpi bar, — deıdi Irına Karpenko.
Qart adamdar arasynda kóbine esinen adasyp, qańǵyp ketý jaǵdaılary kezdesedi. Buǵan dementsııa, jady men baǵdarlaý qabiletiniń buzylýy jáne sozylmaly aýrýlar sebep bolýy múmkin. Bul top úshin izdeýdi kesh bastaý ómirge tikeleı qaýip tóndiredi.
Maýsymdyq erekshelikter de baıqalady. Kóktem men jazda balalar men jasóspirimderdiń joǵalýy jıileıdi. Bul demalys kezeńimen, dostarymen qydyryp ketýmen nemese tabıǵattaǵy qaýiptermen baılanysty. Al eresekterdiń joǵalýy jyl boıy tirkelgenimen, jazda jıi kezdesedi — ásirese balyq aýlaý nemese dalada alkogol ishý jaǵdaılarymen baılanysty.
— Joǵalǵandardyń kópshiligi alǵashqy úsh kúnde tabylady. Bir táýlik ishinde tiri tabylý múmkindigi 95%-ǵa deıin jetse, úshinshi kúnge qaraı 30–50%-ǵa tómendeıdi. Osy kórsetkishterge sáıkes, bizdiń óńirde izdeýlerdiń 90%-y eriktilerdiń jyldam áreketi men naqty baǵyt berýiniń arqasynda sátti aıaqtalady, — deıdi Irına Karpenko.
Ásirese, dala aımaqtarynda alkogol áserinen adamdardyń baǵdarynan jańylý jaǵdaılary jıi tirkeledi. Sonymen qatar qaryz, qorqynysh pen kúızelis te aıtarlyqtaı yqpal etedi. Er adamdar kóbine nesıe berýshilerden nemese táýeldilikter saldarynan boı tasalasa, jasóspirimder arasynda psıhologııalyq qysym úıden ketý qaýpin arttyryp, qaýipti minez-qulyqqa ıtermeleýi múmkin.
— Joǵalǵany týraly habar túsken sátten bastap eriktiler men qutqarýshylar jedel áreket etedi. Alǵashqy saǵattarda adamnyń sońǵy fotosy, kıgen kıimi, júrgen baǵyty, densaýlyq jaǵdaıy men bolýy múmkin janjaldar týraly málimetter jınalady. Sonymen qatar týystary men dostaryna, aýrýhanalar men máıithanalarǵa habar berilip, izdeý paraqtary BAQ pen áleýmettik jelilerge taratylady. Qajet bolǵan jaǵdaıda drondar men kınologterdiń kómegimen izdeý jumystary júrgiziledi, — deıdi eriktiler.
Mamandardyń aıtýynsha, joǵalǵan adamdy izdeýde alǵashqy saǵattar sheshýshi kezeń. Bul ýaqytta izder áli saqtalady, kýálar oqıǵanyń jaı-japsaryn naqty esinde ustaıdy, al joǵalǵan adam, ásirese dalada nemese sý aıdyndary mańynda bolsa, tirshilik belgilerin berýi múmkin. Sonymen birge, týystardyń eń jıi jiberetin qateligi — «bir táýlik» nemese «úsh táýlik» kútýi.
— Kóp jaǵdaıda týystar «bir táýlik kúteıik» dep kútedi. Bul qaýipti, qate túsinik, sebebi ýaqyt joǵalady, adamdar óz betimen izdeýge kirisedi de, izderdi óshiredi nemese mańyzdy aqparatty jasyrady.Mysaly, janjaldar, qaryzdar, alkogolge baılanysty jaǵdaılar nemese psıhıkalyq kúı týraly derekter. Keıde jeke telefon nómirleriniń jarııalanýy alaıaqtar men jalǵan ekstrasensterdi tartady. Sondyqtan joǵalǵan adamdy izdeýdi dereý bastaý qajet. Alǵashqy táýlik ishinde adam tiri tabylýy múmkin, eger qylmys nemese sýıtsıd jaǵdaıy bolmasa. Al úshinshi kúnge qaraı tiri qalý múmkindigi kúrt tómendeıdi. «Táýlik kútý» degen zań joq, polıtsııa ótinishti birden qabyldaıdy, — deıdi Irına Karpenko.
Joǵalýdyń psıhologııalyq sebepteri
Adamdardyń joǵalýy kóbine syrtqy jaǵdaılarmen ǵana emes, adamnyń ishki kúızelisimen de tyǵyz baılanysty. Nazarbaev ýnıversıtetiniń psıhology Symbat Abdrahmanova mundaı jaǵdaılardy psıhologııalyq turǵydan túsindire otyryp, daǵdarysqa tap bolǵan kezde adamnyń psıhıkasy «tiri qalý mehanızmine» kóshetinin aıtady. Osyndaı sátte adam qaýipten alystaýǵa umtylyp, qashý nemese oqshaýlaný áreketterin tańdaýy múmkin.
— Qıyn kezeńderde psıhıka tiri qalý strategııasyna aýysady, bul kóbine qashý nemese jalǵyzdyqqa ketý arqyly baıqalady. Mundaı kezde kómek suraý qabileti álsireıdi, al óz-ózimen bolý ishki shıelenisti azaıtýdyń joly retinde qabyldanady. Psıhologııada bul qubylys strestik reaktsııalar men qorǵanysh mehanızmderi arqyly túsindiriledi. Emotsııalyq júkteme kúsheıgen saıyn adam ózin «óshirip», syrtqy álemnen alystaýǵa beıim keledi. Óıtkeni kómek suraý úshin emotsııalyq ashyqtyq qajet, al daǵdarys kezinde bul adamǵa qıyn ári qaýipti kórinedi, — deıdi maman.
Degenmen barlyq jaǵdaıda sebep birdeı emes. Joǵalý sebepteri adamnyń jasyna, áleýmettik ortasyna jáne ómirlik jaǵdaıyna qaraı ártúrli kórinis tabady. Máselen, jasóspirimderdiń úıden ketýi kóbine otbasyndaǵy qarym-qatynasqa, qoldaý deńgeıine jáne oqý men áleýmettik ortaǵa beıimdelýine baılanysty bolady. Al eresek jasta psıhologııalyq daǵdarystar, qarjylyq turaqsyzdyq jáne ómirlik baqylaýdyń joǵalýy adamnyń kúızelisin kúsheıtip, tosyn áreketterge ıtermeleýi múmkin.
Soǵan qaramastan, túrli jastaǵy adamdardy biriktiretin ortaq sebepterdiń biri — otbasyndaǵy janjaldar. Úıde turaqty urys-keris, syn, qysym nemese zorlyq oryn alsa, adam ózin qaýipsiz sezinýden qalady. Ýaqyt óte kele úı — tynyshtyq mekeni emes, kerisinshe ishki aýyrtpalyqtyń kózine aınalady. Mundaı jaǵdaıda úıden ketý adam úshin jan dúnıedegi aýyrsyný men shıelenisten ýaqytsha qutylýdyń joly bolyp kórinedi.
— Zertteýler uzaq áleýmettik oqshaýlaný, apatııa, belsendiliktiń tómendeýi jáne kóńil-kúıdiń nasharlaýy aýyr daǵdarystyq reaktsııalarǵa alyp keletinin kórsetedi. Depressııa men mazasyzdyq buzylystary jasóspirimder arasynda jıi kezdesip, óz-ózimen oqshaýlaný men úıden ketý qaýpin arttyrady, — deıdi psıholog.
Úıden ketý men joǵalýdy aldyn ala boljaýǵa bola ma?
Mamannyń aıtýynsha, adam joǵalar aldynda onyń minez-qulqynda belgili bir ózgerister baıqalýy múmkin. Bul ózgerister kóbine adamnyń kómekke muqtaj ekenin ańǵartady.
— Kóbine baılanys azaıyp, bolashaq josparlardan bas tartý, burynǵy isterin aıaqtaýǵa umtylý, jeke zattaryn taratý, shamadan tys sharshaý men álsizdik sezimi baıqalady. Mundaı belgiler — jaı ǵana boljam emes, adamnyń psıhologııalyq jaǵdaıyndaǵy tereń ózgeristerdiń kórinisi, — deıdi Symbat Abdrahmanova.
Alaıda jaqyndary mundaı ózgeristerdi jıi elemeı, ony ýaqytsha qıyndyq nemese minez ereksheligi retinde qabyldaıdy. Sonyń saldarynan alańdatatyn belgiler nazardan tys qalyp, qajetti kómek keshigip kórsetiledi. Keı jaǵdaıda adamdardyń ózi bárin jeńedi nemese ýaqyt óte qaıtyp keledi degen úmit te ýaqyt joǵaltýǵa ákeledi.
— Ashyq qarym-qatynas, erkin sóılesý múmkindigi, emotsııalyq qoldaý jáne kásibı kómekke qoljetimdilik — adamnyń psıhıkalyq jaǵdaıyn jaqsartyp, onyń minez-qulqyn aldyn ala baǵalaýǵa kómektesetin ǵylymı dáleldengen faktorlar, — deıdi maman.
Psıhologtiń sózinshe, mundaı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin jaqyndarǵa muqııat bolyp, olardyń minez-qulqyndaǵy ózgeristerdi baıqap, kómek suraǵan sátterdi eleýsiz qaldyrmaý qajet. Psıhıkalyq densaýlyq máseleleri úshin adamdy uıaltpaı, kerisinshe der kezinde mamandarǵa júginýge qoldaý kórsetý mańyzdy. Kóp jaǵdaıda qarapaıym túsinistik pen shynaıy áńgime úıden ketý nemese joǵalý sııaqty aýyr jaǵdaılardyń aldyn alýǵa sep bolady.
Buǵan deıin Kazinform 2025 jyly Almatyda qansha adam joǵalyp ketkeni týraly jazǵan bolatyn.