Neke sharty otbasyn saqtaýdyń quraly ma
ASTANA. KAZINFORM – Elde ajyrasý kóbeıgen saıyn ortaq múlikti bólise almaı sottasatyndar qatary artyp keledi. Mamandardyń aıtýynsha, júıkeni juqartqan daý men jyldarǵa sozylǵan sot protsesinen saqtanýdyń tıimdi tetigi – neke sharty. Ol taraptardyń quqyǵyn aldyn ala aıqyndaýǵa múmkindik beredi. Osy úrdistiń máni men mańyzyn Kazinform tilshisi zerdelep kórdi.
Neke sharty degenimiz ne jáne ony qalaı rásimdeıdi?
Neke sharty — erli-zaıyptylardyń múliktik quqyqtary men mindetterin aıqyndaıtyn kelisim. Bul uǵym Qazaqstan Respýblıkasynyń Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly kodeksiniń 39-babynda naqty kórsetilgen.
«Elektrondyq úkimet» portalyndaǵy málimetke sáıkes, neke sharty azamattar nekeni memlekettik tirkeý týraly ótinish bergen kúnnen bastap neke qıylǵanǵa deıin, sondaı-aq nekede turǵan kez kelgen ýaqytta jasaı alady. Al neke qıylǵanǵa deıin jasalǵan shart tek neke tirkelgen kúnnen bastap zańdy kúshine enedi. Qujat mindetti túrde jazbasha túrde rásimdelip, notarıatta kýálandyrylýy tıis.
Erli-zaıyptylar ol arqyly zańda belgilengen birlesken ortaq menshik rejımin ózgertýge, barlyq múlkine nemese onyń jekelegen túrlerine birlesken, úlestik ne bólek menshik tártibin belgileýge quqyly. Zańger Nurbolat Ibraev atap ótkendeı, bul norma Kodekstiń 40 jáne 41-baptarynda bekitilgen.
— Neke shartynda ortaq menshik tártibin ózgertý, barlyq nemese jekelegen múlikke qatysty rejım belgileý, qazirgi jáne bolashaqtaǵy múlikti bólý tártibin aıqyndaý, erli-zaıyptylardyń tabystarǵa qatysý tásilderi, otbasylyq shyǵyndardy bólý tártibi jáne neke buzylǵan jaǵdaıda árqaısysyna tıesili múlikti naqtylaý kózdelýi múmkin. Alaıda shart erli-zaıyptylardyń áreket qabilettiligine, jeke múliktik emes qatynastaryna, balalarǵa qatysty quqyqtary men mindetterine shekteý qoımaýy tıis, — deıdi ol.
«Batys tym lıberal degen — qate túsinik»
Órkenıetti elderde neke sharty qalypty quqyqtyq quralǵa aınalǵan. Qazaqstanda alǵashqylardyń biri bolyp neke shartyn jasasqan zańger Halıda Ájiǵulovanyń aıtýynsha, Eýropa men AQSh-ta erli-zaıyptylardyń shamamen 70 paıyzy osyndaı kelisimge qol qoıady. Bul tek mentalıtetke emes, sol elderdegi zańnamanyń qatańdyǵyna baılanysty.
— Qazir ajyrasýdyń ózi kúrdeli rásim emes, alaıda alıment, múlikti bólý, balaǵa qamqorshylyq máseleleri uzaqqa sozylǵan sot protsesterine aınalady, — deıdi zańger.
Onyń aıtýynsha, qazaq qoǵamynda «Batys elderiniń zańnamasy — tym lıberal» degen jańsaq pikir qalyptasqan.
— Shyn máninde ol jaqta neke qatynastary, balanyń quqyǵyn qorǵaý, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý boıynsha qatań quqyqtyq tetikter bar. Mysaly, Túrkııada nekege turar aldynda bolashaq erli-zaıyptylar keminde 10 saǵat psıhologtiń keńesin tyńdap, arnaıy sertıfıkat alýy tıis. Ajyrasý kezinde de mindetti psıhologııalyq qoldaý kýrstarynan ótý qarastyrylǵan. Qazaqstanda mundaı talaptar joq. Kerisinshe, bizdiń zańnama áldeqaıda jumsaq, — deıdi zańger.
Halıda Ájiǵulovanyń pikirinshe, jastardyń neke shartyna kúmánmen qaraýy da quqyqtyq saýattyń tómendigimen baılanysty.
— Kópshiligi bul qujattyń mańyzyn jete túsinbeıdi. Qazaqstanda ajyrasý deńgeıi — shamamen 33 paıyz, ıaǵnı ár úshinshi neke buzylady. Jastar muny eskermeıdi, kóbisi bir ret úılenip, ómir boıy birge bolamyz dep senedi. Alaıda ajyrasý 10, 15, tipti 25 jyl birge turǵan otbasylarda da kezdesedi. Ol kezde birneshe balasy bar otbasy ydyrap, eń aldymen áıel men balalardyń qarjylyq jaǵdaıy aqsaıdy, — deıdi ol.
Áıel men balanyń múddesin qorǵaıtyn tetik
Zańger Halıda Ájiǵulovanyń aıtýynsha, patrıarhaldyq qoǵamda otbasyndaǵy bılik teń emes, bul ásirese ajyrasý kezinde anyq kórinedi. Mysaly, keıbir er adamdar barlyq múlikti týystarynyń atyna jazyp qoıyp, áıeldi balalarymen birge baspanasyz qaldyrady.
— Barlyq múlik kúıeýiniń anasynyń atyna rásimdelgenin kórdik. Nátıjesinde áıel bes balasyn alyp, bir bólmeli jaldamaly páterge ketýge májbúr boldy. Tar jerde turýdy qalamaǵan úlken balalar ákelerimen qalýdy tańdaǵan, al olarǵa degen zorlyq-zombylyq toqtaǵan joq. Bul balalarǵa aýyr psıhologııalyq soqqy boldy, — deıdi zańger.
Ol sondaı-aq óz tájirıbesimen bólisti.
— Biz úshin basty maqsat — bolashaq balalarymyzdyń múddesin qorǵaý boldy. Eger neke bir taraptyń kinásinen nemese bir jaqtyń bastamasymen buzylsa, jábirlenýshi tarap ortaq múliktiń 80 paıyzyn alyp, balalarǵa tolyq qamqorshylyq jasaıdy, — deıdi advokat.
Neke sharty otbasylyq máselelerdi tarqatýǵa sep.
— Jubaıym jalǵyz bala bolǵandyqtan biz onyń anasymen birge turý týraly kelisim jasadyq. Bul — kúıeýimniń talaby emes, meniń kelisimimmen qabyldanǵan sheshim. Qazaqstanda kóptegen neke týystar, ásirese ata-analardyń aralasýynan buzylady. Sondyqtan neke shartyna eki taraptyń quqyqtaryn teńestirý óte mańyzdy. Áıeli kúıeýiniń ata-anasymen turýǵa kelisýi múmkin, biraq bul ózara syılastyq pen Qazaqstan Respýblıkasynyń zańymen belgilengen quqyqtardy buzbaýy tıis. Eshqandaı dástúr, mádenıet, din nemese mentalıtet zańdy quqyqtardy aınalyp ótýge paıdalanylmaýy kerek, — dep túsindirdi zańger.
Onyń oıynsha, neke sharty jastardyń jaýapkershilik sezimin de arttyrady.
— Qazaqstanda otbasyn qurǵan jastar arasynda neke shartyn jasaý tájirıbesi áli keń taralmaǵan. Kóbine mundaı qadamǵa ekinshi nemese úshinshi ret úılenip jatqan, ıaǵnı tájirıbesi bar adamdar barady. Sonymen qatar nekede júrip-aq bıznesin qorǵaý úshin neke shartyn jasaıtyndar bar. Erli-zaıyptylardyń biri ajyrasqan jaǵdaıda ortaq múliktiń, onyń ishinde bıznestiń jartysyn talap etýi múmkin bolsa, bul qujattyń mańyzy arta túsedi. Neke — lotereıa. Birneshe jyldan keıin adamnyń qalaı ózgeretinin boljaý qıyn. Al neke shartynda opasyzdyq pen zorlyq-zombylyqtyń saldary naqty jazylsa, bul adamdardy jaýapkershilikke tárbıeleıdi, – deıdi Halıda Ájiǵulova.
Zańger Nurbolat Ibraev balalardyń quqyǵyna qatysty tusty da tarqatyp aıtty.
— Ajyrasqan ata-ananyń balalary kóbine anasynyń qolynda qalady. Biraq zań aldynda ákeniń de, ananyń da quqyqtary teń. Balasynan bólek turatyn ata-ana bala tárbıesine, bilim alýyna jáne mańyzdy máselelerdi sheshýge qatysýǵa quqyly. Eger ata-analar kelisimge kele almasa, sot balanyń múddesin, pikiri men qorǵanshylyq organnyń usynystaryn eskere otyryp sheshim shyǵarady, — deıdi ol.
Mamandar neke shartyn jasasý zaman talabyna aınalýy tıis dep sanaıdy. Tek ony jasaý kezinde durys qurylymdaý men múliktik quqyqtardy paıdalaný tártibine nazar aýdarý qajet. Sebebi qujattyń keıbir tarmaqtary basqa quqyqtyq mindettemelermen qaıshylyqta bolsa, ol zańsyz dep tanylýy múmkin.
Aıta keteıik, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine sáıkes, sońǵy bes jylda Qazaqstanda ajyrasý sany 16%-ǵa tómendegen. Eger 2020 jyly tirkelgen ajyrasý sany 48,2 myń bolsa, 2024 jyly 40,5 myńǵa deıin azaıdy.