NEET sanatyndaǵy jastar: tizim bar, júıeli jumys joq
AQTÓBE. KAZINFORM — NEET sanatyndaǵy jastar tizimi jergilikti jastar resýrstyq ortalyqtarynyń qolynda. Ortalyq mamandary mekenjaıǵa baryp, «ne istep júrgenin» ǵana suraıdy. Sóıtip tizimdi naqtylaýǵa kómek kórsetedi. «Mansap ortalyǵyna baryp, jumys izde» dep siltep jibergenimen, ózderi usynar bos oryndar joq. Oqymaıtyn, jumyssyz jastar mamandardy qalaı qarsy alady? Kazinform tilshisi birge júrip, mán-jaıdy bildi.
Úılerdi aralaıdy, tizimdi naqtylaıdy
Aqtóbe oblystyq jastar saıasaty máseleleri basqarmasynyń basshysy Álimbek Turalıevtiń bergen málimetine súıensek, olardyń tizimi «Otbasynyń tsıfrlyq kartasy» aqparattyq júıesinen alynady.
Byltyr oblys boıynsha 4 801 adam tizimge ense, bir jylda shamamen myń adamǵa azaıǵan. Kóbi Aqtóbe qalasynda. Aqtóbe qalalyq jastar resýrstyq ortalyǵynyń basshysy Álisher Sadyq qazir 11 baǵytty qamtyǵan jumystyń birin NEET sanatyna arnaǵan.
Ereje boıynsha maman ózderine jiberilgen mekenjaıdaǵy úı-úıdi aralap, aqparatty nyqtylaıdy. Jyl basynda berilgen tizim jyl sońynda taǵy bir ret saralanady.
— Qazaqstanda jastar sanaty 14-35 jas aralyǵyn qamtıdy. Jastar resýrstyq ortalyǵy birneshe baǵytta jumys istese, birin NEET sanatyna arnap otyr. Jumys úshin bir bólim ashylǵan. Bólimde bar bolǵany birer maman eńbek etedi. Olar oblystyq jastar resýrstyq ortalyǵy bergen tizim boıynsha úılerdi aralaıdy. Tek bizge bergen tizim irikteýden ótpegen. Olardyń ishinde stýdentter, nesıesin tólemeı júrgen jastar, ásker qataryna alynǵandar men jazasyn óteýshiler de bar. Jospar boıynsha aptasyna 15-20 úıge baryp, mán-jaıyn bilemiz. Buryn tizimde mekenjaıymen qatar telefon nómirleri de bolatyn. Sol kezde aı saıyn 300 adamǵa qońyraý shalyp, qaıda júrgenin, jumysyn suraıtyn edik. Qazir bul aqparat bizge berilmeıdi. Tek mekenjaıyna barýymyz kerek. Jumysty eselegen de osy ózgeris bolyp tur. Tizimdegiler arasynda jaldamaly jumys isteıtinder bar. Zeınetaqy jarnasy túspegen soń NEET sanatyna kirip ketken. Al memlekettik baǵdarlamalardy aıtyp, jumys usynsaq, jalaqysyn mise tutpaıdy. Bul jerde taǵy bir aıta keterlik jaıt, janymyzda jumyspen qamtý ortalyǵynyń mamandary joq. Ondaǵy memlekettik baǵdarlamalar týraly da jan-jaqty aqparat berý qıyn. Qazir Jastar resýrstyq ortalyǵynyń mamandary aqparat jınap, naqtylap qana beredi. Tizimnen alyp tastaý bizdiń quzyretimizge kirmeıdi, — dedi Aqtóbe qalalyq jastar resýrstyq ortalyǵynyń basshysy Álisher Sadyq.
Aqtóbe oblysynda 260 myńnan astam jas bolsa, onyń teń jartysynan astamy qalada turady. Sonyń ishinde NEET sanatyna dál qazir 2 386 jas engen.
— Qazir barlyǵyn qamtý múmkin emes. Aqtóbe qalasyndaǵy 162 myń jasqa 11 maman jaýapty, ıaǵnı bir mamanǵa 16 myń jastan keledi. Qyzmetkerler sanyn arttyrý týraly usynys berildi. Sonymen birge bizder Mansap ortalyǵy mamanynyń ere barýyn surap otyrmyz. Olar memlekettik baǵdarlamalar men bos jumys oryndary týraly aqparat beretin edi. Polıtsııa qyzmetkeri de bizdiń janymyzda bolýy kerek. Mekenjaıǵa barǵan kezde ashýǵa boı aldyryp, qyzmetkerlerge zaqym keltirýi múmkin. Mamandardyń qaýipsizdigi de mańyzdy biz úshin. «Jastar tájirıbesi» baǵdalamasyn da Jastar resýrstyq ortalyǵyna berse, kelgenderge bizdiń tarapymyzdan usynys bolar edi. Qazir kelgen jasty tek baǵyttap jiberemiz. Ózge eshteńe isteı almaımyz, — dedi Álisher Sadyq.
Qazirgi kezde NEET sanatyndaǵy jastarǵa baryp júrgen Jastar resýrstyq ortalyǵynyń mamandary «Jasyl el» baǵdarlamasyn usyna alady.
Ári qaraı Mansap ortalyǵyna silteıdi. Sonymen birge bıyl áleýmettik jelide «Jastarmen jumys» paraqshasy ashyldy.
Onda jumyspen qamtý ortalyǵynan, jeke kásipkerlerden alǵan málimetter júkteledi. Enbek.kz portalyndaǵy bos jumys oryndary týraly da aqparat berip otyrady.
— Kúnine paraqshaǵa 3-4 habarlama salynady. Onda jalaqysy 100 000 — 1 000 000 tg jumys oryndary bar. Sonymen birge «Bastaý» jobasyn qolǵa aldyq. NEET sanatyndaǵy jastarǵa mobılografııa, kólik jóndeý, tigin tigý, kondıterlik ónimder jasaýdy oqytamyz. Bul jumysqa qarjy bólinbegen. Ózimiz kásipkerlerge usynys aıtyp, baılanys ornatamyz. Keıde kásipkerler ózderi habarlasyp, jumysqa ıkemdi adamdy suraıdy. Al NEET sanatyndaǵy jastardyń ózi izdep keletin kez áli kezdespedi, — dedi ol.
Úıine barsa esigin ashpaıdy, kóship ketken
Aqtóbe qalalyq jastar resýrstyq ortalyǵy qoǵammen baılanys jáne NEET sanatymen jumys jónindegi bólim basshysy Gúldáýren Kanıbavamen birge úı-úıdi aralaǵan edik.
Alǵashqy mekenjaıda turýy tıis jas jigit úsh jyl buryn kóship ketken. Keıin jasy 30-dan asqan aqtóbeliktiń esigin qaqtyq. Onda izdegen adamnyń ózi bolmady, biraq jubaıy esik ashty.
— Mektep bitirgen soń jaldamaly jumystar istegen. Qazir jasy 31-de. Áli de túrli jerde nápaqa tabady. Qurylysta júr. Bir kezderi kóshe tazalaýshy da boldy. Ol kezde de resmı tirkelmedi. Árıne, jaqsy jalaqy bolsa, jumysqa ornalasar edi. Buǵan deıin eshkim surap, qyzyǵýshylyq tanytpaǵan edi. Odan ne ózgerýi múmkin, — dedi aqtóbelik turǵyn Ira.
Al kelesi mekenjaıda jalǵyzbasty ana turady. Kópbalaly ana taıaýda qaıyrymdylyq qory arqyly baspanaly boldy. Qazir balalarynyń járdemaqysyna ǵana kúneltip otyr.
— Mektep bitirgen soń oqýǵa túspedim, turmysqa shyǵyp kettim. Sodan bala kútimimen úıde otyrmyn. Qazir tek balalarǵa járdemaqy alamyn. Taıaýda ataýly áleýmettik kómek alý úshin qujat tapsyrdym. Ázir jumys isteı almaımyn, tek balalaryma qarap otyrmyn, — dedi qala turǵyny Gaýhar.
Jastar resýrstyq ortalyǵynyń mamandary NEET sanaty jastardyń tizimin alǵan soń JSN-ge qarap, jasy 35-ten asqandardy «syzyp» tastaıdy. Bul - birinshi súzgi.
Keıin mekenjaıyn júıelep, bir aýdanda turatynyn túgel qamtýǵa tyrysady. Jospar - kem degende aıyna 50 úı. Buryn jaıaý, qoǵamdyq kólikpen, keıde taksımen qatynady. Mundaıda jumys ónbeıdi.
— Qazir alaıaqtar, olarǵa aldanǵan adam kóp. Biz baryp, esigin qaqqanda senbeıdi. Janymyzda polıtsııa joq, ákimdik qyzmetkeri emespiz. Jastar resýrstyq ortalyǵynyń mamany ekenimizdi aıtqanymyzben, kórseter qujatymyz da joq. Birde mekenjaı boıynsha bardyq. Domofonǵa ózi jaýap berdi, páterge kirgende esikti apasy ashty. «Úıde emes» dep tez jaýyp aldy. Kópqabatty úıden shyǵa bergende anasy kezikti. Bári «birdeńe búldirip qoıdy» dep qoryqqan. Negizi sol stýdent bizdiń tizimde bolmaýy kerek edi. Taǵy bir toby: «Ne isteısiń», - dep keri suraq qoıady. Úıde bolmaǵanyn, kórshisinen suraımyz. Báriniń jumysqa ketkenin aıtady. Al tizim boıynsha NEET sanaty, ıaǵnı jumyssyz. Osylaı júrgenniń ózinde jumysymyzdyń nátıjesi kórinbeıdi. Baramyz, aqparatyn alamyz, ketemiz. Usynarymyz joq. Qazir bar jumys aýaǵa tarap jatqan sııaqty áser qaldyrady, — dedi Aqtóbe qalalyq jastar resýrstyq ortalyǵy qoǵammen baılanys jáne NEET sanatymen jumys jónindegi bólim basshysy Gúldáýren Kanıbaeva.
Onyń aıtýynsha, tizimdeginiń 90 paıyzǵa jýyǵy kúnkóris úshin jumys isteıdi. Al ózgesi dekrettik demalysta otyr, sonymen birge ata-anasynyń janyndaǵy jaıly ómirdi qımaıdy.
Hobbıi bar, tek soǵan qyzyǵady. Keıde ózine jaıly jaǵdaı jasaı alatyn áıeldermen birge turatyn jas jigitter de kezdesedi.
— Tizimniń iriktelgeni durys. Biz, mamandar óz tarapymyzdan polıtsııaǵa suranys joldadyq. NEET sanatyndaǵy jastardyń tizimine engender arasynda jazasyn ótep otyrǵandar, kúdikke ilingender bolsa aldyn ala bilgimiz keldi. Sonymen birge turǵylyqty jerin ózgertkender de, kóship ketkender de bar. Tizimde birneshe myń adam bolǵan soń ony irikteý múmkin bolmady. Árqaısysyn qarap otyrý ýaqyt alady, ári JSN arqyly qaraýǵa polıtsııada shekteý engizilgen. Qazir bir barǵan páterge keler jyly taǵy barýymyz múmkin. Sebebi tizimde turady, biz kelgende eshkim esigin ashpaıdy, jaýap bermeıdi, — deıdi G. Kanıbaeva.
NEET sanatyndaǵy jastar sany myń adamǵa azaıdy
Elimizde NEET sanatyndaǵy jastarmen jumys jergilikti ákimdikterdegi jastar saıasaty basqarmasyna júktelgen. Basqarma bar jumysty jastar resýrstyq ortalyqtaryny mindettedi.
Tizbektiń sońynda bar bolǵany 2-3 maman tur. Olar bolsa oblys ortalyqtaryndaǵy júzdegen jasty qamtyp ta úlgermeıdi.
— Úılerdi baryp aralaımyz, jumys usynamyz. Keıbiri kelisedi, keıbiri kelispeıdi. «Jumys istegim kelmeıdi, mazalama. Men senen aqsha suraǵan joqpyn», - dep aıtady. Negizi qaladaǵy, aýdandardaǵy jastar resýrstyq ortalyqtardy olarmen tikeleı jumys isteıtin. Qylmys jasap, jazasyn ótep otyrǵandar týraly aqparat joq. Ony polıtsııadan suraý kerek. Aýdan, aýylda biri ata-anasynyń janynda mal baǵady, kómektesedi. Jalpy byltyr myń adamǵa azaıdy. Demek oqydy, jumysqa turdy degen sóz, — dedi Aqtóbe oblystyq jastar saıasaty máseleleri basqarmasynyń basshysy Álimbek Turalıev.
Basqarma taratqan aqparatqa súıensek, byltyr 19 930 jas jumyspen qamtý sharalaryna tartyldy. Bos jumys oryndaryna 8334, «Jastar tájirıbesine» 1890, áleýmettik jumys oryndaryna 379, qoǵamdyq jumys oryndaryna 1328, «Alǵashqy jumys orny» jobasyna 119, «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy aıasynda 76 jas jumysqa ornalasty.
«Bastaý bıznes» jobasy aıasynda 2 283 jas kásipkerlik negizderin oqydy. 227-i 400 AEK kóleminde qaıtarymsyz memlekettik grant berildi. «Jasyl el» jobasy aıasynda 3 322 jas ýaqytsha jumysqa turdy. Eki jylda ZHAS PROJECT jobasy aıasynda 28 jas 1 000 000 teńgeden aldy.
— Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ázirlengen otbasynyń tsıfrlyq kartasyna 2026 jyldyń 5 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha NEET sanatyndaǵy 3 901 jas engizilgen. Onyń 2 314-i tirkelmegen jumyssyz, 47-i jumyspen qamtý bóliminde tirkeý tur, 526-y bala kútimimen úıde otyr, 818-inde turǵylyqty mekenjaıy aýysqan, 76-y jeke kásipkerligin ashqan, 109-y jumysqa ornalasqan, 87-i jas ózge óńirde turady, — dep habarlady Aqtóbe oblystyq jastar saıasaty máseleleri basqarmasy
Aıta keteıik, NEET sanatyndaǵy jastardyń esebin Ulttyq statıstıka bıýrosy júrgizedi. Keıin málimet mınıstrlik arqyly jergilikti ákimdikterge taraıdy. Elimizde «NEET sanatyndaǵy jastar» uǵymy da zańǵa engizildi. 2023 jyly kópbalaly jáne jalǵyzbasty analar da NEET sanatyna jatqyzyldy.
2024 jyly olardyń sany 380 myńnan asqan.