Naýryzda teńge baǵamy qandaı bolady — sarapshy boljamy
ASTANA. KAZINFORM — Táýelsiz ekonomıst Rýslan Sultanov Jibek Joly radıosyndaǵy «V Kontekste» tok-shoýynda teńge baǵamyna áser etetin negizgi faktorlar men naýryz aıyna arnalǵan ulttyq valıýta baǵamynyń boljamy týraly aıtty.
Sarapshynyń aıtýynsha, teńge baǵamyna qazir úsh negizgi faktor áser etedi: elge valıýtanyń túsýi, álemde dollardyń álsireýi jáne bıýdjetke túsetin salyqtar.
— Elge valıýtanyń kelýi, eń aldymen, Ulttyq qordyń jumysyna baılanysty. Bıýdjetti tolyqtyrý úshin memleket dollar satady, al osy valıýtalyq túsim aıyrbastalyp, bıýdjetke jiberiledi, — dedi sarapshy.
Sarapshy Ulttyq banktiń derekterine súıene otyryp, qańtar aıynda valıýta aıyrbastaý kólemi shamamen 350 mln dollar bolǵanyn, al aqpan aıynda bul kórsetkish 350–450 mln dollar aralyǵynda bolýy múmkin ekenin aıtty.
Taǵy bir mańyzdy faktor — dollardyń negizgi álemdik valıýtalarǵa qatysty álsireýi. Geosaıası oqıǵalar men týrbýlenttik kapıtaldy qorǵanys aktıvteri — altyn men kúmis sııaqty baǵaly metaldarǵa baǵyttaýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar, AQSh prezıdenti Donald Tramptyń málimdemeleri de dollar baǵamyna áser etedi.
— Bir sózben aıtqanda, bul áser ótken jyldan beri baıqalyp keledi. AQSh júıesine degen senim turǵysynan qandaı protsester júrip jatqanyn kórýge bolady. Ótinishterge naqty sheshimder qabyldanyp, jarlyqtar engizildi. Ár málimdemeniń óz saldary boldy. Sonyń nátıjesinde halyqaralyq rezervterdegi AQSh dollarynyń úlesi azaıa bastady, — dedi Rýslan Sultanov.
Sarapshynyń aıtýynsha, ınvestorlar memlekettik oblıgatsııalarǵa aqsha salady, óıtkeni olar jaqsy tabys ákeledi. Baǵaly qaǵazdar teńgemen satyp alynǵandyqtan, ınvestorlar shetel valıýtasyn aıyrbastaıdy, bul naryqta qosymsha usynys týdyrady.
Sonymen birge, salyq kezeńi de teńge baǵamyna áser etedi. Іri kompanııalar salyq tóleý úshin valıýtany aıyrbastaıdy, bul valıýta naryǵyna qosymsha qysym jasap, teńgeniń nyǵaıýyna yqpal etedi.
Nelikten teńge nyǵaıady jáne budan ári ne bolady?
Teńge baǵamy naryqtaǵy suranys pen usynysqa baılanysty qalyptasady. Sarapshynyń aıtýynsha, Ulttyq Bank qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana aralasyp, valıýtalyq turaqtylyqty saqtaıdy. Mysaly, alypsatarlyq qysym baıqalǵan kezde baǵanyń kúrt ósýin boldyrmaý úshin sharalar qoldanylady.
— Esterińizge sala keteıik, ótken shildede Ulttyq Bank naryqqa shamamen 125 mln dollar shyǵardy, bul alypsatarlyq qysymdy tómendetýge baǵyttalǵan. Jalpy, ótken jyly mundaı aralasýlar kóp bolǵan joq. Shilde-tamyz aılarynda teńge 520–540 teńgege deıin kóterilip, keıin qaıta túzetilgenin kórdik. Baǵam naryqtaǵy aqsha kólemine baılanysty únemi ózgerip otyrady, — dedi sarapshy.
Bul jerde naqty bir kúndi emes, bir aıdaǵy valıýta dınamıkasyn qarastyrý mańyzdy. Sarapshynyń aıtýynsha, dollarǵa suranystyń ósýine áser etetin negizgi faktorlardyń biri — memlekettik qoldaý sharalary.
— Kompanııalarǵa qoljetimdi qarjylandyrý berilgen kezde olar jabdyq satyp alý nemese kásiporyndaryn jańartý úshin dollar alady. Sonyń nátıjesinde dollarǵa suranys artyp, teńgege qysym týyndaıdy, — dedi Rýslan Sultanov.
Bıýdjette bir dollar úshin 540 teńge baǵamy kórsetilgen, alaıda ekonomıst Rýslan Sultanov bul tek boljam ekenin eskertedi.
— Bıýdjet tolyqtaı teńgemen júrgiziledi: shyǵys bóligi teńgemen oryndalady, salyqtar da teńgemen tólenedi. Kýrs, eń aldymen, shıkizat kiristerine áser etedi, olardyń bir bóligi Ulttyq qorǵa túsedi. Keıin Ulttyq qor bıýdjetke transfert beredi. Sondyqtan men memlekettik qarjyǵa aıtarlyqtaı qysqa merzimdi áser kútilmeıdi dep oılaımyn — qorqatyn eshteńe joq, — dedi sarapshy.
Sarapshynyń aıtýynsha, qazirgi jaǵdaıda teńgeniń nyǵaıýy oń faktor, óıtkeni ol ınflıatsııany tejeýge kómektesedi.
— Búgingi kúni ınflıatsııany tejeý — úkimet úshin de, halyq úshin de birinshi mindet, — dep atap ótti Rýslan Sultanov.
Sarapshynyń aıtýynsha, ınflıatsııa belgili bir baıaýlaýdy kórsetip otyr jáne qazirgi deńgeıi shamamen 12–12,2% quraıdy. Degenmen, ulttyq valıýtany nyǵaıtýdyń jyldam áseri týraly aıtý áli erte.
— Qysqa merzimde baǵanyń birden tómendeýin kútpegen jón. Naryqtaǵy baǵanyń ózgerýine alypsatarlyq faktor da áser etedi. Kýrstyń kez kelgen aýytqýy úlken suranysty týdyrýy múmkin. Eń qaýiptisi — dúrbeleń. Mysaly, eger búgin kýrs 499 teńge, al erteń 497 teńge bolsa, bul dollardy shuǵyl satyp alýǵa nemese satýǵa sebep emes, — deıdi ekonomıst.
Júrgizýshi Sergeı Gergıl bazalyq mólsherleme tómendegen jaǵdaıda kapıtaldyń syrtqa ketý qaýpi bar ma degen suraq qoıdy. Ekonomıstiń aıtýynsha, mólsherlemeni tómendetý tek ınflıatsııa turaqty túrde baıaýlaǵan kezde ǵana múmkin.
— Qazir ınflıatsııa shamamen 12%. Sondyqtan mólsherlemeni qaıta qaraý úshin ol aıtarlyqtaı tómendeýi kerek — shamamen 7–8% deńgeıine deıin. Ázirge mundaı kúrt tómendeý baıqalmaıdy. Tipti, bazalyq mólsherleme tómendeı bastasa da, bul ınflıatsııa kórsetkishterine qaraı, eń erte degende jyldyń birinshi jartysynan keıin bolýy yqtımal, — dep túsindirdi ol.
Rýslan Sultanov kommýnaldyq tarıfterdiń ósýine engizilgen moratorıı tek birinshi toqsanda ǵana kúshinde bolatynyn eske saldy. Ekinshi toqsanda tarıfterdi qaıta qarap, kóterý múmkindigi bar.
— Iá, ósim belgilengen shekter aıasynda bolady. Biraq ony tolyq toqtatý múmkin emes. Sondyqtan ınflıatsııa birden tómendeıdi dep kútýdiń qajeti joq. Óndiristiń boljamdy ósimin eskersek, bul úderis Úkimettiń baqylaýynda bolady dep oılaımyn, — dep túıindedi sarapshy.
Naýryz aıyndaǵy teńge baǵamyna toqtalǵan Rýslan Sultanov dollar baǵamy 490–500 teńge aralyǵynda saqtalýy múmkin ekenin aıtty.
— Táýelsiz ulttyq ekonomıkalyq zertteýler bıýrosyndaǵy áriptesterim aqpan aıyndaǵy ortasha baǵamdy 491,4 teńge dep boljaǵan edi. Al naýryz aıy boıynsha ortasha kórsetkish 493,8 teńge deńgeıinde kútiledi, — dedi sarapshy.
Ekonomıstiń aıtýynsha, baǵaly qaǵazdardan túsetin tabys olardyń aınalym merzimine baılanysty. Bazalyq mólsherleme kóterilgennen keıin memlekettik baǵaly qaǵazdar ınvestorlar úshin tıimdi bola tústi. Sonyń nátıjesinde olar naryqqa belsendi qatysyp jatyr. Bul — teńge baǵamyna áser etetin birneshe faktordyń biri, sonyń ishinde ınvestorlardyń baǵaly qaǵazdarmen jasaıtyn mámileleri de bar.
Aqshany qaıda saqtaý kerek?
Ekonomıstiń aıtýynsha, qazirgi jaǵdaıda jınaqty qazaqstandyq bankterdegi depozıtterge ornalastyrý tıimdi. Óıtkeni bul qural ázirge joǵary paıyzdyq mólsherleme usynady. Onyń baǵalaýynsha, paıyzdyq mólsherlemelerdi qaıta qaraý 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynan erte bolmaıdy, sondyqtan aldaǵy aılarda kiristilik qazirgi deńgeıde saqtalady.
— Qazir nesıe alýdan bas tartqan jón. Bólip tóleý de — negizinen sol nesıe. Paıyz joq sııaqty kóringenimen, is júzinde ol taýar baǵasyna qosylady. Bazalyq mólsherlemeni kóterýdiń maqsaty — artyq jáne tıimsiz shyǵyndardy shekteý. Sondyqtan qazir únemdep, jınaqtaǵan durys, — dep keńes berdi ekonomıst.
Onyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta ınflıatsııany tómendetý jáne ekonomıkanyń qyzyp ketýine jol bermeý basty mindet bolyp otyr. Joǵary ınflıatsııa kezinde halyq artyq qaryzǵa belsheden batý qaýpi bar, sondyqtan nesıeleýdi qysqartý jáne tutynýshylyq qaryzdardyń ósýin báseńdetý qajet.
— Aqylǵa qonymdy tásil — qarajatty depozıtterge ornalastyryp, turaqsyz kezeńniń ótýin kútý, — dedi sarapshy.
Tolyq suhbatty Jibek Joly radıosynyń YouTube arnasynan kórýge bolady.
Osydan buryn búgin Qazaqstan qor bırjasyndaǵy (KASE) saýda-sattyq qorytyndysy boıynsha dollar baǵamy qymbattaǵanyn jazǵan edik.