Naýryz meıramyn toılaý keıingi onjyldyqtarda qalaı ózgerdi

Naýryzdyń qaıta oralýy

Qazaq halqy úshin Naýryz – kóktemgi jańarýdy, bereke men jańa ómirdiń bastaýyn bildiretin erekshe meıram. Dese de búgingi meıram burynǵymen salystyrǵanda talaı ózgeristi bastan ótkergen.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Aqsuńqar Abdýlınanyń aıtýynsha, Qazaqstanda Naýryzdy qaıta jańǵyrtý protsesi 1980-jyldardyń sońynda bastalyp, birqatar mańyzdy tarıhı sheshimdermen baılanysty boldy.

— Naýryz merekesiniń qaıta jandanýyna belgili memleket qaıratkeri, Qazaq KSR-iniń mádenıet mınıstri Ózbekáli Jánibekov súbeli úles qosty. Ol 1988 jyly 22 naýryzda Naýryz meıramyn atap ótý bastamasyn kóterdi. Al dástúrli meıramǵa resmı mártebe Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jarlyǵymen berildi. 2001 jyly Naýryz memlekettik meıram bolyp jarııalandy, al 2009 jyldan 21, 22 jáne 23 naýryz kúnderi qatarynan úsh kún atap ótile bastady. 2010 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 64-sessııasynda 21 naýryz Halyqaralyq Naýryz kúni bolyp jarııalanyp, mereke halyqaralyq deńgeıde moıyndaldy, — deıdi tarıhshy Aqsuńqar Abdýlına.

Professordyń aıtýynsha, Qazan tóńkerisine deıin Naýryz resmı mártebege ıe bolmaǵanymen, halyq úshin qasıetti ári mańyzdy mereke bolǵan. Ol tabıǵattyń jańarýymen jáne ata-baba dástúrimen tyǵyz baılanysty kúntizbelik meıram sanalǵan.

— Buryn Naýryzdy aýyl turǵyndary tórt kózi túgel jınalyp, birlese toılaıtyn. Al qazirgi kezde merekelik sharalar kóbine qalalarda ótip, kópshilik qatysatyn aýqymdy is-sharalarǵa aınaldy, — deıdi ol.

Sarapshynyń aıtýynsha, qazirgi Naýryz etnofestıvalder, tarıhı rekonstrýktsııalar men teatrlandyrylǵan qoıylymdar sııaqty jańa elementtermen tolyqqan. Al buryn mundaı format bolmaǵan.

Dese de meıramnyń negizgi mazmuny ózgergen joq. Kóktemgi jańarý ıdeıasy, qazynaly qarttardyń batasy, toı-dýman, dastarqan jaıyp, qonaq kútý dástúri saqtalǵan. Báıge, kókpar, kúres, aıtys sııaqty ulttyq oıyndar da áli kúnge deıin ótkiziledi. Naýryzkóje ázirleý men ortaq dastarqan basyna jınalý dástúri de jalǵasyp keledi.

Naýryz dástúrleri qalaı ózgerdi

Táýelsizdik jyldary meıramdy atap ótýdegi ózgeristerdiń biri — onyń uzaqtyǵy boldy. 2024 jylǵa deıin Naýryz kóbine 1-2 kún ǵana toılanatyn. Al qazir elimizdiń ár óńirindegi dástúrlerdi qamtıtyn Naýryznama onkúndigi qaıta jańǵyrtyldy.

— Mysaly, Batys Qazaqstanda ejelden toılanatyn Amal merekesi nemese Kórisý kúni jalpyulttyq merekelik kúntizbege engizildi. 14 naýryz — Kórisý kúni. Ejelgi kúntizbe boıynsha dál osy kúni kóktemniń úshinshi aıy — Amal bastalǵan. Bul kúni adamdar bir-birine qonaqqa baryp, kóktemniń kelýimen quttyqtap, amandyq surasqan. Kóshpeli ómir saltyn ustanǵan halyq úshin uzaq qystan aman shyqqanyn bilý óte mańyzdy bolǵan, — deıdi tarıhshy.

Qazan tóńkerisine deıin Naýryz Qazaqstannyń barlyq óńirinde atap ótiletin. Meıram daıyndyq pen tazalyqtan bastalǵan. Adamdar úıleri men aýlalaryn tazalap, dastarqandy túrli taǵammen árlep, týystaryn aralap, bir-birine dám usynǵan.

Sondaı-aq tazartý rásimderi ótkizilgen — ot jaǵylyp, mal men úı-jaıǵa sý sebilgen. Bozara tań atqanda aýyl turǵyndary kúnge taǵzym etý úshin dalaǵa shyǵyp, bulaq kózderin tazalap, aǵash otyrǵyzǵan. Negizgi merekelik sharalar 22 naýryzda ótken.

Bul kúni dastarqanǵa qazy-qarta, baýyrsaq, táttiler qoıylyp, mindetti túrde jeti túrli dámnen ázirlenetin Naýryzkóje daıyndalǵan. Jeti sany qazaq dástúrinde erekshe mánge ıe. Adamdar jeti úıge kirip, jeti qonaq shaqyrýǵa tyrysqan. Bir-birin «Naýryz qutty bolsyn!» jáne «Kóktem týdy!» dep quttyqtaǵan.

Mereke aıtys, án men ulttyq oıyndarmen jalǵasqan. Báıge, kókpar, aýdaryspaq, qyz qýý sııaqty jarystar uıymdastyrylǵan. Sońynda aqsaqaldar jastarǵa bata berip, mereke birneshe kún boıy kórshi aýyldarǵa qonaqqa barýmen jalǵasqan.

Aqsuńqar Abdýlınanyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta ejelgi dáýirdegi keıbir ǵuryptar birtindep qoldanystan shyǵyp qalǵan.

— Burynǵy zamandaǵy kúnge taǵzym etý, tabıǵatqa tabyný sııaqty Islamǵa deıingi senimdermen baılanysty rásimder búginde sırek kezdesedi. Qazir adamdar tań ata dalaǵa shyǵyp, kúnge qurmet kórsetý nemese aryqtardy tazartý sııaqty áreketterdi kóp jasaı bermeıdi. Mundaı sharalar keıde jergilikti ákimdikter uıymdastyratyn senbilikter aıasynda ǵana ótkiziledi. Sonymen qatar barlyq eldi mekende at jarysy sııaqty ulttyq oıyndardy keń kólemde ótkizý múmkin emes, — deıdi ol.

Qalalyq ómir salty da merekeniń formatyna ózgeris engizdi. Búginde Naýryz kontsertter, festıvalder men halyqtyq serýender arqyly keń kólemde atap ótiledi. Bul ásirese jastar men shahar turǵyndarynyń ulttyq dástúrlerge qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Sarapshy óz sózinde merekeniń mazmunyn saqtaýdyń mańyzy zor ekenin jetkizdi.

— Naýryzdyń negizgi qundylyqtary ózgermeıdi. Olar — jańarý men tatýlasý ıdeıasy, bir-birin quttyqtaý, naýryzkóje usyný, qarttardy qurmetteý, muqtaj jandarǵa kómektesý, ulttyq oıyndar men salt-dástúrlerdi jańǵyrtý. Eger osy qundylyqtar saqtalyp, zamanaýı merekelik baǵdarlamalarmen úılesimdi ushtassa, onda buqaralyq is-sharalar Naýryzdy óz tamyrynan alystatpaıdy. Kerisinshe ony qazirgi qoǵamda jańa deńgeıde tanytýǵa múmkindik beredi, — dedi Aqsuńqar Abdýlına.

Naýryz – ulttyq biregeıliktiń kórinisi

Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ǵylymı-saraptamalyq tobynyń múshesi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Aıbek Shalǵymbekovtiń aıtýynsha, 1990-jyldary Naýryz meıramy alǵash ret qaıta toılana bastaǵanda búgingiden ózgeshe bolǵan.

Ol kezde meıram qoǵamǵa endi ǵana oralyp, kóp jaǵdaıda sándik sıpatta ǵana ótken.

— Alǵashqy merekelik sharalar kóbine dekoratıvti sıpatta boldy. Qalalarda jappaı sherýler, teatrlandyrylǵan kórinister qoıylǵan. Ásirese soltústik óńirlerde bul talaı adam úshin jańa qubylys edi. Biraq ýaqyt óte kele Naýryz iri qalalardaǵy halyqty biriktiretin naǵyz ulttyq meıramǵa aınaldy, — deıdi Aıbek Shalǵymbekov.

Onyń aıtýynsha, Naýryzdy toılaýdyń alǵashqy jyldarynda keıde halyq arasynda formaldy kózqaras ta baıqalǵan.

— 1990-jyldardyń basynda merekelik is-sharalardyń júrgizýshisi bolǵan kezderim esimde. Keıde bári stsenarıı boıynsha ǵana ótip, halyqtyń qabyldaýy basqalaı bolatyn. Biraq ýaqyt óte kele bul mereke shyn máninde kópten kútiletin meıramǵa aınaldy, — deıdi ol.

Sarapshynyń pikirinshe, dástúrdiń nyǵaıýyna urpaq almasýy yqpal etti. Búgingi jastar táýelsiz Qazaqstan jaǵdaıynda ósip, bul meıramdy ómirdiń tabıǵı bir bóligi retinde qabyldaıdy.

— Búginde halyqtyń edáýir bóligin jastar quraıdy. Statıstıkaǵa sáıkes, turǵyndardyń shamamen 60 paıyzy – 30 jasqa deıingi adamdar. Olar osy ortada ósip, Naýryzdy bala kezinen kórip keledi. Sondyqtan bul meıram olar úshin jasandy nárse emes, — dedi Aıbek Shalǵymbekov.

Tarıhshynyń aıtýynsha, sońǵy onjyldyqtarda Naýryz tolyq qalyptasyp, eldiń mádenı biregeıliginiń ajyramas bóligine aınaldy. Sonymen qatar merekeniń tarıhı tamyry úlken býynnyń jadynda árdaıym saqtalyp kelgen.

— Men 60-jyldary týǵan býynǵa jatamyn. Biz bala kezimizde bul merekeni kórgen joqpyz. Biraq ata-analarymyzdyń býyny, ıaǵnı 1920-jyldary týǵan jandar bul dástúrlerdi jaqsy biletin ári saqtap kelgen. Sonyń arqasynda talaı ıgi dástúr keıingi urpaqqa jetti, — dedi Aıbek Shalǵymbekov.

Onyń aıtýynsha, búginde Naýryz Qazaqstannyń ulttyq biregeıligin qalyptastyratyn mańyzdy elementterdiń birine aınalyp otyr. Sońǵy jyldary ulttyq mádenıettiń keıbir dástúrli elementteri – ulttyq kıim, ulttyq taǵamdar men qazaqy salt-dástúrler qaıta jańǵyryp keledi.

— Qazir ulttyq kıimge degen qyzyǵýshylyq artqan. Ulttyq kıim kúni sııaqty sharalar da ótkizilip júr. Ulttyq taǵamdarǵa da qyzyǵýshylyq kóbeıdi. Jastar munyń bárin tabıǵı qubylys retinde qabyldaıdy, — dedi ol.

Sarapshynyń pikirinshe, bolashaqta Naýryz meıramy odan ári damyp, jańa tehnologııalar, sonyń ishinde jasandy ıntellekt múmkindikteri de kádege jaratylýy yqtımal.

Eske salsaq, osyǵan deıin Astanada «Shańyraq kúni» qandaı is-sharalar ótetindigi habarlanǵan.