NASA modeli Jerdiń nelikten «kartopqa» uqsaıtynyn kórsetti

ASTANA. KAZINFORM – NASA Jerdegi tartylys kúshi ár aımaqta ártúrli bolatynyn kórsetetin jańa vızýalızatsııa usyndy. Onda gravıtatsııalyq aıyrmashylyqtar ádeıi 10 myń ese úlkeıtilip, sonyń nátıjesinde Jerdiń pishini budyr-budyr «kartopqa» uqsap kórinedi, dep habarlaıdy Euronews.

NASA modeli Jerdiń nelikten «kartopqa» uqsaıtynyn kórsetti
Foto: Mark SubbaRao (NASA/GSFC)

Jerdegi tartylys kúshi barlyq jerde birdeı emes. Eger dúnıejúzilik muhıtta tasý men qaıtý, tolqyn, jel jáne aǵys bolmasa, al onyń betine tek gravıtatsııa men Jerdiń aınalýy áser etse, muhıt beti minsiz tegis bolmas edi. Onda azdaǵan dóńester men oıystar paıda bolar edi.

NASA vızýalızatsııasynda osy aıyrmashylyqtar 10 myń ese úlkeıtilip kórsetilgen. Sonyń saldarynan Jer tegis shardan góri budyr-budyr kartopqa uqsaıdy.

Geoıd – Jerdiń gravıtatsııalyq órisiniń matematıkalyq modeli. Ol qurlyqtardyń astyn da qamtıtyn búkil planeta boıynsha shartty teńiz deńgeıin sıpattaıdy. ıAǵnı bul Jerdiń fızıkalyq betiniń naqty pishini emes.

Planetanyń ishindegi jáne betindegi massa birkelki taralmaǵandyqtan, gravıtatsııalyq óris te árkelki. Taýlar, muhıt shuńǵymalary jáne Jer qoınaýyndaǵy zattardyń tyǵyzdyǵy tartylys kúshine áser etedi. Massasy kóbirek aımaqtar sýdy kúshtirek tartyp, geoıdta shartty «dóńester» qalyptastyrady. Al basqa aımaqtarda teorııalyq teńiz deńgeıi tómendep, «oıystar» paıda bolady.

Geoıdtyń eń tómen núktesi Úndistannyń ońtústiginde

NASA málimetinshe, shyn máninde geoıdtyń eń bıik jáne eń tómen núkteleriniń arasyndaǵy aıyrmashylyq 191 metr.

Islandııa mańynda geoıd shartty bastapqy deńgeıden 85 metr joǵary kóterilse, Úndistannyń ońtústiginde 106 metr tómen túsedi.

Vızýalızatsııa 15 jyl ishinde 19 spýtnık jınaǵan mıllıardtan astam baqylaý deregine negizdelgen. Olardyń arasynda NASA-nyń Gravity Recovery and Climate Experiment mıssııasy men Eýropanyń Gravity Field and Steady-State Ocean Circulation Explorer spýtnıgi bar.

Ǵalymdar geoıd arqyly Jerdiń gravıtatsııalyq órisin jáne sý, muz ben basqa da massalardyń qozǵalysyna baılanysty onyń qalaı ózgeretinin zertteıdi. NASA málimetinshe, bul derekter kartografııa, geodezııa jáne navıgatsııa úshin de mańyzdy.

Aıta keteıik, buǵan deıin Aıǵa ushyp bara jatqan NASA astronavtary Jerdiń tańǵajaıyp sýretin túsirip alǵan edi.

Sondaı-aq NASA «Artemis II» mıssııasynyń Aıǵa qatysty 12 myń fotosyn jarııalady.

Al astronomdar «tym úlpildek» ǵalamsharlardy anyqtady.