Nıý-Iork Taıms: Almatydaǵy Tuıyqsý muzdyǵy túgesilip barady
ASTANA. QazAqparat - «Nıý-Iork Taıms» gazetiniń tilshisi Henrı Faýnteın Qazaqstandaǵy Tuıyqsý muzdyǵy týraly kólemdi maqala jarııalady. QazAqparat Egemen Qazaqstan aýdarǵan materıaldy nazarlaryńyzǵa usynady.
Jazdyń jaıma shýaq kúnderiniń birinde Qazaqstandaǵy eń úlken qala - Almatydan joǵaryraq ornalasqan Tuıyqsý muzdyǵy shekten tys erip jatty. Muzdyqtyń juqarǵan erneýinen aqqan jylǵa tómen qaraı quldılaı jóneledi.
Anglııadaǵy Redıng ýnıversıtetiniń muztanýshysy Marıa Shagedanova Tuıyqsýdy tekserýge kelgen. Bul áreketin ol jıyrma jyldan beri jasap keledi. Shartaraptaǵy eń uzaq zerttelgen muzdyq retinde Tuıyqsý klımat ózgerýiniń álem muzdaryna áserin anyqtaýǵa kómektesedi. Qazaqstan Geografııa ınstıtýtyndaǵy áriptesterimen birge Shagedanova Almatydan 24 shaqyrym soltústikke qaraı oıly-qyrly joldarmen reseılik kólik arqyly jolǵa shyqty. Jol Keńes dáýirinen qalǵan zertteý stansasyna baryp tireledi. Mekeme Tuıyqsý sekildi bir kezde dáýirlep turǵan edi. Zertteýshiler muzdy oıyp, ishinde qaldyrylǵan quraldardaǵy esepterdi tirkemekshi.
Byltyr jazǵy erý maýsymynyń sońynda komanda músheleri muzdyń bıiktigin ólsheıtin arnaıy belgi qaldyrǵan bolatyn. Bir jyldan keıin ınstıtýt zertteýshileriniń biri Nıkolaı Kasatkın men Shagedanova hanym erigen muz kóleminiń ózgergenin baıqady. Erý maýsymynyń aıaqtalýyna áli birneshe aı bar ekenine qaramastan, Tuıyqsýdyń keı bólikteri bir metrge deıin juqaryp ketken. Muzdyqtar ǵasyrlar boıy jaýyp, ábden nyǵyzdalǵan qardan quralǵan. Olar Tıan-Shan taýynyń osy bóliginde 300 metr qalyńdyqqa deıin jetedi. Jazda baıaý erip, ózen sýyna aınalady. Qysta jaýatyn qar men jazda erıtin muzdyń kólemi birdeı emes. Alaıda jahandyq jylyný saldarynan erigen muzdyń kólemi jaýǵan qardan asyp túsip, muzdyqtardyń jyldan-jylǵa azaıýyna ákelip soǵady.
Eki jarym shaqyrymǵa sozylyp jatqan Tuıyqsý jyl ótken saıyn kemip, juqaryp barady. Zertteý stansasy 1957 salynǵan kezde Tuıyqsý júzdegen metr qashyqta jatqan bolatyn. Qazir muzǵa jetý úshin bir saǵat boıy soqpaq jolmen jaıaý júrýge týra keledi. Alpys jyldyń ishinde muzdyq kılometrge deıin qysqarǵan. Qazaqstannyń ońtústik shyǵysyndaǵy taýlarda bolyp jatqan oqıǵa shartaraptyń túkpir-túkpirinde kezdesedi. Grenlandııa men Antarktıkadaǵy muz jabyndaryn qospaǵanda álemdegi shamamen 150 000-ǵa jýyq muzdyqtar jer betiniń 500 000 sharshy kılometrin alyp jatyr. Sońǵy qyryq jylda ondaǵy muz qabaty 20 metrge juqarǵan.
Sondaı-aq olardyń kóbi qysqaryp bara jatyr. And taýlary men Soltústik Amerıkadaǵy Seńgir taýlaryndaǵy shaǵyn muzdyqtar áldeqashan joıylyp ketken. Tipti, jylyjaı gazyn shyǵarý kólemi kenetten azaıyp ketse de, álemniń ár túkpirindegi muzdyqtardyń azaıýyna jetkilikti jylý bólinip úlgerdi. Mundaı jahandyq jylyný protsesi teńiz sýynyń kóbeıýine ákep soǵady. Al ol óz kezeginde sý elektrin óndirýge áser etedi. Joıqyn tasqyndar men selder paıda bolady. Ózender men ekojúıelerdi buzady. Al, munda, Tıan-Shanda jahandyq jylyný adamdar men aýyl sharýashylyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan sýǵa keri áser etýi múmkin. Tuıyqsý erigen saıyn jylǵalar aǵysqa aınalyp, jer betinen kanaldar qazyp alady. Tuıyqsý muzdyǵynan aqqan sý kele-kele Kishi Almaty ózenine quıylady. Osy jáne basqa da muzdyqtardan sý alatyn ózender qalanyń aınalasynda aǵyp jatyr. Olar aımaqtaǵy eki mıllıon halyqty aýyzsýmen, sondaı-aq egistik alqaptaryn sýmen qamtamasyz etip otyr.
Shagedanova jáne onyń áriptesteri Kishi Almaty men basqa ózenderdegi sýdy zerttep júr. Ondaǵy sýdyń bári erigen muzdan kelmeıdi. Keı bóligi jańbyr sýynan, qardyń erýinen jınalady. Keı klımat modelderine súıensek, keleshekte mundaı jaǵdaı ulǵaıa túsýi múmkin. Budan bólek qatqan taý shyńdarynan, muzdyqtar astyndaǵy muzdar men alyp qoıtas bólikterinen erigen sý da ózenderge quıady. Shagedanova jáne basqa zertteýshiler ózen qaınaryn anyqtaý úshin sýdyń úlgilerin saraptamadan ótkizedi. Olar aǵystyń qanshalyqty ózgergenin tirkeý úshin aǵyndy esepteıdi. Ýaqyt óte kele ózenderdiń qanshalyqty ózgeretinin boljaý úshin olardyń qaınary qaıdan keletinin anyqtaý mańyzǵa ıe. Muzdyqtyń erýi alǵashqyda aǵyndy ulǵaıtýy múmkin. Alaıda ýaqyt óte kele mundaı protsess aqyrǵy núktege jetip, erigen sý azaıa beredi.
«Aqyrynda olar qazirgideı sýmen qamtamasyz ete almaıdy. Sondyqtan sýdyń basy-qasynda júrgender úshin osy aqyrǵy núktege qashan jetkenin bilý mańyzǵa ıe», deıdi Tsıýrıhtegi Shveıtsarııa federaldy tehnologııalyq ınstıtýtynyń zertteýshisi Mattıas Hýss.
Al Qazaqstandaǵy muzdyqtardan aqqan sý keleshekte azaıa beredi. Sonymen qatar, Ortalyq Azııadaǵy basqa muzdyqtar da zııan shegedi. Ásirese, ońtústik aımaqtarda jahandyq jylyný qatty áser etedi. Munda Azııadaǵy alyp ózender basseınin qamtamasyz etip otyrǵan sansyz muzdyqtar bar. Tıbet ústirti boıynda, Gımalaıda, Qaraqorym qyrattaryndaǵy muzdyqtar sany myńdap sanalady. Al ondaǵy ózenderge táýeldi turǵyndardyń sany júz mıllıonnan asady. Osy jaqtan Pákistandaǵy Úndi, Úndistandaǵy Gang, Qytaıdaǵy Sary jáne ıAntszy, Ońtústik shyǵys Azııadaǵy Mekong ózenderi bastaý alady. Germanııalyq konsaltıng kompanııa FutureWater-dyń gıdrologi Artýr Lıýttstyń aıtýynsha, ýaqyt óte kele joǵaryda atalǵan ózender de muzdyqtardyń sheginýiniń zııanyn kóredi. Áıtse de, árqaısyna ártúrli ýaqytta áser etýi múmkin. Máselen, Úndi ózeni qaınaryn jańbyr maýsymynda jınalatyn sýdan alatyn Gangqa qaraǵanda muzdyqtyń erýine kóbirek táýeldi.
«Taýlardan keletin sý kólemi shamamen 2050-shi jyldarǵa qaraı kóbeıý yqtımaldyǵy joǵary», deıdi doktor Lıýtts.
Al Qazaqstanda sýdyń azaıýy kóp uzamaı bastalýy múmkin. Eldegi fermalarda sýdy saqtap, ónimdilikti arttyratyn tamshylatyp sýarý sekildi jetildirý jumystary, aqsha jáne bastama kóp emes. Alaıda, Qazaqstan úshin eń bastysy - muzdyqtardan bastaý alatyn ózender sýy azaıǵan kezde sýdy tıimdi basqarý menedjmenti qajet. Fermer Alekseı Gorbatýktyń Almatydan 40 kılometr qashyqtaǵy Karaoı degen jerde 150 gektar jeri bar. Ol tamshylatyp sýarý ádisin qoldanǵysy keledi. Onyń sý shyǵynyn azaıtýǵa kómektesetinin de biledi. Sondaı-aq uzaq merzimde aqshasyn únemdep, egistiginen kóbirek ónim alatyn edi. Biraq ádis - óte qymbat. Gorbatýktyń jaǵdaıy doktor Hýsstyń aıtqanyn eske túsiredi.
«Taýlar men muzdyqtardan keletin sýdyń azaıýy - basty másele emes. Eń negizgi suraq sýdy qalaı tıimdi qoldanýǵa tikeleı qatysty», deıdi ol.
Henrı FAÝNTEIN
