Myrzataı Joldasbekov: Ana men týǵan jer - bólýge bolmaıtyn egiz uǵym

Balalyq shaǵy soǵys jyldarymen tuspa-tus kelgen edi. Joqshylyq kórdi, erte eseıip, úlken ómirge erte aralasty. Soǵan qaramastan qudaıdyń nury túsip, qajyrly eńbegi men ǵylymǵa degen qushtarlyǵynyń arqasynda el tanyǵan azamat bolyp shyqqanyn qazir barshamyz bilemiz.

«Soǵys jyldary. Nan joq, júgeriniń nanyn kóp jeı almaısyń, kóktemniń shyǵýyn asyǵa kútemiz. Kóktemde shıdiń túbine taıaqtaı-taıaqtaı jýa shyǵady. Shı qalyń. Túbi jumsaq bolady. Jýa shyqsa, teremiz, aıranǵa týrap jeıtinbiz. Ájeptáýir qorek bolady. Al jaz shyǵa jaılaýǵa kóshemiz. Kıiz aýylda bári kúbi pisetin. Barlyǵy qosamjarlana pise bastaǵanda quddy bir orkestr sekildi azan-qazan bolatyn. Apam da kúbi pisedi. Aırannan maı túsedi. Tańerteń uıqydan tura sala maı suraıtynbyz. Maıdy eki alaqanymyzǵa salyp, eritip jalaýshy edik, tátti bolatyn. Al aq polatnaıdan kóılek, dambal tigip berse, keshkisin tireýdegi shegege ilip, qashan tań atady, qashan kıer ekem dep tań atqansha kóz ilmeýshi edik. Búginde balalar dúnıeniń qadirin bilmeıdi, baǵalamaıdy, dúnıe ózinen ózi aǵylyp kelip jatqandaı kóredi.

Kún jylyna bastaǵannan aýyl kıiz úıin artyp, jaılaýǵa kóshetinin aıttym. Kóldiń ıyǵyna qonamyz. Ony búginde Joldasbektiń áýleti deıdi. Apam keıde tósekti dalaǵa salyp beredi. Túnde tońatyn bolýy kerek, tańerteń tursaq, tostaǵandaı bolyp ıirilip, qoınymyzda jylan jatatyn. Biz ábden úırenip ketkenbiz. Qoryqpaımyz. Sý jylan óziń tımeseń shaqpaıdy. Biz turǵanda ol da jyljyp kólge qaraı ketedi.

Kıiz úıler aınala dóńgelenip tigiledi. Ortasy maldyń kógenine tolady. Keshkisin qoı, eshki saýylady, biz qozy-laqty kógendeımiz. Apalarymyz oshaqqa otty lapyldatyp jaǵyp, sút pisiredi. Sol kezde kesh qarańǵylyǵy qaýmalaǵan aýyl birden jap-jaryq bolyp ketetin. Biz qoranyń tórinde otyryp, jumbaq, ertegi aıtysamyz», - dep eske alady bala kúndi Myrzataı aǵa.

Aǵanyń týa bitken bir ereksheligi bar. Ondaı ózgeshe balany qazaq nysanaly deıdi. Ol dúnıege keletin jyly aýyldyń ústin basyp syǵandar tobyry ótipti. Іshinde qazaqsha biletin bir kempirge aıy-kúni jetip otyrǵan Myrzataıdyń anasy bal ashtyrǵan eken. Sonda álgi balger:

- Ul týasyń, oń aıaǵynyń nysanasy bolady, dárejeli, dáýletti bolady, - depti. Bir aptadan soń dúnıege ul bala kelip, áıelder jabyla oń aıaǵyna qarasa, alty barmaǵy bar eken. 9-synypqa deıin joqshylyqta ósip, sýyq túskenshe jalańaıaq júrýge májbúr bolǵan bala alty barmaǵynan uıalyp, únemi jasyryp-jaýyp júripti. Aýylda garmon tartatyn jalǵyz ózi, sondyqtan bı keshteri onsyz ótpeıdi. Sondaı keshterde sol aıaǵymen oń aıaǵynyń barmaqtaryn túgel jaýyp otyryp, garmon tartady eken. Uıalǵany.

Bir qyzyq oqıǵany Myrzataı aǵa áli kúnge jadynda saqtap qalypty. 1948 jyly bastaýysh mektepti bitirip, ana men bala oqýdy jalǵastyratyn jer izdepti. Bir jyl buryn ákesi dúnıe salǵan. Soǵystan oralmaǵan aǵasy Omartaıdan habar joq. Bastaýyshtan keıin Qyzyljar (qazirgi Kóshek) aýylynda bólesi Ysqaqtyń úıinde jatyp oqıtyn bolady. Bóle aǵasy ustalyp ketip, jeńgesi balaǵa durys qaramaı qoıady. Ysqaqtyń qamalǵanyn osydan kórip, «Mysyq tileý, aıaǵy qutsyz boldy, jetimek» dep jazǵyrady. Úıge kelmeı, ár jaqtan kelip oqyp jatqan balalardyń úılerine túnep, aılap qańǵyp ketedi eken. Qamqor bolyp, izdeıtin jeńge joq. Júrgen jerinde bári ákesin biledi, «qaıran Jókeńniń kózi eken ǵoı, shyraǵym» dep músirkeıdi, túnetedi, bireýler tipti jylap alady eken. Apasy bomazıdan qoldan tigip bergen jadaǵaı shalbarynyń arty jyrtylyp tesilip, úzilis kezinde qolymen artyn jaýyp júrgeni óz aldyna.

Qyzyljardaǵy bir jyl osylaı ótti. Qaraýsyz ár úıde qonyp júrse de, besinshi synypty úzdik bitirgen balaǵa mekteptiń oqý isiniń meńgerýshisi Saǵıt Batchaev kýáligin berip turyp «Myrzataı, qańǵyp júrip, 5-synypty úzdik bitirdiń, seniń keleshegiń zor, keleshekte kim bolǵanyńdy kórer me edim, shirkin. Alǵan betińnen qaıtpa, qıyndyqqa tóze bil, sonda muratyńa jetesiń» degen eken. Bul sózder jas balanyń kóńilin bosatqan edi.

Sol joly aǵasy Shymyrtaımen, báıge aty Qarajanmen jylap kóriskeni týraly ǵalym bylaı dep tebirene jazady:

- Olardy kórgenim muń eken, ákem tirilip kelgendeı, tóńiregim shýaq shashqandaı boldy. Qarajandy moınynan qushaqtap, tanaýynan ıiskep, únsiz jyladym. Maǵan suraýly kózben qaraǵan janýaryma «Qarajan, men munda oqý, bilim izdep júrmin ǵoı, bilim izdep júrmin» dep, alqymynan, saýyrynan, jalynan sıpap, terge malshynǵan denesin súıe berdim. Attan túsken Shymyrtaı aǵam da «shyraǵym, qulynym, quldyǵym» dep baýyryna qysyp, ebil-debil jylady. Aǵama mingesip aýylǵa qaıttym. Tuńǵysh ret anamnyń qushaǵyna enip, uzaq-uzaq óksigenim bul ómirde esimnen ketpes. Anam men týǵan aýylymnyń sonshalyqty jaqyn, sonshalyqty qymbat, eń ardaqty asylym ekenin birinshi ret sezindim. Bul sózben aıtyp jetkizgisiz bıik sezimder. Ana men týǵan jer bólýge bolmaıtyn egiz uǵym, óıtkeni ekeýi de anań. Ana, bala, týǵan jer úsheýmiz eńirep qaıta qaýyshqanda, dúnıe túgeldengendeı boldy...

Saǵıt ustazynyń qanat bitirgen sózin jadynda berik ustaǵan bala oqýdan qol úzbeýge bel baılaıdy. Sol jyly oblys ortalyǵyndaǵy ınternatqa ornalasyp, 6-synyptan bastap sonda jatyp oqıdy. Onyń ınternatqa ornalasýy da qyzyq. Alystan kelgen qara balany qujattary túgel bolmaǵan soń qabyldamaı qoıypty. Qalaıda oqımyn degen ol ınternattyń aýlasynda keshke deıin jylap otyrǵan edi. Aýylǵa baryp, qujattardy túgendep, qaıtyp kelgenshe ýaqyt ótip ketedi, qabyldaý merzimi bitip ketýi múmkin. Súıener eshkimi joq, qalaǵa da jalǵyz ózi áýpirimdep jetken. Jany jabyrqaǵan balany keshkisin sol ınternattyń meńgerýshisi kórip, úıine alyp ketedi. Erteńine bala Myrzataı ınternatqa qabyldanady.

Qazirde el azamaty atanyp, memleket ómirine belsene aralasyp júrgen qaıratker, ǵalym Myrzataı Joldasbekovtyń balalyq dáýreni osylaı ótken. Osynshama qıyndyq kórip, eńbekte shyńdalyp óspese, ulttyq qundylyqtar uıyǵan qazaqy ortanyń tálimin kórmese, odan ǵalym shyǵar ma edi, shyqpas pa edi. Biraq sol ýaqyt, sol zaman, aýyl-aımaq, týǵan jerdiń bala Myrzataıdyń boıynda naǵyz azamatty, kóregen ǵalymdy tárbıelep shyǵarǵanyna búginde barlyǵymyz kýámiz.

Janat QAPALBAEVA