«Mýzeıdegi tún» ALJIR tutqyndarynyń qorqynysh-úreıi men jan azabyn jetkizdi

Mýzeı qyzmetkerleri tutqynda bolǵan áıelderdiń ómiri týraly baıandaıtyn ekspozıtsııalardy kelýshiler nazaryna usyndy. Odan bólek, «ALJIR-diń yzǵarly sýyǵy» atty derekti fılm kórsetildi.

Saıası qýǵyn-súrgin jáne totalıtarızm qurbandarynyń «ALJIR» memorıaldy-murajaı kesheni QR Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń bastamasymen 2007 jylǵy 31 mamyrda Aqmol aýylynda «Otanyn satqandar» áıelderiniń burynǵy Aqmola lageriniń ornynda ashyldy. Búginde aıtýly memorıaldyq keshen «Qaıǵy qaqpasy» monýmenti, «Kúres pen úmit» jáne «Ashyný men dármensizdik» sekildi eki músindik kompozıtsııadan, sondaı-aq «Eske alý qabyrǵasynan» quralǵan. Murajaıdyń ekspozıtsııalary óziniń materıaldyq qujattarymen saıası qýǵyn-súrgin tarıhyn, jazalaý ınstıtýttarynyń áreket etý tetikterin kórsetedi.

ALJIR(Akmolınskıı lager jen ızmennıkov Rodıny - Otan satqyndary áıelderiniń Aqmola lageri) - conaý 1937-shi jyly ІІHK-nyń arnaıy buıryǵymen salynǵan Aqmola halyq jaýlary áıelderiniń lageri. Keıin barshanyń aýzynda ALJIR atalyp ketken azap ortalyǵynda 20 myńǵa jýyq áıel qamaýda boldy. Qaraǵandy lageriniń «26-shy núkte» bolyp qurylǵan osynaý tozaq ortalyǵynda nebir el jaısańdarynyń zaıyptary, qyzdary men qaryndastary jazyqsyzdan-jazyqsyz japa shekti.

Munda boıyna náreste bitken analarǵa da meıirimdilik jasalmady. Saldarynan temir tordyń ar jaǵynda 1 myń 507 náreste dúnıege kelip, olardyń basym kópshiligi ashtyq pen sýyqtyń qurbany boldy. ALJIR Qaraǵandy lageriniń ("Karlag") «26-bólimshesi» retinde qazirgi Astana qalasynyń ońtústik-batysynda, Tóńkeris (Malınovka) eldimekeninde KSRO Іshki Іster Halyq Komıssarıatynyń (NKVD) 1937 jylǵy 5 tamyzdaǵy buıryǵy negizinde qurylǵan. KSRO OAK-niń 1934 jylǵy 8 maýsymdaǵy qaýlysyna sáıkes "Otanyn satqandardyń" otbasy múshelerine 5 jyldan 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý nemese 5 jylǵa Sibirdiń aýdandaryna jer aýdarý jazasy berilgen. Aljır lageri 30 myń ga jerdi alyp jatty. Onyń Qaraǵandy , Aqmola óńirinde birneshe bólimsheleri boldy. Aljır tutqyndary egin ekti, mal baqty, qurylys jumystarymen aınalysty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary ALJIR-de 8 myńnan astam tutqyn áıel ustaldy. Onda S. Seıfýllınniń áıeli Gúlbahram, B. Maılınniń áıeli Kúnjamal, T. Rysqulovtyń áıeli Kúlándam, S. Mendeshovtyń áıeli Rázııa, T. Júrgenovtyń áıeli Dámesh, S.Asfendııarovtyń áıeli Rabıǵa Maınur Sarmoldaeva jáne t.b. kóptegen qazaq azamattarynyń áıelderi, aıaýly analar «jazasyn ótedi».

 

ALJIR 1950 jyldyń basynda taratylyp, onyń tutqyndary basqa lagerlerge aýystyryldy, merzimin ótegender bosatyldy. ALJIR týraly tek 80-jyldardyń sońynda ǵana ashyq aıtylyp, jazyla bastady.