Mýzeı - ólkeniń tarıhy, halyqtyń qazynasy - Ǵaısa Mahımov

-Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalaǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynyń «Taıaý jyldardaǵy mindetter» bóliminde kórsetilgendeı, bul baǵdarlama  bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizýdi, ekologııany jaqsartýǵa jáne eldi mekenderdi abattandyrýǵa basa mán berýdi, jergilikti deńgeıdegi tarıhı eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirýdi kózdeıdi. Bul rette ólketaný jumystaryn júrgizý baǵytynda mýzeıdiń óz mindetteri bar. Mýzeı - ólkeniń tarıhy, halyqtyń qazynasy, el-jurttyń taǵdyry - bárimizdiń taǵdyrymyz, - dedi Ǵaısa Temirbolatuly.

Qazaqstanda mýzeıler tarıhy 1830 jyldan bastalady. 1889 jyly 20 maýsymda halyqaralyq «Mýzeıler assotsıatsııasy» quryldy. 1918 jyly halyqaralyq mýzeıler bıýrosy qurylyp, «Mýzeon» jýrnalyn shyǵardy. Bul ıÝNESKO-nyń «Mýzeým» jýrnalynyń shyǵýyna negiz boldy. 1946 jyly Lývrda ıÝNESKO-nyń quramyna engen Halyqaralyq mýzeıler keńesi quryldy. Mýzeılerdiń halyqaralyq keńesine (ІSOM) 1948 jyly - 29, 1950 jyly - 43, 1977 jyly - 109, 1999 jyly 135 memleket mýzeıleri múshe boldy. 2002 jyly mamyr aıynan bastap «Qazaqstan mýzeıleri» jýrnaly shyǵa bastady.

Ár adamnyń óz otbasy, ata-babasynyń ótkenin bilýimen bastalǵan qyzyǵýshylyq týǵan aýylynyń, qalasynyń, ólkesiniń, memlekettiń tarıhyn bilýimen jalǵasady.                   HH ǵasyrdyń bas kezeńinde, zamannyń qym-qıǵash ýaqytynda,  dálirek aıtqanda, 1917 jyly Bókeı handyǵynan shyqqan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Seıitqalı Meńdeshev halyqtyn rýhanı                         murasy - jádigerler men etnografııalyq týyndy, shejirelerdi jınaý jóninde bastama kótergen. Muny 1919 jyly qoǵam qaıratkeri Mustafa Kókebaev qostap, Bókeı ordasynda «Halyq murajaıyn» ashý týraly úndeý tastaıdy. Al, keıinge sheginis jasasaq, tipti, han bılegen zamanda Nuralydan taraıtyn Bókeı hannyń uly Jáńgir 1828 jyly óz saraıynyń bir bólmesine qarý-jaraq palatasyn uıymdastyryp, mýzeı isin bastap ketken edi.  Bókeı ordasynda mýzeı isi osylaısha bastaý alyp, 1962 jyly Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen muǵalimi, Lenın ordendi Ahmetfaıyz ıÝsýpuly Tajetdınovtiń Orda óńirinde ótken tarıhı oqıǵalarǵa qatysty jınaqtaǵan 55 eksponatymen qoǵamdyq negizde mýzeı isi jalǵasty.

-Sózińiz aýzyńyzda, Bókeı handyǵynda, tipti Qazaq elinde deýge bolady, mýzeı isi Jáńgir hannan bastaý aldy deýge tolyq negiz bar. Keńes dáýirinde jalǵasyn tapqanymen, ol negizinen revolıýtsııalyq sıpat alyp, handar tarıhy múldem umyt qaldy. Tek elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana Elbasy Jarlyǵymen Orda aýdany 2000 jyly Bókeı ordasy aýdany bolyp atalyp, tarıhı ataýy qaıtaryldy. Memleket basshysy osynaý tarıhı mekenge arnaıy at basyn buryp, óziniń izetin bildirgenin bul óńirdiń halqy umyta qoıǵan joq.

-Iá, Bókeı ordasy aýdanynyń Han ordasy aýyly - Batys Qazaqstandaǵy Bókeı men Jáńgir handardan bastaý alatyn, óziniń baı tarıhymen kópshilikke tanymal eldi meken. Elbasy N.Á.Nazarbaev kıeli Orda topyraǵyna eki márte aıaq basyp, eń alǵash kelgeninde mýzeıdiń tilek jáne pikir kitabyna «Óz jeriniń, eliniń tarıhyn, ataqty azamattaryn qurmetteı bilý degen halyq sana seziminiń ósýine sebep bolmaq» - dep, elimizdiń tarıhy men mádenıetin, elge tanymal tulǵalaryn, ótkeni men búgingisin nasıhattaıtyn, kópshilikke tanytatyn mýzeıler ekendigin jetkizdi. Ult kóshbasshysy óńirimizge saparynda osyndaı tarıhy baı mekendi respýblıkaǵa, shetelderge tanytý qajettigin aıtyp, birneshe tapsyrma júktegen bolatyn.  Nátıjesinde bir ǵana mýzeı Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı keshenine jetip, quramyndaǵy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq eskertkishter bolyp tabylatyn 19-ǵasyrdyń ǵımarattary qaıta jańǵyrtylyp, tórteýinde mýzeı jasaqtaldy. Nátıjesinde Bókeı ordasy tarıhy mýzeıi, Táýelsizdik mýzeıi, Han saraıyndaǵy qarý-jaraq palatasy mýzeıi, Bókeı ordasynda halyqqa bilim berý jáne Tuńǵysh qazaq baspahanasy mýzeıleri halyqqa qyzmet etip, ólke tarıhyn jan-jaqty nasıhattap kelse, olardan basqa keshenniń quramyndaǵy Ordadaǵy tuńǵysh shtattyq dáriger A.Sergachev úıi, Tarǵyn mektebi, Ordada bolǵan mektep qalashyǵynyń úıleri de qaıta qalpyna keltirý jumystarynan keıin qyzmet etip keledi. Sáıkesinshe mýzeı kesheniniń qory tolyǵyp, 16 myńnan astam jádigerge jetti. Mýzeı qoryn tolyqtyrýǵa jergilikti turǵyndar, ólkemizden shyqqan tulǵalardyń urpaqtary, t.b. atsalysýda. 

Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı kesheni bolashaq josparynda óz qyzmetin keńeıtip, keshen negizinde alǵashqy oblystyq tarıhı-mádenı etnografııalyq «Bókeı orda»  mýzeı qoryǵyn jasaqtap, mádenı-aǵartýshylyq ortalyqqa aınalýdy kózdeıdi. Sebebi osy ólkede HІH ǵasyrdan saqtalǵan tarıhı nysandar álemdik mádenı týrızm ortalyǵy  bolýǵa ábden laıyq.

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen bekitilgen 2014 jyldyń 4 qarashasyndaǵy      №939 Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenı saıasatynyń tujyrymdamasy týraly tujyrymdamasy boıynsha Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı kesheni  Batys aımaqtaǵy «Kaspıı qaqpasy» klasterine enip otyr.

Qazirgi tańda qoǵamda rýhanııat tapshylyǵy aıqyn sezilýde. Týrızm, sonyń ishinde mádenı týrızm, osy tapshylyqtyń ornyn toltyrýǵa baǵyttalady jáne bul jerde mýzeılerdiń róli basym bolmaq. Osyǵan baılanysty búgingi tańda qoǵamdy rýhanı damytý úshin mádenı týrızmdi damytý óte qajet. Mádenı týrızm - bul barǵan jerdiń mádenı ortasymen, landshaftymen, turǵyndardyń salt-dástúrimen, kórkem mádenıetimen jáne ónerimen, túrli nysandarymen tanysyp, bos ýaqytyn tıimdi ótkizýdi kózdeıtin týrızmniń bir túri. Mádenı týrızm mádenı is-sharalar, murajaılar, tarıhı-mádenı mura nysandaryna barý, jergilikti halyqpen kezdesýdi qamtıdy. "Mádenı týrızm" termıni jaqynda ǵana - XX ǵasyrdyń 80-shi jyldarynda paıda bolsa, búginde odan bastaý alǵan derbes baǵyt - «mýzeı týrızmi» keńinen taralýda.

Mýzeı týrızmin damytýǵa Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı kesheninde negiz barshylyq, múmkindigi de tolyq jetedi. Máselen, keshen quramynda 19-ǵasyrdan saqtalǵan han Jáńgirdiń saraıy kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyny sózsiz. Bul ǵımarattyń bizge deıin saqtalǵan shyǵys bóliginde «Han saraıynyń qarý-jaraq palatasy» mýzeıi ornalassa, ortalyq bóligi tarıhı zertteýler men han saraıyn kórgen saıahatshylardyń sıpattamalary boıynsha 2010 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy negizinde qaıta turǵyzyldy. Bolashaqta munda «Han saraıy» memorıaldyq mýzeıin jasaqtaý jospary daıyndalyp, jádigerler jınaqtalýda. Tarıhı oqıǵalar, tanymal tulǵalar, aýyl sharýashylyǵy, soǵys, eńbek ardagerleri jóninde jáne basqa taqyryptarda túrli sharalar ótkizilip, beınefılmder túsirilýde. Elimizdiń túrli teleradıo arnalarynyń rejısserlary keshenge kelip, Jáńgir han, Fatıma hansha, tarıhı oryndar, ólkemizdiń halqy týraly materıaldar jınaqtap, jarııalaýda. Keshen qyzmetkerleri keshen qoryn tolyqtyrý, ólke tarıhyn odan ári zerttep, zerdeleý maqsatynda elimizdegi jáne Reseı qalalaryndaǵy muraǵattarda jumystanýda. Kórshiles Astrahan, Volgograd oblysynyń qalalarynda tarıhymyzdy tanytyp, elimizdegi, ólkemizdegi oń ózgeristerdi baıandaıtyn beınerolıkter kórsetilip, túrli taqyryptaǵy kórmeler usynylýda.

-Ǵaısa Temirbolatuly, «EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesiniń ótýine kóp qalǵan joq. Osyǵan oraı týrıstik marshrýttar tizbesine Bókeı ordasy engizilgeni belgili. Bul jóninde ne aıtar edińiz?

-Bıylǵy jyly elimiz úshin asa mańyzdy iri shara bolyp tabylatyn «EKSPO-2017» halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesiniń qonaqtary men qatysýshylaryna arnalǵan týrıstik marshrýttar tizbesine Batys Qazaqstan oblysy boıynsha Bókeı ordasy, sonyń ishinde Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı kesheni engizildi. «Bókeı handyǵyna saıahat» taqyrybyndaǵy Astana-Oral-Chapaev-Jańaqala-Orda-Oral marshrýtymen keletin qonaqtar Bókeı handyǵynyń 210 jyldyq tarıhy, Han ordasynyń irgesiniń qalanýy, Jáńgir han, Qurmanǵazy, Dına Nurpeıisova, Isataı Taımanuly, Mahambet Ótemisuly  týraly tarıhpen, Bókeı dalasynyń geografııalyq ornalasýy, aýa raıy, Naryn qumy men qaraǵaıly ormany, sondaı-aq Orda, Jańaqala, Chapaev aýyldarynyń tarıhı-mádenı oryndarymen tanysa alady.

«Ashyq aspan astyndaǵy mýzeı» atanǵan keshen quramynda búgingi kúni on úsh ǵımarat jáne Jáńgir han, kúıshi-kompozıtor Dáýletkereı, ǵalym-etnograf                              M-S.Babajanovtardyń keseneleri quraıtyn panteon bar.  «Han qorymyndaǵy» 500-den astam kóne qulpytastardy zerttep, kitapqa engizý josparlanýda.

Aıta keteıin, jýyrda 18 mamyr - Halyqaralyq mýzeıler kúnine oraı aptalyq uıymdastyryldy. Halyqaralyq mýzeıler kúni osydan 40 jyl buryn, ıaǵnı 1977 jyly Máskeý qalasynda ótken Dúnıe júzi mádenı qaýymdastyǵynyń Halyqaralyq mýzeıler keńesiniń Bas konferentsııasynda bekitilgen bolatyn. Bul meıram 1978 jyldan beri 150-den astam memlekette merekelenedi. ІSOM prezıdenti Jak Peronyń aıtýynsha, «mýzeı qoǵam ómirinde erekshe orynǵa ıe bolyp, jurtshylyqqa ashyq bolýy kerek». 1997 jyly tuńǵysh ret «Mýzeı túni» sharasy Berlın qalasynda ótkizilgen. Búgingi tańda respýblıkamyzdyń barlyq óńirlerindegi mýzeılerde «Ashyq esikter» kúnin ótkizýmen qatar «Mýzeı túnin» ótkizý qolǵa alyna bastady.

Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı kesheninde birneshe jyldan beri dástúrge aınalǵan mýzeı aptalyǵy bıyl da 11 mamyrdan mýzeı kúnine deıin jalǵasyn tapty. Baǵdarlamada otandyq jáne jerles kompozıtorlardyń shyǵarmalary oryndaldy, «Keńestik kezeńge saıahat» taqyrybynda sol kezeń kıim úlgisimen mýzeı qyzmetkerleri kelýshilerdi qabyldap, ekskýrsııa júrgizdi. «Ulttyq dástúr» taqyrybynda kelýshiler arasynda ulttyq oıyndar oınatylyp, ulttyq taǵamdardan tartý, ulttyq turmysqa qatysty mýzeı eksponattarynan kórme jasaqtaldy. «Mýzeıge saıahat» kúninde aýyl jastary arasynda ólke tarıhyna qatysty ıntellektýaldyq oıyn, vıktorınalar uıymdastyrylyp, álemdegi san túrli mýzeıler túrleri tanystyryldy. Sonymen qatar «Mýzeı - tańǵajaıyp álem» taqyrybynda ótken sharada eresekter men balalar arasynda shahmat, doıbydan jarystar ótkizildi, ár obrazdy somdaǵan mýzeı qyzmetkerleri kórinis-qoıylymdar uıymdastyrdy. «Mýzeıge syı» aktsııasy ótkizilip, mýzeı qoryna jádigerler qabyldandy. «Ortaǵa sal ónerińdi» sharasynda kelýshiler ár túrli aspaptarda sahnada óz ónerlerin kórsetip, jeńimpazdary anyqtaldy. Mýzeı aptalyǵy sońynda «Mýzeı túni» sharasy aıasynda keshen aýlasynda qurylǵan ekrannan mýzeılik keshen týraly ár ýaqytta túsirilgen beınematerıaldar kórsetilip, kelýshiler mýzeılerdi tegin tamashalady. 

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda aıtylǵanyndaı, týǵan ólkemizdiń tarıhyn keńinen tanytý maqsatynda mýzeıler de óz qyzmetin jańa talaptar turǵysynan atqaratyn bolady.