Muzdyqtardyń erýi — ulttyq qaýipsizdik máselesi: Qazaqstanda glıatsıologter nege daıarlanbaıdy

Muzdyq monıtorıngi

Muzdyqtardyń jaı-kúıin baǵalaý turaqty ǵylymı baqylaýdy talap etedi. Qazaqstanda bul jumysty Ortalyq Azııa óńirlik glıatsıologııalyq ortalyǵy úılestiredi. Qazaqstan Úkimeti men ıÝNESKO arasyndaǵy kelisim negizinde qurylǵan mekeme — álemdegi muzdyqtardy zertteýge mamandanǵan jalǵyz ıÝNESKO-nyń 2-sanattaǵy ǵylymı ortalyǵy. Ótken jyldyń sońynda onyń mártebesi taǵy segiz jylǵa uzaryp, ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrý kólemi 115 mln teńgege ulǵaıtyldy.

Ortalyq dırektory Takır Balyqbaevtyń aıtýynsha, Qazaqstanda jalpy aýdany 2 myń sharshy shaqyrymnan asatyn 2400-ge jýyq muzdyq bar. Olardyń basym bóligi Іle Alataýy, Jetisý Alataýy, Kúngeı Alataý men Altaı jotalarynda shoǵyrlanǵan.

— Muzdyqtardyń jaı-kúıin baqylaý úsh bıik taýly stantsııada júrgiziledi. Olar — Tuıyqsý muzdyǵy, Úlken Almaty kóli mańyndaǵy stantsııa jáne Josaly-Kezeń stantsııasy. Munda jyl boıy gıdrometeorologııalyq parametrler, muzdyqtardyń massalyq balansy, qar jamylǵysy, muzdyq kólderiniń jaı-kúıi, kópjyldyq toń men qaýipti tabıǵı protsester baqylanady, — deıdi Takır Balyqbaev.

Jerústi baqylaýlary ǵaryshtyq monıtorıngpen tolyqtyrylady. Sonyń arqasynda Syrdarııa men Ámýdarııa alaptaryndaǵy muzdyqtardyń sońǵy 60 jyldan astam ýaqyttaǵy ózgeristeri zerttelip keledi. Jınalǵan derekter Qazaqstannyń salalyq mekemelerine ǵana emes, Dúnıejúzilik muzdyqtar monıtorıngi qyzmetine (WGMS) joldanyp, Klımattyń ózgerýi jónindegi úkimetaralyq sarapshylar tobynyń (IPCC) baıandamalarynda paıdalanylady.

Ortalyq halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqty da belsendi damytyp otyr. Qazir ol toǵyz eldiń 21 ǵylymı uıymymen birlesip jumys isteıdi. Sonymen qatar «Qazseldenqorǵaý» mekemesimen birge Tıan-Shandaǵy 50-den astam morenalyq kólge zertteý júrgizip, sel qaýpin baǵalap keledi.

Sondaı-aq ortalyq Qazaqstannyń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan «Sý munaralary seriktestigi» jobasyn úılestiredi. Joba Ortalyq Azııa elderiniń muzdyqtardy birlesip zertteýine, ǵylymı derek almasýyna jáne óńirlik yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.

2050 jylǵa qaraı qandaı muzdyqtar joıylýy múmkin?

Ǵalymdardyń kópjyldyq baqylaýy elimizdegi muzdyqtardyń turaqty túrde kishireıip jatqanyn kórsetedi. Sońǵy 50–60 jylda olardyń jalpy aýdany jyl saıyn orta eseppen 0,73–0,75 paıyzǵa, al muz kólemi shamamen 1 paıyzǵa azaıǵan. Mamandardyń baǵalaýynsha, bul — álemdegi eń joǵary kórsetkishterdiń biri.

Mamandar úrdisti, eń aldymen klımattyń jylynýymen baılanystyrady. Respýblıkadaǵy bıik taýly óńirlerde ortasha jyldyq temperatýra ár onjyldyq saıyn 0,3–0,4 gradýsqa ósip keledi. Nátıjesinde 1961–2025 jyldar aralyǵynda bul kórsetkish shamamen bir gradýsqa joǵarylaǵan.

Temperatýranyń kóterilýi muzdyqtardyń erý maýsymyn uzartyp qana qoımaı, olardyń qorektený aımaǵyn da taryltady. Buryn qar túrinde túsetin jaýyn-shashynnyń edáýir bóligi jańbyrǵa aınalyp, muzdyqtardyń tabıǵı túrde tolyqtyrylýyn álsiretip otyr.

Degenmen klımat ózgerisi barlyq muzdyqqa birdeı áser etip jatqan joq. Aýdany 0,1 sharshy shaqyrymnan az shaǵyn muzdyqtardyń taǵdyry kóbine jergilikti tabıǵı jaǵdaılarǵa táýeldi bolsa, iri muzdyqtardyń ózgerisi negizinen óńirlik klımattyq úderistermen aıqyndalady.

Ǵalymdardyń boljamynsha, qazirgi úrdis saqtalsa, 2050–2070 jyldary aýdany 0,5 sharshy shaqyrymnan kishi muzdyqtardyń basym bóligi joıylýy múmkin. Al iri muzdyqtar tolyq joǵalmasa da, kóleminiń edáýir bóliginen aıyrylyp, birneshe bólikke ydyraıdy.

«Peak water» qubylysynyń qateri

Muzdyqtardyń kemýi, eń aldymen eldiń sý resýrstaryna áser etedi. Sebebi elimizdegi kóptegen ózen bastaýyn taý muzdyqtarynan alady. Sondyqtan muz qorynyń azaıýy ózenderdiń sý rejımine tikeleı yqpal etedi.

Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Saıat Álimqulovtyń aıtýynsha, ózenderdiń gıdrologııalyq rejımindegi ózgerister muzdyqtardyń kemýimen ǵana emes, jalpy klımattyń jylynýymen de baılanysty.

— Qysqy jáne kóktemgi temperatýranyń joǵarylaýy qardyń erterek erýine áser etedi. Sonyń saldarynan kóptegen ózende kóktemgi sý tasqyny orta eseppen 7–10 kún buryn bastalady, — deıdi ol.

Qazirgi kezeńde muzdyqtardyń qarqyndy erýi ózenderdegi sý kóleminiń ýaqytsha artýyna sebep bolyp otyr. Ǵylymda bul qubylys «sý shyńy» (peak water) dep atalady. Alaıda bul ýaqytsha kezeń ǵana.

Muz qory azaıǵan saıyn ózenderdi qorektendiretin tabıǵı resýrs ta kemıdi. Ǵalymdardyń boljamynsha, qazirgi jylyný qarqyny saqtalsa, Qazaqstannyń ońtústigi men ońtústik-shyǵysyndaǵy kóptegen ózen alaby XXI ǵasyrdyń ortasyna qaraı «sý shyńy» kezeńinen ótedi. Osydan keıin, ásirese jaz aılarynda, ózenderdiń sýlylyǵy birtindep tómendeı bastaıdy.

Bul úrdisti Ortalyq Azııa óńirlik glıatsıologııalyq ortalyǵynyń ızotoptyq zertteýleri rastaıdy. Ǵalymdar úsh jyl ishinde óńirdegi alty ózennen alynǵan jeti myńnan astam sý synamasyn taldaǵan. Nátıjesinde kóktemgi sý tasqynynyń eń joǵary kezeńi burynǵydaı shilde–tamyzda emes, sáýir–mamyr aılaryna yǵysyp kele jatqany anyqtalǵan.

Tehnologııa muzdyqtardy saqtaı ala ma?

Álemniń kóptegen elinde muzdyqtardyń erýin baıaýlatýǵa baǵyttalǵan túrli tehnologııa synaqtan ótip jatyr. Máselen, Qytaıda shaǵyn muzdyqtardy arnaıy geotekstılmen jáne kún sáýlesin shaǵylystyratyn materıaldarmen jabý tájirıbesi qoldanylsa, Eýropa jasandy qar óndirý men bult tehnologııalaryn zertteýge kirisken.

Qazaqstanda da sý tapshylyǵynyń aldyn alý maqsatynda pılottyq jobalar aıasynda bulttardy sebý tehnologııasy qoldanylyp keledi. Alaıda mamandar bul ádisterdiń tıimdiligi shekteýli ekenin aıtady. Olardyń aıtýynsha, mundaı tehnologııalar shaǵyn aýmaqta ǵana nátıje beredi, al keń kólemde engizý ekonomıkalyq turǵydan tym qymbat. Onyń ústine jahandyq klımattyń jylynýy jalǵasqan jaǵdaıda bul tásilder máseleni túbegeıli sheshe almaıdy.

Sondyqtan ǵalymdardyń pikirinshe, muzdyqtardy saqtaýdyń eń tıimdi joly — parnıktik gaz shyǵaryndysyn qysqartyp, klımattyń ózgerýin tejeýge baǵyttalǵan halyqaralyq kúsh-jigerdi kúsheıtý.

Glıatsıologter ne úshin qajet?

Muzdyqtardy zertteıtin negizgi maman — glıatsıolog. Alaıda elimizde bul mamandyq boıynsha jeke kadr daıarlanbaıdy. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Jaıyq Toqtarovtyń aıtýynsha, JOO-larda mundaı derbes bilim berý baǵdarlamasy joq. Degenmen muzdyqtardy zertteýge qajetti bilim gıdrologııa, gıdrogeologııa, klımatologııa, sý resýrstaryn basqarý, geoınformatıka jáne ınjenerlik geologııa baǵyttary aıasynda beriledi.

— Qazaq ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgatsııa ýnıversıtetinde «Gıdrologııa» jáne «Geologııa jáne gıdrogeologııa negizderi» pánderi aıasynda «Glıatsıologııa negizderi» oqytylady. Al Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti men Q. Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetinde stýdentter sý resýrstaryn basqarý, klımattyq táýekelder, geoaqparattyq júıeler, ınjenerlik geologııa jáne qaýipti tabıǵı protsesterdi monıtorıngteý baǵytynda daıarlanady, — dedi Jaıyq Toqtarov.

Elimizde tar beıindi glıatsıologterdi emes, muzdyqtardy pánaralyq turǵydan zertteı alatyn mamandardy daıarlaıdy. Olar sý resýrstaryn basqarý, jer asty sýlarynyń qalyptasýyn zertteý, ózen aǵyndaryn modeldeý jáne taýly aýmaqtardyń ınjenerlik qaýipsizdigin baǵalaý baǵyttarynda eńbek etedi.

Soǵan qaramastan, Qazaqstanda glıatsıologııa ǵylymynyń ózindik mektebi qalyptasqan. Onyń negizin qalaýshylardyń biri — professor Igor Severskıı. Ol alpys jyldan astam ýaqyt muzdyqtar men qar kóshkinderin zerttep, birneshe ǵylym doktory men kandıdatyn daıarlady. Bul — elimizdegi glıatsıologııa ǵylymynyń qalyptasýyna qosylǵan mańyzdy úles.

P.S. Búginde muzdyqtardy zertteý ekologııalyq másele aıasynan áldeqashan shyǵyp ketti. Ol — eldiń sý qaýipsizdigine, tabıǵı qaýipterdiń aldyn alýǵa jáne klımattyń ózgerýine beıimdelýge tikeleı yqpal etetin strategııalyq baǵyt. Sondyqtan halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqty kúsheıtýmen qatar, glıatsıologııa boıynsha ulttyq ǵylymı mektepti damytyp, osy salaǵa mamandanǵan kadr daıarlaý ýaqyt talabyna aınalyp otyr.