Muzdyqtar azaıyp barady: Ortalyq Azııany bolashaqta ne kútip tur
ASTANA. KAZINFORM — 2025 jyly álemniń kóptegen ózenderi sońǵy otyz jyldan astam ýaqyttaǵy eń qurǵaq kezeńderdiń birin bastan ótkerdi. Bul týraly Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń (DMU) jańa esebinde aıtylǵan. Bul týraly BUU jańalyqtar qyzmeti málim etti.
«Jahandyq sý resýrstarynyń jaǵdaıy» dep atalatyn baıandama álemdegi tuşy sý qorynyń uzaq merzimdi túrde azaıyp kele jatqanyn jáne muzdyqtardyń sheginip jatqanyn kórsetedi. Bul úrdister bolashaqta adamzatqa da, ekonomıkaǵa da eleýli áser etýi múmkin.
Sý qory azaıyp barady
DMU málimetinshe, sý aınalymy barǵan saıyn turaqsyz ári boljamy qıyn sıpat alyp keledi. Bir óńirlerde sý tapshylyǵy baıqalsa, basqa aımaqtarda sý tasqyny men artyq ylǵaldaný qaýpi kúsheıip otyr.
Sońǵy jeti jylda sýy «qalypty» deńgeıde bolǵan ózenderdiń sany 1991 jyldan bergi eń tómen kórsetkishke jetti.
Jaýyn-shashyn, ózen aǵyny jáne topyraqtaǵy ylǵal aýa raıyna tez — birneshe kún nemese apta ishinde — jaýap beredi. Al jerasty sýlary, muzdyqtar men maýsymdyq qar jamylǵysy sekildi sý aınalymynyń baıaý ózgeretin bólikteri áldeqaıda uzaq ýaqyt ishinde qalyptasyp nemese azaıady.
DMU bas hatshysy Selesta Saýlonyń aıtýynsha, buryn mundaı baıaý ózgeretin sý qorlary planetanyń ózindik «jınaq shoty» qyzmetin atqaryp, qurǵaqshylyq nemese qolaısyz maýsym kezinde adamzatty sýmen qamtamasyz etetin tabıǵı qor retinde paıdalanylǵan.
— Biz osy jınaq shotymyzdy taýysyp jatyrmyz. 2014–2016 jyldardan beri qurlyqtaǵy sý qorynyń azaıý úrdisi baıqalady. Bul — ondaǵan jyl boıy saqtalyp kele jatqan turaqty belgi, — dedi Selesta Saýlo.
Muzdyqtardyń joǵalýy kúsheıip keledi
Ótken jyl muzdyqtardyń jappaı erýi boıynsha qatarynan tórtinshi jyl boldy. Jer sharyndaǵy barlyq negizgi muzdyqty óńirlerde muz massasy azaıǵan.
Bul jaǵdaı qysqa merzimde sý tasqyny qaýpin arttyrsa, uzaq merzimde kóptegen aımaqtar úshin aýyzsý men sý qaýipsizdigine qater tóndiredi.
2023–2025 jyldar aralyǵynda muzdyqtar jyl saıyn óz massasyn joǵaltty. Osy úsh jyl ishinde álem boıynsha muzdyqtardyń jıyntyq massasy shamamen 1400 gıgatonna sýǵa azaıǵan.
Bul kólem shamamen 560 mıllıon olımpıadalyq basseındi toltyrýǵa jetetin sý mólsherine teń. Sonymen qatar ol álemdegi bir jyldyq tuşy sý alý kóleminiń shamamen úshten birine sáıkes keledi.
2025 jyly Eýropada qar jamylǵysynyń kólemi qalypty deńgeıden tómen boldy. Al Reseı men Soltústik Amerıkada jaǵdaı óńirge qaraı aıtarlyqtaı erekshelendi.
Ortalyq Azııa, Ońtústik jáne Batys Azııa, Reseı Arktıkasy, Islandııa, Batys Kanada jáne AQSh aýmaǵyndaǵy muzdyqtar ótken jyly óte kóp massa joǵaltty. Bul aımaqtardyń keıbirinde muzdyqtardyń jyldyq shyǵyny baqylaý tarıhyndaǵy eń joǵary úsh kórsetkishtiń qataryna kirdi.
Kavkaz, Batys Kanada men AQSh jáne Ortalyq Eýropa sııaqty shaǵyn muzdyqtar basym óńirlerdiń keıbiri muzdyqtardyń erýinen keletin sý kóleminiń sharyqtaý shegine — «sý moldyǵynyń shegi» (peak water) kezeńine — jetken bolýy múmkin.
Bul neni bildiredi? Muzdyq alǵashynda qarqyndy erigen kezde ózenderge túsetin sý kólemi artady. Alaıda muz qory azaıǵan saıyn, bir kezeńnen keıin erigen sýdyń mólsheri de tómendeı bastaıdy. Demek, muzdyqtar budan bylaı burynǵydaı sý jınaqtaıtyn tabıǵı rezervýar qyzmetin atqara almaıdy.
Ózenderdegi sý mólsheri tómendedi
2025 jyl álemdegi ózen aǵyny boıynsha sońǵy 35 jyldaǵy eń qurǵaq jyldardyń biri boldy.
Jahandyq ózen basseınderiniń shamamen 36 paıyzynda sý aǵyny qalypty deńgeıden tómen bolǵan.
Sonymen qatar qatarynan jetinshi jyl ózen basseınderiniń «qalypty» jaǵdaıdaǵy úlesi ortasha kórsetkishten tómen bolyp otyr. 2025 jyly bul kórsetkish shamamen 34–38 paıyz aralyǵynda boldy. Al 1991–2020 jyldardaǵy ortasha kórsetkish 46 paıyzdy quraǵan.
Qurlyqtaǵy jalpy sý qory — jerasty sýlary, kólder men ózenderdegi sý, topyraq pen ósimdikterdegi ylǵal, muz ben qardy qosa eseptegende — 2010-jyldardyń ortasynan beri azaıyp keledi.
2025 jyly Shyǵys Eýropa, Ortalyq Azııa jáne Reseıdiń keıbir óńirlerinde qurlyqtaǵy sý qory qalypty deńgeıden tómen boldy.
Qurǵaqshylyq pen sý tasqyny qatar kúsheıip keledi
Sońǵy bes jyldyń árqaısysynda álemniń ulttyq meteorologııalyq jáne gıdrologııalyq qyzmetteri rekordtyq sý tasqyndary men qurǵaqshylyq jaǵdaılaryn tirkedi.
Keıbir aımaqtarda bir tabıǵı apattan keıin qalpyna kelip úlgermeı jatyp, kelesi ekstremaldy qubylys oryn alǵan. ıAǵnı adamdardyń, aýyl sharýashylyǵynyń jáne ekonomıkanyń bir apattan keıin qaıta qalypqa kelýine jetkilikti ýaqyt bolmaı otyr.
Esepke sáıkes, sońǵy bes jylda tirkelgen sýǵa baılanysty ekstremaldy qubylystardyń keminde jartysy Azııa men Afrıkada bolǵan. Al osyndaı apattardan qaza tapqandardyń osy eki qurlyqqa tıesili.
Bul Qazaqstan men Ortalyq Azııa úshin neni bildiredi?
Muzdyqtardyń azaıýy ásirese Ortalyq Azııa úshin mańyzdy másele. Óıtkeni bul óńirdegi kóptegen ózenderdiń sýy taýlardaǵy qar men muzdyqtardyń erýine táýeldi.
Muzdyqtar — tabıǵı sý qoımalary tárizdi. Qysta qar túrinde sýdy jınaqtap, jyly mezgilde birtindep eritip, ózenderge sý beredi. Sondyqtan muzdyqtardyń azaıýy qysqa merzimde ózenderdegi sý kóleminiń artýyna, al uzaq merzimde kerisinshe sý tapshylyǵynyń kúsheıýine ákelýi múmkin.
Sonymen birge sý resýrstarynyń transshekaralyq sıpaty máseleni kúrdelendiredi. Bir eldegi muzdyqtardyń ózgerýi júzdegen shaqyrym tómende ornalasqan basqa elderdiń sý qoryna áser etýi múmkin.
DMU bas hatshysy Selesta Saýlo osyǵan baılanysty:
— Sý shekarany moıyndamaıdy. Ózen basseınindegi sý balansyna basqa elde bolyp jatqan jaǵdaı tikeleı áser etedi. Bir eldegi muzdyqtyń sheginýi júzdegen shaqyrym tómende turatyn halyqtyń sýǵa qoljetimdiligin ózgertýi múmkin, — dedi.
Onyń aıtýynsha, sondyqtan memleketterge ortaq derekter, biryńǵaı standarttar jáne erte eskertý júıeleri qajet.
Negizgi másele nede?
Muzdyqtardyń erýi — tek taýlardaǵy muzdyń azaıýy emes. Bul aýyzsýǵa, aýyl sharýashylyǵyna, energetıkaǵa jáne jalpy ekonomıkalyq turaqtylyqqa áser etýi múmkin uzaq merzimdi protsess.
Qazirgi úrdis jalǵasa berse, keıbir aımaqtarda sý tasqyny qaýpi qysqa merzimde kúsheıip, keıin muzdyqtardyń sý beretin qory azaıǵan saıyn turaqty sý tapshylyǵy máselesi aldyńǵy orynǵa shyǵýy yqtımal.
Buǵan deıin spýtnıktik baqylaýlar Grenlandııa men Antarktıdadaǵy muz jamylǵysynyń sońǵy 47 jyl ishinde 12 trıllıon tonnadan astam azaıǵanyn kórsetken bolatyn.
Al Gımalaı muzdyqtarynyń erýi sońǵy 10 jylda 65%-ǵa jedeldedi.
