Muz astyndaǵy múdde: AQSh nege Grenlandııaǵa kóz tikti
ASTANA. KAZINFORM – Álemdegi eń iri aral – Grenlandııa qaıtadan jahandyq saıasattyń nazaryna ilikti. AQSh prezıdenti Donald Tramptyń málimdemeleri, araldyń Soltústik Amerıkanyń qorǵanys júıesindegi strategııalyq róli, klımattyq ózgerister men tabıǵı resýrstarǵa degen qyzyǵýshylyq Arktıkadaǵy avtonomııany álemdik básekeniń negizgi túıinine aınaldyryp otyr. AQSh úshin Grenlandııanyń mańyzy nede? Saýaldy Kazinform agenttiginiń menshikti tilshisi tarqatty.
Eń iri araldyń geografııasy
Grenlandııa (grenland tilinde – Kalaallit Nunaat, dat tilinde – Grønland) – Jer sharyndaǵy eń iri aral. Ol Soltústik Amerıkanyń soltústik-shyǵysynda ornalasqan jáne geografııalyq turǵydan osy qurlyqqa jatady. Araldy Atlant jáne Soltústik Muzdy muhıt sýlary shaıyp jatyr.
Astanasy – Nýýk. 2019 jyly onda 17 984 adam turǵan. Qala – batys bóligindegi túbekte ornalasqan eldiń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyǵy.
Araldyń úshten ekisinen astamy Soltústik polıar sheńberinen soltústikke qaraı sozylyp jatyr. Soltústik ushy Soltústik polıýsten 800 shaqyrymǵa da jetpeıdi. Soltústikte Grenlandııa men Kanadanyń Elsmır araly arasynda tek 26 shaqyrym qashyqtyq bar, al Eýropadaǵy eń jaqyn el – shamamen 320 shaqyrymdaǵy Islandııa.
Araldyń basty ereksheligi – alyp muz jamylǵysy, ol aýmaqtyń besten tórt bóligin basyp jatyr. Muzdan bos jerler kóbinese jaǵalaýda ornalasyp, taý landshaftymen erekshelenedi. Araldyń eń bıik núktesi – ońtústik-shyǵystaǵy Gýnnbern taýy. Onyń bıiktigi – 3700 metr.
Baıyrǵy halqy – ınýıtter, al olardyń Grenlandııadaǵy ókilderi – kalaallıtter. Aral turǵyndarynyń 10%-dan astamy – dattar. Olardyń kóbisi Danııada týǵan.
2009 jyly qabyldanǵan ózin-ózi basqarý týraly zań kalaallıtti birden-bir resmı til dep bekitti. Buǵan deıin resmı til dat bolǵan, ol búgingi kúni halyqtyń 10%-ynyń ana tili bolyp sanalady. Sonymen qatar aǵylshyn tili de keń qoldanylady.
Halyq araldyń barlyq aýmaǵyna bólingenimen, basym bóligi 18 mýnıtsıpaldyq aımaqta shoǵyrlanǵan, qalǵandary shaǵyn aýyldarda turady. Biraq XXI ǵasyrdyń basynda joǵary emıgratsııaǵa baılanysty demografııalyq ósim turalady.
1953 jyly Grenlandııa resmı túrde Danııa Koroldiginiń quramyna kirip, turǵyndary dat azamaty mártebesin aldy. 1979 jylǵy referendým aralǵa ishki saıasatty baqylaý quqyǵyn berdi, al syrtqy saıasat pen qorǵanys Danııaǵa júkteldi.
Grenlandııa bastapqyda 1973 jyly Danııamen birge Eýropalyq qaýymdastyqqa qosyldy, biraq 1985 jyly referendým arqyly óziniń mártebesin ózgertip, EO-nyń syrtqy terrıtorııasyna aınalǵany este. Bul balyq aýlaý quqyqtaryna qatysty daý-damaıdan týyndaǵan sheshim edi.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi Grenlandııa
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Germanııa Grenlandııa mańyndaǵy Arktıka sý aıdyndarynda teńiz operatsııalaryn júrgizdi. Bul tusta Danııanyń AQSh-taǵy elshisi Genrık Kaýfmann Germanııanyń Danııany basyp alýyn moıyndamady. Osylaısha, 1941 jyly 9 sáýirde AQSh-pen kelisimge otyryp, amerıkalyq áskerı kúshterine Grenlandııadaǵy bazalardy paıdalanýǵa ruqsat berdi. Mundaı sharalar natsıstik Germanııa Grenlandııany AQSh-qa yqtımal shabýyl jasaý úshin platsdarm retinde qoldanýy múmkin degen alańdaýshylyqpen baılanysty boldy.
Shyndyǵynda, soǵys jyldary Grenlandııa táýelsiz memleket atanýǵa bir qadam jaqyn edi. Danııa úkimeti araldy tolyq basqarý múmkindiginen aıyryldy, al turǵyndardy qamtamasyz etý jáne eksporttyq salany AQSh pen Kanada óz moınyna aldy. Sonymen qatar Grenlandııa krıolıtine suranystyń joǵary bolýy mańyzdy ról atqardy. Sebebi strategııalyq shıkizat alıýmınıı óndirisinde asa qajet.
Soǵys aıaqtalǵannan keıin, 1945 jyly Grenlandııa qaıtadan Danııanyń quzyretine berildi.
AQSh-tyń strategııalyq qyzyǵýshylyǵy men Danııanyń ustanymy
1946 jyly AQSh álemdegi eń iri aral – Grenlandııa úshin Danııaǵa 100 mıllıon dollar altyn tóleýdi usyndy. Araldyń geostrategııalyq ornalasýy men sol kezdegi halyqaralyq shıelenistiń ósýin eskergen Vashıngton bul usynysty «áskerı qajettilik» dep sanaǵan. Usynys qupııa bolyp, tek 1991 jyly Danııa baspasóziniń arhıvtik qujattardy jarııalaýy kezinde belgili boldy. Keıbir BAQ-ta Grenlandııany AQSh-qa berý úshin Danııanyń 70 mıllıon dollar qaryzyn esepten shyǵarý nusqasy da qarastyrylǵan degen boljamdar aıtyldy.
1947 jylǵy 27 qańtarda Time jýrnaly «Polıarlyq sheńberler» taqyrybynda maqala jarııalap, ıllıýstratsııa usyndy. Soltústik jartyshardyń kartasynda Alıaska men Grenlandııadan taralatyn sheńberler arqyly Tokıo, Máskeý, Kaır jáne Tegeran sııaqty álemdik mańyzdy astanalarǵa qoljetimdilik kórsetilgen. Bul Arktıkanyń jahandyq qaýipsizdik júıesindegi strategııalyq mańyzyn aıqyndady. Degenmen, Vashıngton qyzyǵýshylyq tanytsa da 1967 jyly Danııa Koroldigi AQSh-tyń alǵashqy resmı usynysyn qabyldamady.
Dat Halyqaralyq zertteýler ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Mıkkel Rýnge Olesenniń aıtýynsha, Danııa men AQSh arasyndaǵy qatynastar jyldar boıy pragmatızmge jáne senimge negizdelgen.
– Shaǵyn memleket retinde Danııa syrtqy saıasat pen qaýipsizdik máselelerinde amerıkalyq pozıtsııaǵa jaqyn turdy. Amerıkanyń qaýipsizdik kepildikteri negizgi ról atqarady, al Kopengagenniń Vashıngtondaǵy yqpaly senim men yntymaqtastyqqa daıyndyq arqyly qamtamasyz etiledi. Bul shaǵyn memlekettiń strategııasy qyrǵı-qabaq soǵys bastalǵan kezeńnen beri baıqalady. Danııa AQSh-tyń Grenlandııadaǵy áskerı nysandaryn ornalastyrýyna ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinen bastap yqpal etti. Sońǵy onjyldyqtarda AQSh-Dat qatynasy erekshe nyǵaıdy. Sebebi Danııa NATO operatsııalaryna, ásirese Irak pen Aýǵanstandaǵy operatsııalarǵa belsendi qatysyp, senimdi odaqtas retinde bedelin arttyrdy, – dep atap ótti sarapshy.
Grenlandııa AQSh qaýipsizdigi úshin mańyzdy ma?
Dat sarapshysynyń pikirinshe, Grenlandııanyń AQSh qaýipsizdigi úshin mańyzy eń aldymen onyń geografııalyq ornalasýymen anyqtalady. Aral Soltústik Amerıkaǵa aparatyn negizgi áýe jáne teńiz marshrýttarynyń qıylysynda turǵandyqtan, onda birneshe onjyldyq boıy erte eskertý, ǵaryshtyq baqylaý júıeleri jáne zymyranǵa qarsy qorǵanys elementteri ornalastyrylǵan.
Grenlandııanyń qosymsha róli Grenlandııa–Islandııa–Ulybrıtanııa dálizi (GIUK gap) aıasynda kórinedi. Bul – Soltústik Atlantıkadaǵy reseılik atomdyq súńgýir qaıyqtarynyń belsendiligin baqylaýǵa arnalǵan strategııalyq júıelerdiń biri.
Sarapshynyń atap ótýinshe, AQSh-tyń Grenlandııaǵa qyzyǵýshylyǵy jańa qubylys emes. XIX ǵasyrdan bastap ártúrli amerıkalyq ákimshilikter araldy satyp alý múmkindigin qarastyrǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Vashıngton Grenlandııadaǵy áskerı bazalardyń mańyzyn joǵary baǵalap, olardy tastaýǵa asyqpaǵan. Sol kezdegi dat elshisi Henrık Kaýfmann amerıkalyqtardy alǵash ret Grenlandııaǵa shaqyrǵan, biraq kelisim soǵys aıaqtalǵannan keıin kúshin joǵaltatyn bolǵan.
– Prezıdent Garrı Trýman Grenlandııa úshin 100 mıllıon dollar usynǵan, biraq Danııa usynysty qabyldamaǵan. Danııanyń 1951 jyly NATO-ǵa qosylýynan keıin ǵana kelisim qaıta qaralyp, AQSh-tyń araldaǵy áskerı qatysýy bekitildi, – deıdi Mıkkel Rýnge Olesen.
The New York Times dereginshe, 1951 jylǵy kelisimge sáıkes AQSh búgingi kúni de Grenlandııada keń aýqymdy áskerı ókilettikterge ıe. Qujat Vashıngtonǵa araldyń búkil aýmaǵynda áskerı bazalardy «qurýǵa, ornatýǵa, qyzmet kórsetýge jáne paıdalanýǵa» quqyq beredi, «qyzmetkerlerdi ornalastyrýǵa», sondaı-aq áskerı kemeler men avıatsııanyń «qonýyn, ushýlaryn jáne qozǵalysyn baqylaýǵa» múmkindik beredi.
– AQSh-tyń Grenlandııadaǵy áreket erkindigi sonshalyqty keń, olar munda qajet dep sanaıtyn kez kelgen qadamǵa bara alady, – dep atap ótti Olesen.
Onyń aıtýynsha, Vashıngtonǵa durys jáne dıplomatııalyq túrde naqtylanǵan kez kelgen ótinishti keri qaıtarý óte qıyn. Degenmen, Grenlandııany satyp alý máselesi múlde basqa saıası taqyrypqa jatady.
– Grenlandııa eshkimge, ásirese AQSh-qa satylǵysy kelmeıdi. Sonymen qatar Danııanyń ony satýǵa quqyǵy da joq, – dep qorytyndylady sarapshy.
Tramptyń argýmentteri qandaı?
Donald Tramp Grenlandııany satyp alý AQSh úshin ulttyq qaýipsizdik turǵysynan mańyzdy dep esepteıdi jáne amerıkalyq múddeni qorǵaý úshin áskerı kúsh qoldaný múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy.
Grenlandııa – Arktıkadaǵy mańyzdy teńiz joldaryn baqylaý aımaǵy. Klımattyq ózgerister jaǵdaıynda muzdardyń erýi jańa soltústik navıgatsııalyq marshrýttardy ashyp, óńirdiń strategııalyq jáne ekonomıkalyq qundylyǵyn arttyrady.
Búginde araldyń ekonomıkasy negizinen balyq sharýashylyǵyna súıenedi jáne Danııa úkimetiniń sýbsıdııalaryna táýeldiligin saqtap otyr. Degenmen, sońǵy jyldary halyqaralyq sarapshylar Grenlandııanyń tabıǵı resýrstaryna qyzyǵýshylyqtyń artqanyn aıtady. Bul, eń aldymen, sırek jer elementteri, ýran, temir kenderi jáne yqtımal iri munaı men gaz qoryna qatysty. Muz qaptamasynyń azaıýy resýrstarǵa joldy jeńildetedi.
AQSh qazirgi ýaqytta Grenlandııadaǵy «Pıtýffık» ǵaryshtyq áskerı bazasyna ıe. Baza zymyran shabýyldary týraly erte eskertý júıesin qamtamasyz etedi jáne Eýropa men Soltústik Amerıka arasyndaǵy eń qysqa marshrýtta ornalasqandyqtan, AQSh-tyń jahandyq qorǵanys ınfraqurylymynda mańyzdy ról atqarady. Ekstremaldy tabıǵı jaǵdaılarǵa, baza aýmaǵynyń toǵyz aı muz qursaýynda jatýyna qaramastan, áýejaı jyl boıy jumys isteıdi. «Pıtýffık» AQSh Qorǵanys mınıstrliginiń eń soltústik áskerı bazasy bolyp sanalady, ol 821-shi ǵaryshtyq quramanyń qaraýynda jáne «Delta-1» ǵaryshtyq bazasynyń quramyna kiredi.
Grenlandııanyń tarıhy kórsetkendeı, AQSh-tyń aralǵa qyzyǵýshylyǵy – uzaq merzimdi strategııanyń bóligi. Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne qyrǵı-qabaq soǵys jyldarynda qalyptasqan. Sonymen qatar aral keń aýqymdy avtonomııaǵa ıe jáne óz bolashaǵyn óz betinshe anyqtaý quqyǵyn saqtap otyr. Danııanyń ony satýǵa zańdy ókilettiligi taǵy joq. Arktıkadaǵy muz qaptamasynyń erýi jáne resýrstar úshin básekeniń kúsheıýi jaǵdaıynda Grenlandııanyń mańyzy arta beredi. Degenmen, AQSh úshin araldyń mártebesin qaıta qaraýdan góri odaqtastyq mehanızmderge súıený tıimdirek.
Osyǵan baılanysty 14 qańtarda AQSh-ta Danııa men Grenlandııa syrtqy ister mınıstrleriniń memlekettik hatshy Marko Rýbıomen kelissózderi ótti. Bul Tramptyń aral týraly málimdemelerinen keıingi alǵashqy resmı baılanys boldy.