Mustafa Shoqaıdyń Qazaqstandaǵy 1932-33 jyldardaǵy ashtyqty joıýǵa qosqan úlesi zor - K. Esmaǵambetov
ALMATY. QazAqparat - Qazaqstanda 1932-1933 jyldarda oryn alǵan jan túrshigerlik asharshylyqty joıýǵa Mustafa Shoqaıdyń qosqan úlesi zor. Bul týraly búgin Almatyda «M. Shoqaı: Tulǵa jáne qaıratker» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferentsııa barysynda R. Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń Bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, taıaýda ǵana M. Shoqaı jaıly 12 tomdyq kitap shyǵarǵan ǵalym Kóshim Esmaǵambetov málim etti.
«Mustafa Shoqaı batys sovetologııasynyń negizin qalaýshylardyń biri. Ol 20-shy jyldardaǵy ashtyq, odan keıingi kúshtep ujymdastyrý, ındýstrııalandyrý, kámpeskeleý naýqandaryna qatysty kólemdi eńbekter jazdy. 1932-1933 jyldary Qazaqstandaǵy asharshylyqqa qatysty Batys Eýropada Keńes Odaǵyna qarsy naýqan uıymdastyrǵany úshin ǵana oǵan eskertkish qoıýǵa bolady. Ol Londonda Koroldik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynda eki saǵat frantsýz tilinde Keńes Odaǵy men sonyń ishinde Qazaqstanda bolyp jatqan asharshylyq týraly dáris oqydy. Sodan keıin gertsogınıa Atolskaıanyń salonynda Qazaqstandaǵy ashtyq jóninde, qazaqtardyń qyrylap jatqandaǵy jaıly taǵy da baıandama jasaıdy. Mine osydan keıin baryp Anglııada, odan soń basqa kóptegen elderde Keńes Odaǵyna qarsy jappaı aqparattyq naýqan bastaldy. Osyndaı qysymnan keıin, Keńes Odaǵy 1934 jyldan bastap, ashtyqty joıýǵa áreket jasaı bastady. Bul da bolsa, Mustafa Shoqaıdyń shet elderde júrip jasaǵan qajyrly eńbekteriniń arqasy. Ol Qazaqstandaǵy jaǵdaıdan óz adamdary arqyly qashanda habardar bolyp otyrǵan», - dedi óz sózinde K. Esmaǵambetov.
Konferentsııaǵa qatysýshylar M. Shoqaıdyń jáne basqa da tarıhı tulǵalardyń ómirbaıandary men qyzmetterin áli de tereń zertteý kerek jáne sol zertteýler arqyly jas urpaqty otansúıgishtikke tárbıeleý jáne «Qazaqstan-2050» strategııasynda Elbasy qoıǵan maqsattardy oryndaý qajet degen tujyrymǵa keldi.
Aıta ketelik, Mustafa Shoqaı 1890 jyldyń 25 jeltoqsanynda Aqmeshit (burynǵy Perovsk, qazirgi Qyzylorda) qalasynyń janyndaǵy Sulýtóbe aýylynda týǵan.
Alǵashqy saýatyn Mustafa ata-anasynan alyp, keıin Tashkenttegi orys gımnazııasy men 1916 jyly Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin úzdik bitirip shyqqan. Á. Bókeıhanov ony 1913 jyly Reseı Memlekettik dýmasy musylman fraktsııasynyń hatshylyǵyna usynady. M. Shoqaıdyń qaıratkerligi Memlekettik dýmanyń Musylman fraktsııasyna qatysýy barysynda, 1916 jyly ult-azattyq kóterilis, 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisi tusynda tanyldy. 1917 jyldyń naýryz aıynda M. Shoqaı Tashkentte ótken musylman kongresinde qurylǵan Musylman ortalyǵyn basqaryp, «Birlik týy» gazetin shyǵardy. Osy gazette alǵashqy ret barlyq túrki halyqtarynyń táýelsizdigi týraly pikirin aıtty jáne orys tilinde «Azat Túrkistan» gazetin shyǵardy. Ol demokratııalyq ıdeıalardy nasıhattap, Keńes úkimeti qarsy bolǵan Túrkistan avtonomııasyn qurýǵa daıyndaldy.
Biraq, saıası qýǵyn nátıjesinde Mustafa Shoqaı men onyń seriktesteri Tashkentten ketip, Ferǵanada óz qyzmetterin jalǵastyrdy. 1917 jyldyń 27 qarashasynda musylmandardyń IV tótenshe sezinde Ýaqytsha keńes basqaratyn Qoqan avtonomııasy qurylady. Keńesti M. Tynyshpaev, syrtqy ister mınıstrligin M. Shoqaı basqarady, alaıda kóp uzamaı ol úkimet basshylyǵyna taǵaıyndalady.
M. Shoqaı Orynborda ótken ІІ Qazaq sezine qatysady. Bul sezde Alash avtonomııasy qurylyp, ony Á. Bókeıhanov basqardy.
1918 jyldyń 18 qańtarynda M. Shoqaı Keńes úkimetin moıyndaýdan bas tartty. Qoqandy talqandaý kezinde M. Shoqaı aman qalyp, Grýzııaǵa ketedi. Grýzııada ol Kavkaz halyqtarynyń demokratııalyq qozǵalystaryna belsene aralasty.
1921 jyly Qyzyl Armııa Kavkaz, Tıflısti jaýlap alǵan soń, Shoqaı Túrkııaǵa ketýge májbúr boldy. Ol jaqtan Berlın arqyly Frantsııaǵa ketip, sol jerde ornyqty. Emıgratsııada júrip, Túrkistan halqyn aǵartý maqsatymen M. Shoqaı gazet pen jýrnaldar shyǵaryp, Ortalyq Azııa týraly maqalalar, teorııalyq zertteýler, saıası sholýlar jarııalady. 1926 jyldan Kavkaz, Ýkraına jáne Túrkistan halyqtary ulttyq qorǵaý organy, «Prometeı» jýrnalynyń redkollegııa múshesi boldy. 1927 jyly Ystambulda Túrkistan ulttyq qorǵaý saıası organy - «Jańa Túrkistan» jýrnalyn shyǵarýdy uıymdastyrdy. 1929 jyldan bastap Berlınde «Jas Túrkistan» jýrnalyn shyǵaryp, onyń bas redaktory boldy. Bul jýrnal Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin shyǵarylyp, 117 nómiri jaryq kórdi. Birneshe Eýropa tilderin bilý - M. Shoqaıǵa Parıj, London, Ystambul, Varshavada baıandamalar men saraptamalyq sholýlar jasaýǵa múmkindik berdi.
Gýmanıst-oıshyl, demokrat, entsıklopedıst, aǵartýshy Mustafa Shoqaı túrki halyqtarynyń tarıhy men mádenıetine qatysty problemalardy zerttedi, aǵylshyn, frantsýz, nemis, túrik jáne arab tilderin erkin meńgerdi. Ol ómirin túrki halyqtarynyń ar-namysyn qorǵaýǵa jáne shyndyq úshin kúresýge arnady.
