Munaıdan keıingi dáýir: Kreatıvti ındýstrııa Qazaqstan ekonomıkasyn qalaı qutqarady
ASTANA. KAZINFORM — Qazaqstanda kreatıvti ındýstrııa qarqyn aldy. Keıingi jyldary mýzykada Q-pop janry paıda boldy, ınternet resýrstarda qazaqtildi tsıfrlyq kontent kóbeıdi, otandyq naryqta IT startap pen qolóner sheberleriniń sany artty. Tipti álemge tanymal Djekı Channyń Mańǵystaý óńirinde fılm túsirýge kiriskenin kórdik. Munyń bári kreatıvti ındýstrııaǵa qalaı áser etedi, óner arqyly ekonomıkany kóterý múmkin be? Kazinform tilshisi taqyrypty taldap kórdi.
Kreatıvti sektorǵa ne jatady?
Salalyq túsiniktemede kreatıvti ındýstrııany shyǵarmashylyq pen zııatkerlik eńbek retinde sıpattaıdy. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń ustanymy da osyǵan shamalas: qazir kıno, mýzyka, dızaın, sáýlet, anımatsııa, sán, jarnama, medıa, kompıýterlik oıyndar, tipti qolóner sekildi 50-ge jýyq sala osy baǵytqa engen. Demek, kreatıvti ındýstrııa — shyǵarmashylyq áleýetti kommertsııalyq qundylyqqa aınaldyryp, mádenıet pen bıznesti, ınnovatsııa men kásipkerlikti ushtastyratyn ekojúıe.
Búginde Qazaqstannyń kreatıvti ekonomıka salasynda shamamen 46,5 myń kásipker bar. Olar 160 myńǵa jýyq adamdy jumyspen qamtyp otyr. Indýstrııaǵa kıno, anımatsııa, geımdevelopment, tsıfrlyq óner, sán, dızaın jáne halyqtyq qolóner sekildi salalar orasan úles qosa bastady.
Jahan elderi kreatıvti ındýstrııany ózderiniń ekonomıkalyq jáne mádenı erekshelikterine qaraı damytyp keledi. Mysaly, AQSh-ta kıno óndirisi, Kremnıı alqabyndaǵy tehnologııalyq ekojúıe jáne mýzyka ındýstrııasy jetekshi orynǵa ıe. Ońtústik Koreıa K-pop mádenıeti, kıno jáne oıyn ázirleý salalary arqyly álemdik naryqta tanyldy. Qytaı onlaın-platformalar, anımatsııa jáne elektrondy kommertsııa baǵytynda kósh bastap keledi. Al Frantsııa sán ındýstrııasy jáne kınematografııa arqyly tanymal.
Jasyratyny joq, atalǵan barlyq sala derbes óner, jeke kommertsııalyq baǵyt retinde tanylyp keldi. Alaıda qazir ıntellekt pen ónerdi qajet etetin bul baǵyttardy tutas blok túrinde qabyldaý beleń aldy. Óz kezeginde mundaı jikteý strategııalyq-ekonomıkalyq jospar qurýdy jeńildetti.
Sarapshylardyń baǵalaýynsha, álemdik kreatıvti ındýstrııa naryǵynyń kólemi — 104,2 mıllıard dollar, al shyǵarmashylyq sektordyń jalpy kapıtaldandyrylýy 3 trıllıon dollarǵa jýyq. Qazirgi tańda kreatıvti ekonomıka álemdik jalpy ishki ónimniń shamamen 3 paıyzyn qamtamasyz etse, Eýropada kórsetkish 4,4 paıyzǵa jetedi. 50 mıllıonnan astam adam shyǵarmashylyq salada eńbek etip júr. Sondyqtan kreatıvti ındýstrııa jahandyq ekonomıkanyń mańyzdy draıverleriniń birine aınaldy deýge tolyq negiz bar.
«FinikS» kompanııasynyń negizin qalaýshy Symbat Saǵıdollaeva kreatıvti ındýstrııanyń taǵy bir mańyzdy tusyn atady. Onyń sózinshe, salany ekonomıkadan bólek, «jumsaq kúsh» (soft power) retinde paıdalanýǵa bolady, ıaǵnı kreatıv álemdik yqpal men mádenıet eksportyna jol ashady degen oıda.
— Kreatıvti ındýstrııanyń baǵyty kóp. Sonyń biri — óner salasy. Mysaly, Dımash Qudaıbergendi alyp qaraıyq. Ótken jyly Dýbaıda boldym. Sol kezde kóbi Qazaqstannan kelgenimizdi bilgesin bizdi Dımashpen baılanystyrdy. Álem elderi bir-birin óner arqyly, mádenıet arqyly, ıdeıa arqyly tanıdy, ıaǵnı mádenıet pen óner — kreatıvti ındýstrııanyń mańyzdy bóligi degen sóz. Sondyqtan kreatıvti ekonomıkany tabys kózi retinde ǵana emes, yqpal etý quraly retinde de paıdalanýǵa bolady, — deıdi sarapshy.
Suranys vs tabys
Bul uǵym burynnan qoldanylǵanymen, Qazaqstanda keıingi jyldary ǵana ekonomıkalyq baǵyt retinde qarastyryla bastady. Bıyl zańnamalyq turǵyda alǵashqy qadam jasalyp, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kreatıvti ındýstrııany qoldaýǵa baǵyttalǵan zańǵa qol qoıdy. Qazir osy zańdardyń áseri aıqyn sezilip otyr:
· mınıstrlikter men jergilikti ákimdikter kreatıvti ındýstrııany damytýǵa arnalǵan baǵdarlamalar ázirlep jatyr;
· Kreatıvti ındýstrııany damytý qory quryldy;
· 20 óńirde kreatıvti hab jumys isteıdi;
· Kreatıvti ındýstrııaǵa jatatyn 43 ekonomıkalyq qyzmet túri arnaıy onlaın-platformaǵa engizildi.
Eń mańyzdysy, Úkimet 2029 jylǵa qaraı kreatıvti ındýstrııanyń JІÓ-degi úlesin 2 paıyzǵa, jumyspen qamtylǵandar sanyn 180 myń adamǵa jetkizýdi josparlap otyr.
Bul mejeni oryndaý qanshalyqty múmkin, ishki naryqtaǵy suranys kólemin aldyn ala baǵamdaýǵa bola ma? Mine, osy suraq sarapshylardyń pikirin ekige jarady.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń málimetinshe, kreatıvti sektordyń básekege qabileti joǵary ári salaǵa qarjy quıýǵa qulyqty ınvestorlardyń da qatary artyp keledi. Mysaly, 2025 jyly shyǵarmashylyq, óner jáne oıyn-saýyq salasyna salynǵan ınvestıtsııa 30%-ǵa ósken. Bıyl da aýqymdy jobalar bastaý alyp, sheteldik ınvestorlar salaǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
Ekinshi sebep — memlekettik qoldaý. Qazir kreatıvti qyzmettiń 40-tan astam túri resmı reestrge engizilgen. Memleket osy tizimdegi qyzmetti jasaıtyn sala kásipkerlerine arnaıy salyq rejımin belgiledi. Endi bul saladaǵy bıznes sýbektileri korporatıvtik tabys salyǵynan, jeke tabys salyǵynan jáne qosylǵan qun salyǵynan tolyq bosatylyp, ornyna jeńildetilgen birtutas salyq tóleıdi: jeke kásipkerler úshin — 2–4%, jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter úshin — 8%. Bul taza tabysty arttyryp, kreatorlardyń kóleńkeli ekonomıkadan shyǵýyna jol ashpaq.
Ideıa eksporty
Kreatıvti ındýstrııanyń ónimi de shıkizat sekildi: suranys pen óndiriste balans bolýy shart. Sebebi qansha jerden kreatıvti ındýstrııa ókilderin kóbeıtkenimizben, eldiń satyp alý qabileti artpasa, jasalǵan eńbektiń bári beker. Qarapaıym tilmen aıtsaq, halyqtyń turaqty kontsertke barýǵa, sándi kıim satyp alýǵa qarjysy bolýy tıis.
Ekonomıst Qajykeldi Shambyldyń sózinshe, kreatıvti ındýstrııa makroekonomıka jáne halyqtyń áleýmettik damýymen qatar júrýi kerek.
— Kreatıvti ındýstrııa salasy tólem qabileti joǵary naryqta jaqsy damıdy. Mysaly, Amerıkada ekonomıkanyń ózge salalarynyń órkendeýi nátıjesinde orta tap jaqsy qalyptasyp, kreatıvti ındýstrııada mol múmkindikterge jol ashty… Qazirgi tańda atalǵan sala Lıýksembýrg, Belgııa, Danııa, Norvegııa, Shvetsııa, Shveıtsarııa elderinde qanat jaıyp keledi. Olarda adam sany az, naryǵy shaǵyn bolsa da, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy óte joǵary, — deıdi ekonomıst.
«Jaıdarman» jastar qozǵalysynyń atqarýshy dırektory Janasyl Bolatbektiń sózinshe, Qazaqstandaǵy kreatıvti ındýstrııany qutqarýdyń jalǵyz joly — álemdik naryq.
— Kreatıvti ekonomıkanyń maqsaty — tabys ákelý. Ony ekige bólýge bolady: ishki naryq jáne syrtqy naryq. Іshki naryqtaǵy tabys kólemi az, syrtqy naryqqa shyqqan kezde ǵana aýqymdy tabysqa kenelýge jol ashylady. Baıqasańyz, ınternet platformalarǵa salynǵan mýzykalyq ónimdi syrtqy aýdıtorııa qarasa, tólenetin qalamaqy joǵary bolady. Sondyqtan qazaqtildi naryqtaǵy suranys salany alǵa jyljytýǵa, ómirsheń etýge jetkiliksiz. Memleket kreatıvti ındýstrııa ókilderiniń álemdik arenaǵa shyǵýyna basymdyq berýi shart, — deıdi ol.
Symbat Saǵıdollaeva da shyǵarmashylyq ónimdi eksportaýdy durys dep sanaıdy. Sebebi Ortalyq Azııa naryǵy shaǵyn, al álemde kreatorlarǵa suranys joǵary. Investıtsııa da iri naryqqa arnalǵan jobalarǵa salynady. Alaıda basymdyq shyǵarmashylyq ónimge emes, ıdeıaǵa berilgeni paıdaly.
— Kreatıvti ındýstrııa birneshe kezeńnen ótedi: ıdeıa - tutyný - ónim - kommertsııa. Osynyń ishinde ıdeıa mańyzdy. Kreatıvti ıdeıa bir salaǵa ǵana emes, birneshe baǵytqa áser etýi kerek. Mysaly, sán salasyn alaıyq. Ol jerde sán agenttigi, ónerkásip, jarnama toǵysyp jatyr. Bir ıdeıa shyqsa, ol barlyq baǵytqa yqpal ete alady. Sol sebepti memleket bir rettik tabys ákeletin ıdeıaǵa emes, salalarǵa yqpal etetin mýltıplıkatıvti ıdeıaǵa basymdyq bergeni jón. Al álemdik naryqqa shyǵý úshin ekojúıe men ınfraqurylym qajet, — deıdi spıker.
Álemdik tájirıbe men bilim
Ideıa eksporty qazaqstandyq kreatorlarǵa jat emes. Ásirese tsıfrlyq servıster, anımatsııa, mýzyka ındýstrııasy, kıno óndirisi, kompıýterlik oıyndardy ázirleý jáne IT-da ıdeıa eksporty burynnan bar. Buǵan otandyq Higgsfield AI startapy mysal bola alady. Qazir jobanyń naryqtyq quny - 1 mıllıard dollar. Álemniń iri tehnologııalyq kompanııalary, sonyń ishinde Meta da qyzyǵýshylyq tanytyp, jobany satyp alý jolyn qarastyrǵan bolatyn.
Qazaqstanda 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan kreatıvti ındýstrııany damytýdyń jańa tujyrymdamasy ázirlendi. Qujatty daıyndaý barysynda 18 eldiń tájirıbesi jan-jaqty zerttelgen. Mysaly, 1998 jyly Ulybrıtanııa alǵash shyǵarmashylyq sektorǵa jatatyn baǵyttardy aıqyndaýdy bastaǵan bolatyn. 2000 jyly Qytaı «Shyǵarmashylyq ındýstrııa» tujyrymdamasyn qabyldasa, 2013 jyly Ońtústik Koreıa «Kreatıvti ekonomıka qalasy» atty onlaın-platformany iske qosty. Keıingi jyldary Túrkııa teleserıaldar eksporty boıynsha álemdegi jetekshi elge aınalsa, Polshadaǵy zııatkerlik menshik ıelerine salyq jeńildikteri damyǵan.
Kreatıvti ındýstrııa Qazaqstan ekonomıkasynyń 5–10 paıyzyna deıin úles qosa alatyn áleýetke ıe. Alaıda ol úshin shyǵarmashylyq qabilet pen kásipkerlik daǵdyny ushtastyratyn bilim berý júıesin damytý mańyzdy. Mamandardyń pikirinshe, mektep qabyrǵasynan bastap dızaın, medıasaýat, tsıfrlyq tehnologııalar jáne kreatıvti oılaý negizderin oqytý kóp kómek beredi. Sebebi kreatıvti ekonomıka adamnyń bilimine, ıdeıasyna, zııatkerlik áleýetine táýeldi.
