Munaı-gaz sektorynyń áleýeti qandaı?

ASTANA. QazAqparat - Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi damý strategııasynda munaı-gaz kesheniniń alatyn orny mańyzdy. Sebebi, ulttyq ekonomıkada munaı jáne gaz ónimderi ishki suranysty qamtı otyryp, osy shıkizattyń aýqymdy bóligi eksportqa shyǵarylady. Bul birinshi kezekte memlekettik bıýdjettiń basty tabys kózderiniń biri.Sonymen birge, elimizde munaı-gaz salasynan túsetin túsimderdi jınaqtaıtyn Ulttyq Qor 2001 jyldan bastap jumys isteýde.

     Búgingi kúni dúnıejúzilik munaı qorynyń 3%-na ıe Qazaqstan álemdegi munaıǵa baı 15 eldiń qataryna kiredi. Munaı-gazdy aýdandar elimizdiń 62% aýmaǵyna ornalasqan jáne 80-nen astamy ıgerilip otyrǵan 172 munaı ken oryndaryn qamtıdy. Munaı qorlarynyń 90%-dan astamy- Teńiz, Qashaǵan, Qarashyǵanaq, Ózen, Jetibaı, Jańajol, Qalamqas, Keńqııaq, Qarajanbas, Qumkól, Soltústik Bozaşy, Álıbekmola, Ortalyq jáne Shyǵys Prorva, Kenbaı, Korolevskoe iri ken oryndaryna shoǵyrlanǵan. Ken oryndary  Qazaqstannyń 14 oblysynyń altaýynda ornalasqan. Olar - Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qyzylorda jáne Mańǵystaý oblystary. Bul rette, kómirsýtekteri qorlarynyń shamamen alǵanda 70%-y Qazaqstannyń batysynda toptasqan.

      Munaı-gaz salasy elimizge túsetin tabystyń aýqymdy bóligin quraıdy. Máselen, elimizdiń 2012 jáne 2013 jyldar boıynsha bergen EITI esepterine qaraǵanda, memlekettiń shıkizat óndirý salasynan túsken tabysy, jyldyq esepke shaqqanda, 30 mlrd. dollardan sál astam bolǵan. Bunyń ishinde munaı men gazdyń úlesi 93 paıyzdy quraǵan nemese shamamen 28 mlrd. dollar bolǵan. Ótken 2014 jyly munaıdyń ortasha baǵasy 2012-2013 jyldardaǵy kórsetkishten tómen deńgeıde qalyptasty. Al bıyl  tym turaqsyzdyq baıqalyp, baǵa quldyraýy jalǵasýda. ıAǵnı, bıylǵy munaı tabysy  kóleminiń 20 mlrd. dollardan da tómen bolyp shyǵýy ǵajap emes. Bul - bir jaǵynan alyp qaraǵandaǵy kórinis.

     Al ekinshi jaǵynan alyp qaraǵanda, munaı-gaz sektory memleketimizdiń fıskaldyq tabysynyń 55 paıyzyn beredi. Qazaqstan eksportyndaǵy munaı men gaz kondensatynyń úlesi 70 paıyzǵa jetedi eken. 2014 jyly Qazaqstannan syrtqa satylǵan munaıdyń kólemi  kúnine 1,719 mln. barrel, ıaǵnı  shamamen 20 mlrd. dollardy quraıdy.

      Ulttyq qorda ústimizdegi jyldyń tamyz aıynyń basynda 68 mlrd. dollar aqsha jınaqtalypty.  Alaıda, munaı baǵasynyń kúnnen kúnge arzandaýy el bıýdjetine aýyr tııýde. Sońǵy málimetterge júginsek, álemdik baǵadaǵy qubylys el bıýdjetin 180 mlrd. teńgege kemitti. Bul týraly Memleket basshysy jyl qorytyndysyna arnap jýrnalısterge bergen suhbatynda aıtqan bolatyn. «Bizdiń syrtqa shyǵaratyn taýarlarymyz, onyń ishinde munaıdyń baǵasy byltyrǵy jyldyń ortasyndaǵy 140 dollardan 40 dollarǵa jaqyndap otyr. Tek qana bul emes, syrtqa shyǵaratyn metaldar, munaı men gaz baǵasy tómendedi. Bul tómendeý bizdiń bıýdjetti de 180 mlrd teńgege kemitti. Bul asa úlken aýqymdy qarajat. Osyǵan baılanysty ne isteýimiz kerek ekenin anyqtap, biz jumys istep jatyrmyz. Onyń barlyǵyn halyqqa aıtyp ta otyrmyz», - dedi N.Nazarbaev. 

          Bul saladaǵy óndiristik kórsetkishter aldaǵy ýaqytta da óse bermek. Óıtkeni elimizde ashylyp, ıgerilip ne ıgerilgeli jatqan munaı qorynyń kólemi - ǵalamat. Máselen, bir ǵana Qashaǵannyń ken orny boıynsha 2020 jylǵa qaraı munaı óndirýdi 13 mln. tonnaǵa jetkizý josparlanyp otyr.

      Budan shyǵatyn qorytyndy, álemdik qarjy daǵdarysyna qaramastan, Qazaqstannyń munaı jáne gaz salasy damý ústinde. Ótken jyly Qazaqstanda munaı eksportynyń kólemi 62,4 mln. tonna bolsa, gaz óndirý 43,2 mlrd. tekshe metrdi qurady. Elimiz aýmaǵy arqyly ótetin halyqaralyq gaz tranzıti 91,4 mlrd. tekshe metrdi qurady. Ótken jyly Qazaqstanda gazdandyrýdy damytýdyń bas kestesi ázirlengen bolatyn. Soǵan sáıkes, 2030 jylǵa qaraı, onyń deńgeıi 56 paıyzǵa jetedi nemese 1,6 myń eldi meken gazben qamtamasyz etiledi. Demek, daǵdarysqa qaramastan damý bar jáne ol eń aldymen, qazirgi qıyndyqtar tusynda eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn belgili bir deńgeıde ustap turýǵa járdemdesetin bolady.