Munaı baǵasynyń qubylýy Ázerbaıjan ekonomıkasyna qalaı áser etedi
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl Ázerbaıjannyń munaı-gaz salasy turaqsyzdyq jaǵdaıynda damyp jatyr. Geosaıası ahýal, jahandyq munaı usynysyndaǵy ózgerister men OPEK+ uıymyna kirmeıtin elderdiń róliniń artýy salaǵa aıtarlyqtaı áser etýde. Atalǵan faktor jańa syn-qaterler týǵyzyp, naryqtaǵy tepe-teńdikti saqtaýdy qıyndatyp otyr.
Bul úrdister munaı baǵasyna, eksport kólemine jáne el ekonomıkasyna tikeleı yqpal etedi. Ázerbaıjan bıligi qazirgi jaǵdaıdy eskere otyryp, qarjylyq josparyn qaıta beıimdeýge májbúr. Atalǵan máseleler men olardyń áseri Kazinform tilshisiniń materıalynda keńinen taldanady.
Geosaıası faktormen óndiris ósimi
Bıylǵy naryqtyq ahýalǵa bir mezgilde birneshe faktor aıtarlyqtaı áser etýde. Olardyń ishinde Venesýeladaǵy bılik daǵdarysy, Irandaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq shıelenistiń kúsheıýi jáne OPEK+ uıymyna kirmeıtin elderde munaı óndirý kóleminiń artýy erekshe oryn alady.
Máselen, Venesýelada munaı óndirý kóleminiń táýligine nebári 1,1-1,2 mln barrelge deıin ósýi de álemdik shıkizat naryǵyna aıtarlyqtaı yqpal ete alady. Bul kórsetkish jahandyq óndiristiń 1%-ynan da az bolsa da onyń áseri seziledi. Sarapshylardyń málimetinshe, qazirgi tańda elde munaı óndirý táýligine shamamen 0,9-1,1 mln barrel aralyǵynda qubylyp otyr. Bul – 2000 jyldardyń basyndaǵy táýligine 3,5 mln barrelden asqan joǵary deńgeıden áldeqaıda tómen. Biraq sońǵy jyldardaǵy kórsetkishterden sál joǵary.
Venesýela – munaı qory eń kóp el. Degenmen, ınfraqurylymnyń tozýy, kópjyldyq sanktsııalar men ınvestıtsııa tapshylyǵy eldiń óndiristik áleýetin eleýli túrde shektep otyr.
Baǵaǵa sezimtaldyqtyń joǵary bolýynyń basty sebebi – eksport aǵyndarynyń qurylymy. Eldiń munaıy API standarty boıynsha aýyr jáne ortasha tyǵyzdyqqa ıe. Bul ony Azııa men Eýropa naryǵynda Kaspıı markalaryna tikeleı básekeles etedi. Sonymen qatar óndiris kúrdeli logıstıka men qymbat óńdeý protsesine táýeldi bolyp qalýda.
Tipti, táýligine 200-300 myń barrelge ǵana óndiris kólemin arttyrý naryqty eleýli túrde ózgertedi. Naryq etalondyq Brent markasynyń baǵasyn tómendetip, baǵa qubylmalylyǵyn kúsheıtedi. Sarapshylar 2026 jyly Brent munaıynyń ortasha jyldyq baǵasy barreline shamamen 59-66 AQSh dollary deńgeıinde bolady degen boljam jasap otyr. Ázerbaıjan sııaqty eksporttaýshy elder úshin bul jaǵdaı básekeniń kúsheıýin bildiredi.
Irandaǵy turaqsyzdyq naryqqa qysym jasap jatyr
Bıyl Iran munaı naryǵyndaǵy geosaıası shıelenistiń basty oshaqtarynyń biri bolyp qala bermek. Rıaldyń qunsyzdanýy men 40%-dan asatyn ınflıatsııa áleýmettik narazylyqty kúsheıtip, eldiń ekonomıkalyq turaqtylyǵyn shektep otyr.
Bul Tegerannyń munaı eksportyn ulǵaıtý múmkindigin azaıtady, alaıda el aýyr sorttaǵy munaı naryǵyndaǵy iri oıynshy mártebesin saqtap keledi. Atalǵan táýekelderge baılanysty Brent markaly munaı baǵasy barreline 62-63 AQSh dollary deńgeıinde ustap tur. Ázerbaıjan úshin baǵanyń joǵary bolýy eksportqa qolaıly bolsa, óńirlik táýekelder ınvestıtsııa men logıstıkany kúrdelendiredi.
Jahandyq munaı usynysy ózgerýde
Álemdik munaı naryǵynda OPEK+ uıymyna kirmeıtin elderdiń róli artyp keledi. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, 2026 jyly munaı óndirý kóleminiń ósýin negizinen Brazılııa, Gaıana jáne Argentına qamtamasyz etedi. Bul jahandyq óndiristiń shamamen jartysyn quraýy múmkin. Brazılııadaǵy jańa jobalar óndiristi táýligine 4,5 mln barrelge deıin arttyrsa, Gaıana Stabroek ken ornynyń keńeıýi arqasynda táýligine 1 mln barrelge jetedi.
Mundaı ósim jahandyq usynystyń qurylymyn ózgertetini anyq. Buǵan qosa OPEK+ uıymynyń úlesin azaıtady jáne naryqqa yqpalyn álsiretedi, al suranysqa sáıkes keletin jetkizilimder munaı baǵasyna qosymsha qysym jasaýy yqtımal.
Eksporttyq áleýet pen óndiris balansy
Ázerbaıjan úshin qazirgi naryqtyq jaǵdaı OPEK+ kvotalaryn saqtaý men iri Kaspıı jobalaryn barynsha tıimdi paıdalaný arasynda balans ustap turý qajettigin qıyndatyp otyr. Ótken jyly elde táýligine shamamen 0,64 mln barrel munaı óndirildi, onyń negizgi bóligin offshorlyq «Ázerı-Chyrag-Gúneshlı» kesheni qamtamasyz etti. Qalǵan kólem «Shah Denız» kondensaty men «Absheron» blogyndaǵy munaıdan alynǵan.
Eksport áli de Baký-Tbılısı-Jeıhan qubyry arqyly júzege asyrylýda. 2025 jyldyń qańtar-qazan aıy aralyǵynda 22,8 mln tonna tasymaldandy, onyń 19,4 mln tonnasy – Ázerbaıjan munaıy, qalǵany Qazaqstan men Túrikmenstannan tranzıt retinde jetkizilgen.
2026 jylǵa arnalǵan boljam óndiristiń óspeıtinin aıqyndap otyr. Fitch agenttiginiń baǵalaýynsha, óndiris táýligine 571-576 myń barrel deńgeıinde bolady. Aldaǵy jyldary ken oryndarynyń sarqylýyna baılanysty óndiris birtindep tómendep, 2028 jyly 26,6 mln tonnaǵa jetýi múmkin. Biraq «Absheron» jobasynyń iske qosylýymen 2029 jyly 27,4 mln tonnaǵa barýy yqtımal.
Óndiristiń qysqarýy eksporttyq áleýetti shektep, munaı ımportyna qajettilikti arttyrýda. 2024-2025 jyldary negizgi jetkizýshi Reseı bolsa, Qazaqstan, Irak jáne Norvegııadan jetkizilim múmkindikteri de qarastyrylyp jatyr.
2026 jyly munaı ónimderin óndirý 5,6 mln tonna deńgeıinde boljanyp otyr, al 2027 jyly dızel, benzın jáne avıaotyn qosylyp, 6,1 mln tonnaǵa deıin ósedi dep kútilýde. Negizgi mindet – otyn teńgerimin saqtaý jáne ekonomıkany ártaraptandyrý arqyly bıýdjettiń jáne kiristerdiń munaı baǵasyna táýeldiligin azaıtý.
Baǵa, táýekelder men «jasyl» energetıkaǵa basymdyq
Álemdik munaı baǵasyndaǵy azdaǵan aýytqýlardyń ózi Ázerbaıjannyń eksporttyq kirisine birden áser etedi. Venesýelada óndiristiń táýligine 1,1-1,2 mln barrelge deıin qalpyna kelýi jáne Iranǵa qatysty shekteýlerdiń jumsarýy bazalyq baǵa dıapazonyn barreline 60-70 AQSh dollary deńgeıine yǵystyrýy múmkin. Bul el bıýdjeti úshin asa mańyzdy faktor sanalady. Munaı baǵasynyń barreline 5-10 dollarǵa tómendeýi eksporttyq túsimderdi jáne Memlekettik munaı qorynan (SOFAZ) bólinetin transfertterdi qysqartyp, ınvestıtsııalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalarǵa áser etedi.
Osyndaı jaǵdaıda jańartylatyn energııa kózderine basymdyq berý – logıkalyq qadam. «Hyzy-Absheron» jel elektr stantsııasy ekologııalyq joba ǵana emes, ekonomıkany munaı baǵasynyń kúrt aýytqýlarynan qorǵaý tetigi retinde de qarastyrylady. «Jasyl» energetıkany damytý bıýdjettiń kómirsýtekterge táýeldiligin azaıtyp, ınvestıtsııalyq ahýaldy jaqsartyp, eldiń jańa eksporttyq beıinin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Orta merzimdi perspektıvada bul Ázerbaıjanǵa básekege qabiletti bolýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Sarapshylar ne deıdi?
Ekonomıst Natıg Djafarlıdiń aıtýynsha, qazirgi munaı naryǵy týrbýlentti jaǵdaıda. Baǵaǵa bir mezgilde jahandyq ekonomıkanyń baıaýlaýy, geosaıası belgisizdik jáne iri óndirýshilerdiń óndiristi shekteý jónindegi sheshimderi qysym jasap otyr.
– Bıýdjette munaı baǵasy barreline 65 dollar deńgeıinde belgilengen. Bul – jaman baǵdar emes, alaıda naryqtaǵy naqty baǵa, sirá, tómenirek bolýy múmkin. Bul bıýdjetke tikeleı soqqy bolyp sanalmaıdy, óıtkeni munda shoǵyrlandyrylǵan júıe men Munaı qorynan bólinetin transfertter jumys isteıdi. Alaıda janama áserler eksporttyq kirister men saýda balansynyń tómendeýi arqyly sezile bastady, – dedi sarapshy.
Natıg Djafarlı munaı óndirý kólemi birtindep azaıyp kele jatqanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, baǵa qolaıly bolǵan kúnniń ózinde eksport kólemin jyldam arttyrý múmkin emes.
– Ekonomıkalyq ósim shekteýli ári syrtqy jaǵdaıǵa qatty táýeldi. Qazir biz daǵdarysty emes, beıimdelý kezeńin bastan ótkerip otyrmyz. Álem tez ózgerýde, al munaı naryǵy barǵan saıyn boljap bolmaıtyn sıpatqa oıysyp jatyr. Bul – Ázerbaıjan úshin munaıdan tys salalardy damytýǵa berilgen belgi, – dep qosty sarapshy.
Táýelsiz munaı-gaz sarapshysy Lada Evgrashına eldiń eksporttyq dınamıkasy jahandyq naryqqa tikeleı baılanysty ekenin atap ótti.
– Venesýela men Irandaǵy oqıǵalar aıasynda naryq qubylmaly kezeńde tur. Álemdik baǵa turaqsyz kúıde, bul munaı-gaz sektory bıýdjet kiristeriniń keminde jartysyn qamtamasyz etetin Ázerbaıjan ekonomıkasyna birden áser etedi, – deıdi ol.
Sarapshy atap ótkendeı, Ázerbaıjan munaıy dástúrli túrde Brent markaly munaıynan barreline 4-6 dollar ústeme baǵamen satylady. Alaıda qazirgi turaqsyzdyq jaǵdaıynda bıýdjetke túzetýler engizilýi múmkin. Ádette mundaı sheshimder naryqty taldaǵannan keıin, jyldyń ortasyna qaraı qabyldanady.
– Memlekettik munaı qorynyń aktıvteri 70 mlrd AQSh dollarynan asady. Bul munaı baǵasy kúrt tómendegen jaǵdaıda da ekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaýǵa múmkindik beredi. Negizgi baǵa dálizi barreline shamamen 60 dollar deńgeıinde qalyp, qysqa merzimde 50 dollarǵa deıin tómendeýi yqtımal, – dep túıindedi Lada Evgrashına.
Jalpy alǵanda, bıyl Ázerbaıjannyń munaı naryǵy turaqsyz kúı keshýi múmkin. Degenmen, el beıimdelip jatyr. Óndiris birtindep turaqtala túsýde, eksport basty nazarda, al ekonomıkany ártaraptandyrý tepe-teńdikti saqtaýǵa múmkindik beredi.