Muqan Tólebaev shyǵarmalarynyń bıik shyńy - opera

Ystyqkól jer aınasy móltildeıdi,

Balqashty qamys qamap jelkildeıdi.

Attanǵan alty ózeni Jetisýdyń,

Balqashqa baýyrymdap eńkildeıdi - deıtin eldi mekende, anyǵyraq aıtqanda, qazirgi Almaty oblysy Qaratal aýdanyna qarasty Balqash kóliniń ońtústik jaǵalaýyndaǵy Qarashyǵan aýlynda áıgili kompozıtor Muqan Tólebaev dúnıege keldi (1913-1960).

Muqannyń azan shaqyryp qoıǵan aty Muhamedsálim - Muqan Tólebaevtyń anasy Tájibala Aqshalqyzy sýyryp salma aqyn, ári ánshi bolǵandyqtan kompozıtorlyq qasıet oǵan ana sútimen sińgen desedi. Ákesi Tólebaı Úısinbaıuly qarapaıym ustalyq qasıeti bar óte eńbekqor, birtoǵa jan bolypty. Bes jasynda bala Muqannyń qolyna naǵashy aǵasy dástúrli aıtysker aqyn, dombyrashy Apyrbaı Áýelbaıuly mýzyka ónerine baýlı bastaıdy. Ol bala kúninen ánshi, sazger Qul aqyn men sýyryp salma Shashýbaı Qoshqarbaıuly syndy óner sańlaqtarynyń týyndylarymen sýsyndapty. Qolyna qazaqtyń qara dombyrasyn ustatyp, Muqannyń talabyn baıqap kórgen ol balanyń boıyndaǵy darynyn ańǵaryp, saz áýeniniń ıirimderine boılatady. Dombyra úni sybyzǵy únine almasady. Bala Muqannyń jan dúnıesin terbegen kúı ustazyna da uqsaıdy. Tylsym dúnıe syry sybyzǵyda shyǵa beredi. Ónerge bas ıgen halyq Muqan ónerine súısinip qamysty kólge Sybyzǵy kóli dep at qoıyp alady.

Muqan jıyrma jasqa kelgende ol kisi dúnıe salady. Ózinen keıingi eki inisin jetkizem, anama kómektesem degen oımen Muqan «Úlgi» ujymsharynda esepshi bolyp eki -úsh jyl eńbek etedi.

«Almas qylysh qyn túbinde jatpaıdy» degendeı, bolashaq óner ıesi aqyry Bórlitóbege baryp, aýdan ortalyǵynda ónerli jastardan «Jumysshy jas» teatryn qurady. Muqan Tólebaevtyń ónerge alǵash qadam basýy osydan bastalǵan.

1936 jyly Muqan daryndy jastardyń sletine qatysyp, ónerimen kózge túsip Máskeýdegi P.Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııa janynan qurylǵan qazaq stýdııasyna ánshilik oqýǵa túsip, birer jyldan soń professor daıyndaıtyn bólimine oqýǵa aýysady.

1941 jylǵa deıin sol jerde oqı júrgenmen densaýlyǵy syr berip, Muqan Tólebaev Almatyǵa oralady.

Muqan 1942-44 jyldary halyq aspaptar orkestrine dırıjerlyq etedi.

Al 1947-51 jyldary Máskeý konservatorııasynda oqýyn qaıta jalǵastyryp, kompozıtsııanyń qyr-syryn jete meńgeredi.

Osynshama daryndylyq, ónerge beıimdilik qaıdan desek, tarıh syr shertkendeı, Muqannyń sheshesi Tájibala birbetkeı, arqaly jan edi. Bir jaǵynan sýyryp salma aqyn, ánshiligimen de Jetisý óńirine belgili bolǵan desedi.

Besikten ana áldıin estip, es bile qońyr daýyspen salǵan nebir halyq ánderin tyńdaǵan Muqan ákesiniń inileri Álim men Ábikenniń dombyra, mandolına, garmonmen qosylyp salǵan qazaq, tatar ánderin jadynda saqtaǵan.

Keıin sol ánder jańa ánderdiń týýyna septigin tıgizdi. Muqan Máskeý konservatorııasynda oqyp júryp, birtalaı án shyǵardy. Alǵash « Máskeýge sálem», «Jastyq shaq», «Shattyq jyry», «Esimde», «Ánshi syry», «Dombyra syry», «Qanatym», «Festıval áni» degen ánderdi shyǵarsa, keıin aspaptyq mýzykaǵa kóbirek kóńil bóldi.

Aýyldan estigen halyq ánderi bolmasa kompozıtsııanyń qyr-syryn túsiný alǵashynda Muqanǵa qıynǵa soqty. Kompozıtorǵa kerek garmonııa, polıfonııa, mýzyka formalaryn taldaý sııaqty pánder onyń dúnıetanymyn keńeıtti.

Sol kezdiń ózinde operaǵa mýzyka jazý, kúrdeli shyǵarmalardy shyǵarý onyń tolǵandyryp júrgen taqyryptary edi. Muqannyń kompozıtorǵa qoıylatyn talaptyń salmaǵyn sezinýi, úlken maqsatqa batyl qadam basýy, kóńil qýantarlyq jaǵdaı bolatyn. Ustazy professor Glıer Muqannyń zor qabilet ıesi ekenine kózi jetip erekshe baýlydy. Bilgenin aıamaı úıretti. Sol jyldary halqymyzdyń súıikti kompozıtory Nurǵısa Tilendıev te Muqan Tólebaevpen birge Máskeýde oqyǵan. «Jaqsydan sharapat» demekshi, Nuraǵańnyń án ónerine qyzyǵýshylyǵy dosynyń qosqan aqyl-keńesinen keıin júzege asqan.

Muqan elge oralǵan soń súıikti isin jalǵastyryp, Brýsılovskııden sabaq alyp tynym kórmeı úırene berdi. Onyń armany sımfonııa orkestrine, aspaptyq mýzykaǵa, kóp daýysty horǵa shyǵarmalar jazý bolsa, sol tilegi birte-birte oryndala bastady.

Muqan Tólebaevtyń «Besik jyry», «Kesteli oramal», «Tos meni tos», «Jylqyshy», «Aq maqta» ánderi men «Kóp júrdim», «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn» romanstary kim-kimniń de janyn baıytady. Muqan ómir jaıly úlken fılosofııany mýzyka arqyly jetkize bildi.

Muqan Tólebaevtyń sımfonııalyq orkestrge arnap jazǵan «Qazaq ývertıýrasy», «Toı», «Lırıkalyq bı» shyǵarmalary asqaq úndi, lırıkalyq sezimge toly oıly da kólemdi shyǵarmalar.

Kompozıtordyń shyǵarmalarynan dalanyń keńdigi, halyqtyń rýhy, jigeri anyq baıqalady. Muqan ánderiniń garmonııalyq qurylymy, polıfonııalyq stıli shyǵarmanyń kórkemdigin asha tústi.

«Qoıshy áni», «Qyrman jyry», «Aqmaqta» ánderi aýyl tynysyn, qaz-qalpynda shat kóńilmen jetkize bilgen sátti shyǵarmalar.

Kompozıtordyń jeke aspaptarǵa jazǵan shyǵarmalarynyń da mazmuny baı.

Ásirese skrıpkaǵa arnalǵan «Lırıkalyq bı», «Besik jyry» týyndylary fortepıanoǵa arnap jazǵan poemalary da óz kezinde tyńdaýshy júregine jol tapqan. Al sımfonııalyq orkestrge arnap jazǵan «Qobylandy» ývertıýrasy aspapty mýzykaǵa da batyrlar jyryndaǵy Qobylandy batyrdyń erlik isin sheber jetkize bildi.

Osydan keıin «Qazaqstan» atty poema týdy. Bul da polıfonııalyq áshekeımen bezendirilgen lırıkalyq shyǵarma. Baqyt tańynyń atqanyn jyrlaǵan ol jarqyn bolashaqqa degen senimdi mýzyka tilimen shattana baıandady.

Kompozıtorǵa tehnıkalyq jaǵynan qıyndyq týdyratyn janrdyń biri - kameralyq shyǵarmalar. Súbeli úlken shyǵarmalar jazý Muqanǵa qıynǵa soqqanmen kóp jylǵy qajyrlylyqtyń arqasynda ol «Birjan-Sara» operasyna mýzyka jazdy. Alǵash tyrnaqaldy týyndysy kompozıtorǵa abyroı ákeldi.

Muqannyń endi bir shuǵyldanǵan baǵyty horǵa arnap án jazý bolatyn.

1958 jyly Máskeýde ótken ádebıet pen ónerdiń onkúndiginde kontsertti qorytyndylaǵan Muqan Tólebaevtyń «Otan dańqy» shyǵarmasy halqymyzdyń rýhyn jetkizer, qulaqtan kirip, boıdy alar keń tynysty shyǵarma edi. Kompozıtor bul joly da erekshe qanattanyp, shyǵarmashylyq shabytta elge oralǵan. Kezinde Isa Baızaqovtan alǵash estigen «Jeldirme» áni Muqanǵa maza bermeı, osy ánniń jelisimen shyǵarma jazýǵa májbúr etti. Bul shyǵarma áýeni ótkir, shapshań oryndalatyn. Tyńdaýshyǵa áser berip, kóńil-kúıin retteıtin bul shyǵarma Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtaýly.

Muqan shyǵarmalarynyń bıik shyńy opera. Máskeýde oqyp júrgende batystyń klassıkalyq operalaryn tyńdaı júrip osy salany da meńgersem degen armany ony árkez mazalamaıtyn.

Operanyń lıberettosyn jazý Qajym Jumalıevtyń úlesine tıdi. «Birjan- Saranyń» operasynyń mátini Muqanǵa birden unaǵannan ol opera jazýǵa kiristi. Aqyry 1946 jyly bul opera alǵash ret sahnada qoıyldy.

Qoıýshy rejıssery Qurmanbek Jandarbekov te, rolde oınaǵandar Kúlásh Baıseıitova, Shabal Beısekova, Ánýarbek Úmbetbaev, Baıǵalı Dosymjanov jáne Káýken Kenjetaev edi.

1949 jyly úkimet tarapynan bul spektakldiń sátti qoıylýyna oraı kompozıtor Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Muqan bul spektakldi halyq ánderi men Birjan ánderiniń áýenin qosyp erekshe áser qaldyrdy.

Kompozıtor «Birjan - Saradan» keıin birneshe opera lıberettolaryn jazdy. «Adamgershilik pen mahabbat» lıberettosy boıynsha birer arııa jazdy. Al «Qozy Kórpesh- Baıan» operalaryn jazǵanymen kópten kele jatqan ókpe aýrýy tilegine jetkizbedi. Kompozıtordyń aıaqtalmaı qalǵan «Nııaz ben Raýshan» operasy, E. Brýsılovskıımen birigip jazǵan «Amangeldi» operasy, sondaı-aq dramalyq qoıylymǵa arnap «Dostyq pen mahabbat» «Jambyl» kınosyna arnap jazǵan «Jambyl» shyǵarmalary men «Tos meni tos», «Kesteli oramal», «Maı keshi» ánderi keler urpaqqa jeter asyl mura.

Al «Tileýqabaq», «Ótebaı», «Maıdaqońyr», «Áýdemjer», «ıApýraı», «Qamajaı» ánderi kásibı óńdeýdiń arqasynda klassıkalyq úlgige engen úzdik týyndylar. Kompozıtor Muqan Tólebaev óziniń az ǵumyrynda óz ónerimen tanymal bolyp, laıyqty ataqqa ıe bolǵan alǵashqy kásibı maman. Dúnıeniń kilti ǵylym, bilimde ekenin erte túsingen daryn ıesi alǵashqylardyń biri bolyp, Máskeýdegi úlken ustazdardan dáris alyp, ómir boıy úlken izdeniste qajyrlylyq tanytqan óner ókili.

Muqan Tólebaevqa eńbegin adal baǵalap, «Kommýnızm shuǵylasy» kantatasy úshin Respýblıkalyq Jambyl atyndaǵy syılyq berilgen.

Kezinde áıgili akter Qalıbek Qýanyshbaev kompozıtor jaıly:

«Muqan Tólebaev óz ultynyń kesheýildep kórkeıgen kórkem ónerin kósh ilgeri súırep, talaı asýy belesterge kótergen kemeńger qaıratker dese, qazaq óneriniń janashyry, úlken júrekti Іlııas Omarov: «Muqan qazaq mádenıetiniń tarıhynda ónerimen ómirsheń aıaýly daryn ıesi. Onyń jań tebirenter mýzykasy keler urpaqtyń rýhanı azyǵy» degen bolatyn.

Kóp jyl boıy Qazaqstan Mádenıet mınıstri qyzmetin atqarǵan Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri Jeksenbek Erkinbekov: «Muqan Tólebaev - qazaq mýzyka álemindegi erekshe tulǵa, jaryq juldyzy. Munyń jazǵan mýzykalary esh ýaqytta ólmeıdi, óshpeıdi. Muqańnyń mýzykalaryn tyńdap otyrǵanda tula boıyń shymyrlap, erekshe bir tebireniske bólenesiń. Muqańnyń mýzykasynyń qudireti osynda»- dep erekshe baǵa berdi.

Kompozıtor Muqan Tólebaevtyń operalary, orkestrlik nemese vokaldy-sımfonııalyq shyǵarmalary, kameralyq-aspaptyq pesalary, ánder men romanstary tereń sezimtaldyǵymen, ózindik qoltańbasymen erekshelenedi.

«Birjan-Sara» operasy - sazgerdiń kompozıtorlyq daryndylyǵynyń shyrqaý shyńy ǵana emes, qazaqtyń mýzykalyq mádenıetiniń jaýharyna aınalǵan týyndy ekenine esh kúmán joq.

Kompozıtor Muqan Tólebaevtyń shyǵarmalarynyń kórkemdik-ıdeıalyq baǵyty - aıqyn, ulttyq boıaýy qanyq.

TÚRKSOI halyqaralyq uıymy 2013 jyldy uly kompozıtor Muqan Tólebaevtyń týǵanyna 100 jyl tolýyna baılanysty «Muqan Tólebaev jyly» dep jarııalady. Bul týraly sheshim Ýfada ótken TÚRKSOI-ǵa múshe memleketterdiń mádenıet mınıstrleriniń bas qosýynda qabyldanǵan edi. Zor daryn ıesiniń qurmetine Qazaqstanda, sondaı-aq, Túrkııanyń birneshe qalasynda mańyzdy mádenı sharalar ótkizdi.Jyl saıyn TÚRKSOI uıymdastyryp ótkizetin opera kúnderi aıasynda túrki elderiniń belgili óner qaıratkerleri men ánshileri Muqan Tólebaevtyń shyǵarmalaryn oryndaıtyn boldy.

Áıgili kompozıtordyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı 2013 jyly onyń týyp-ósken aýylynda jańa Mádenıet úıi ashylyp, Muqan Tólebaevtyń esimi berildi. Beınesin kelistire qoladan quıyp, eńseli granıt tas tuǵyryna otyrǵyzǵan Muqan Tólebaev eskertkishi Taldyqorǵannyń qaq tórinen oryn aldy.

2013 jyly «Astana Opera» óz tarıhyndaǵy birinshi teatrlyq maýsymyn ashty. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynda Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasynyń premerasyn tamashalady. Qajym Jumalıevtyń lıbrettosyna jazylǵan «Birjan-Sara» operasy kompozıtor shyǵarmashylyǵynyń bıik shyńy, ulttyq mýzyka mádenıetiniń injý-marjany bolyp sanalady.

Qasıetti qazaq eliniń injý-marjanyn terip, tabıǵı ónerdi kósh ilgeri damytqan, óziniń az ǵumyrynda batys úlgisindegi klassıkalyq qazaq mýzykasynyń negizin qalaǵan qaıratker, Keńester odaǵynyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, ulaǵatty ustaz, bilimdi dırıjer Muqan Tólebaevtyń ekinshi ómiri, ómirsheń shyǵarmashylyǵy keler ǵasyrǵa óz boıaýynda jetetin qundylyǵymen erekshe.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva