Moratorıı jarııalaý jer máselesin egjeı-tegjeıli talqylaý úshin qajet - Kákimjan Sarhanov

Jer máselesi qaı ýaqytta bolsa da mańyzdylyǵymen erekshelengen. Biraq ta bul ózekti másele tóńiregindegi pikirtalas, usy­nystar negizsiz, jalǵan derekterden ada bolyp, naqty jer qundylyqtaryn qaıtkende elimiz ekonomıkasyn kóterýge, halqymyzdyń múddesine saı paıdalana alamyz degen maqsatta órbise durys bolar edi.

Ras, búginde elimizde aýylsha­rýa­­shy­lyq jer­lerin paıdalaný tıimdiligi syn kótermeıdi, paı­dalanýsyz jatqan aýy­l­sharýa­shylyq jerleriniń aýqymdylyǵyn aıt­paǵanda, búgingi aýyl­sharýashylyq qurylymdary ıeligindegi jerlerdiń orta eseppen 30%-ǵa jýyǵy maqsatty paıdalanylmaıdy deýge bolady.

Mysaly, elimizde 100 mln gek­tar­ǵa jýyq jaıylymdyq jerler paıdalanýsyz jatyr, negizinen bul shalǵaıda ornalasqan jerlerdi aýylsharýashylyq óndirisi aınalymyna qosa al­saq, ǵylymı turǵyda ne­gizdelgen boljamǵa saı 1 mln. tonnaǵa deıin mal sha­rýashylyǵy ónimderin óndirýge bolady eken.

Osyǵan oraı, elimizde aýyl­sharýashylyq jer­lerin paıda­lanýdyń tıim­diligin arttyrý maq­satynda keshendi is-sharalardy atqarý qajettiligi esh kúmán keltirmese kerek.

Biraq, basty másele aýyl­sharýa­­­shylyq jerleriniń menshik túrlerine baılanys­ty bolyp tur ma, elimizde aýylsharýashylyq jerleri­ne jekemenshik ınstıtýty engizil­gennen beri birshama ýaqyt ótse de nege jerdi óz menshigine satyp alýshylar qatary kóbeımeı otyr. Eýropada eń damyǵan eldiń biri - Germanııa búginde aýyl­sharýashylyq jerlerin jalǵa paıdalaný júıesine nege betburys jasap otyr degen suraqtar da tolǵandyrmaı qoımaıdy.

Sonymen qatar, jalpy, aýyl­sharýa­shylyq taýarly óndiris jer­lerin saıajaı, saıabaq, orman, qoryq maqsatynda paı­dalanylatyn jerler erek­shelikterimen salystyrýǵa bolmaıdy, ıaǵnı olardyń aýmaǵy úlken, ekologııalyq qaýipsizdik turǵysynda kúrdeli is-sharalardy, sapaly, mol aýylsharýashylyq ónimderin óndirý úshin aýqymdy materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýlardy qajet etedi.

Meniń oıymsha, osydan da ónim óndirýshiler tarapynan aýyl­ sharýashylyq jerlerin jeke­menshikke alýǵa nıettilik tómen bolyp otyr. Sonymen qatar, aýyl­ sharýashylyq jerlerin jeke­shelendirý kezinde memlekettik aýyl sharýashylyq qurylymdaryn jekeshelendirgende jiberilgen keıbir qatelikter qaıtalanbaı ma degen kúdiktiń bolǵanyn da jasy­rýdyń reti joq. Tegin bergen zatta qun bolmaıdy degen sóz bar ǵoı. Álemdik tájirıbe qaı ýaqytta bolmasyn aýylsharýashylyq jerleriniń ónimdiligin, paıdalaný tıimdiligin arttyrý jáne túr­li ekologııalyq apattardan qorǵaý memlekettik kómek, qol­daý, baqylaýsyz múmkin bola ber­meı­tindigin kórsetedi. Sonymen qatar, naryqtyq ekonomıkada aýyl sharýa­shylyǵy sala­synyń negizin memlekettik emes menshik ıeligindegi sharýa­shylyq qurylymdary qalyptastyryp otyrǵanda, jerdi jal­ǵa berý elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin turaqty baqylaýda ustaý­ǵa baılanysty memlekettiń aýyl sharýashylyq ónimderin ón­dirý­shilerge áser ete alatyn birden-bir tetigi ekenin de umytpaǵan jón.

Qazaq aýyl sharýashylyǵy kesheni ekonomıkasy jáne aýyldyq aımaqtardy damytý ǵylymı-zertteý ınstıtýty Astana fılıaly dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Kákimjan Sarhanov