Mońǵoldyń «noqtaly aıýynyń» jambasyn syndyrǵan Qaıysbaı balýandy qazaq jurty bile me?
ASTANA. QazAqparat - Qazaqtyń qatpar-qatpar tarıhyna úńiletin bolsańyz adam nanǵysyz oqıǵalardyń kýási bolasyz. Eshkim tarıhty qoldan jasamaıtynyn eskersek, búgingi áńgimemizge de senbeske amalyńyz joq.
Meıli, qaı el bolsyn, qazaq meken etken dalanyń tarıhy tunyp jatqan shejire. Sol eldi mekenderdiń biri - búgingi "Arǵy bet" atalyp ketken Qytaıdaǵy qandastarymyz meken etip jatqan Altaı óńiri.
Osy óńirde oraq tildi sheshen de, ot aýyzdy kósem de, jaýyna bas ımegen batyr da, jaýyryny jerge tımegen balýan da ótken. Sol balýandardyń biri - esimi elge tanylǵan áıgili Qaıysbaı balýan. Bala kúnimde Qaıysbaı balýan týraly azdap úlkenderden estigenim bolmasa, onyń ómiri men erlikteri týraly tolyqtaı bile bermeıtinmin.
Jaqynda Qaıysbaı balýannyń týǵan shóberesi Semser Qusaıynulymen jolyǵyp, balýan atasy týraly estigen-bilgenimizdi oqyrman qaýymǵa usynǵandy jón kórdik. Balýannyń shóberesi búginde Astanada jeke kásipkerlikpen aınalysady eken. Atasy týraly málimetterdi jınap, zerdelep júrgen jas jigit áńgimeni áriden bastady.
- Qaıysbaı balýandy qazaq eli áli tanyp úlgergen joq. Sondyqtan, áńgimemizdi ataǵy alty muhıttyń ar jaǵyna taraǵan, ısi musylman balasyna tanys Mustafa Óztúrikten bastaǵym keledi. Mustafanyń da tegine tereńdeı úńilip kórgen eshkim joq shyǵar? Óztúrikti bilgen jurt Qaıysbaıdy da bilýi kerek dep oılaımyn. Nege deısizder me? Mustafa Óztúrik osy meniń Qaıysbaı atamnyń týǵan qyzynyń balasy.
Úrkin-qorqyn zamanynda Qytaıdaǵy atajurty Altaıdy tastap, qazaqtardyń bir bóligi Úndistan arqyly Túrkııaǵa aýǵan. Solardyń qatarynda Mustafa Óztúriktiń de otbasy bar edi. Óztúriktiń ákesiniń shyn aty - Qaben degen kisi bolǵan. Qaben de óte myqty balýan bolǵan. Ol túriktermen talaı márte kúresip, qarsylastarynyń barlyǵyn tize búktirgen eken. Túrikter Qaben degenge tili kelmeı, ózimizdiń túrki baýyrymyz eken dep, «Óztúrik» atap ketipti. Mine, tektiden tekti týady degen osy shyǵar?! Mustafa asyldyń synyǵy edi-aý! Qaıran aǵamyz ómirden erte ozdy...
Endi áıgili balýan atamyzǵa qaıta oralsaq. Bul áńgimeni maǵan balýan atamdy kózimen kórgen aýyl aqsaqaldary aıtyp berdi. Atam týraly aqparattardyń barlyǵyn kezinde Qytaı úkimeti bizdiń saıasatqa qarsy shyqqan ultshyldardyń biri dep qurtyp jiberipti. Tipti, Qaıysbaı balýan týraly aıtýǵa tyıym salynǵan eken. Sonyń kesirinen kóptegen málimetter hatqa, qaǵazǵa túspeı qalǵan.
Biz úsh júzdiń ishinde orta júz, onyn ishinde Kereı, Kereıdiń ishinde Shaqabaı rýynan bolamyz. Búginde aty ańyzǵa aınalyp ketken áıgili balýan Qaıysbaı Iisuly 1866 jyly Altaı aımaǵynyń Sarǵýsyn degen jerinde dúnıege kelip, 1960 jyly jeltoqsanda Shińgil aýdany, Báıshin qystaǵynda 94 jasynda baqılyq boldy. Sol kezdegi dinı salt-dástúr boıynsha 3 jas qosyp, 97 jas dep jambasyn jerge tıgizgen eken. Qazir súıegi Shińgil aýdanynyń Qaraseńgir degen jerinde jatyr.
Atamnyń boıynyń bıiktigi - 2.20 santımetr, salmaǵy - 160 keliden joǵary eken. Minezi aýyr, daýsy zor, gúrildeı sóıleıdi eken.
1883 jyldyń jaıma shýaq jaz kúnderiniń biri. Qaıysbaı atamyzdyń jas kezi. Ákesinen erte aıyrylǵan jas bala otbasyn asyraý úshin saýda jasap júrip, saýda isteıtin kerýen bastyǵymen tanysypty. Ol adamdy bir qarap tanıtyn som deneli, symbys saqaldy, kózinen ot shashyp turǵan alpystyń asqaryndaǵy aqsaqal kisi eken. Amandyqtan keıin, Qaıysbaı kelgendegi buıymtaıyn aıtady. Kerýenbasy Qaıysbaıǵa syn kózben qarap: «Jaraıdy, balam, birlesip jumys isteıik. Erteń jolǵa shyǵamyz, daıyndal!», - depti.
Qaıysbaı úıine kelip, eki túıesimen kerýenge erip, ózi buryn-sońdy júrip kórmegen, biraq, úlkenderden kóp estigen Uly jibek jolyn boılaı Mońǵol jerine sapar shegipti. Jol boıy burynǵy ótken qazaqtyń batyrlary men balýandary jaıly syr shertip, jol qysqartyp kele jatqan kerýenshiler áńgimeniń qyzyǵymen bir kúndik joldy artqa tastap, bir tóbeshiktiń ústine qonaqtap, at-kólikterin demaltady. Al, kúshteri tasyp erigip kele jatqan jas jigitter bir-birimen jaǵalasyp, kúresip jatady eken. Qaıysbaı bolsa aǵalaryna mysqyldaı kúlip, tóbeshikte qarap otyrypty. Munyń bala bolsa da taý ústinde taý bolyp otyrǵan alyp denesine qyzyqqan Kerýenbasy tańdana qarap, «adamnyń asyly sen bolarsyń, tfaı-tfaı, til-kózim tasqa» degen eken.
Kerýenbasyna som bilek, býra san, keń jaýyryn, aıý moıyndy Qaıysbaıdyń kúshin synap kórý týraly oı keledi. Jıyrma jigitke túıelerdiń qom jibin ortaǵa jınatyp, ózi tóbeshiktiń ústine baryp jaıǵasyp alǵan soń, «Endi kúresińder, kim kimdi jyǵady, jyqqandaryńdy myna jiptermen baılap otyryńdar» dep buıyrady. Onsyz da ózderin kórsetýge asyqqan azamattar kúresti bastap kep jiberedi. Eń sońynda birin-biri mataı baılap tastaǵan soń, saıdyń tasyndaı iriktelgen úsh jigit qalypty. Kerýen bastyǵy: «Endi úsheýiń birigip, Qaıysbaıdy baılap salyńdar» degen ámir beredi. Úsheýi de Qaıysbaıdan úlken jigitter. Ózderinshe Qaıysbaıdy balasynyp, mensinbese kerek. Álgi úsh jigittiń bireýi Qaıysbaıǵa qolyn soza bergeni sol eken, jas balýan qolynan shap berip, kókbardyń ylaǵyndaı anadaı jerge ıire laqtyryp jiberedi.
Al qalǵan eki jigit Qaıysbaıdy qaýmalap ustap alyp, eki aıaǵynan qapsyra qushaqtap kóterip jyqpaq bolady. Alaıda Qaıysbaı balýandy jyqpaq túgili, eki jigit ornynan da qozǵalta almapty. Jas balamen jaǵalasa-jaǵalasa dińkeleri ábden quryǵan ekeýi tóbede otyrǵan kerýen bastyǵyna qaraı bettepti. Sonda baılaýdan endi bosap jatqandary: «Oıbaı, mynaýyń alyp kúshtiń ıesi eken ǵoı. Denesi de tastaı qatty eken. Qolymen ustaǵan jerińniń jany shyǵyp, súıegiń úgitilip bara jatqandaı bolady ekensiń» dep kúbirlesken desedi.
Balýandar beldesip bolǵan soń keshki astaryn ishedi. Al Kerýenbasy tóbede jalǵyz ózi uzaq otyrypty. Kerýenshiler: «Asqa kelińiz, aǵa» dese de, uzaq oıǵa shomǵan ol únsiz otyra bergen. Aqyry jigitterdiń biri Qaıysbaıǵa: «Kerýenbasyn sen baryp ertip kel, ol kisi birdemeni yrymdap qaldy ma eken», - dep sybyrlapty. Sonda jas balýan tóbege shyǵyp, kerýen bastyǵyna: «Ata, ne ýaıymdap otyrsyz? Aıybym bolsa keshirińiz, ishińizdegini aıtyńyz», - dep qolqa salady. Sonda aqsaqal kózindegi móldiregen jasyn syǵymdap alyp: «Eee, qaraǵym, ótken bir oqıǵa esime túsip, sony oılap otyrmyn. Meniń ákem de kerýenshi bolyp edi. Ózi qarymdy balýan desedi kórgender. Bir joly Mońǵol jerinde beldesip, Mońǵol balýany jyǵa almaıtynyn bilgen soń, aıaǵyna temir tabandy etik kıip kúresipti ákemmen. Kúresip júrgende baıqatpaı sol temir etikpen jilinshiginen teýip, aıaǵyn syndyryp, qastandyq istegen eken. Aıaǵy synǵan ákemdi inisi at shanamen súırep, Mońǵolmen shekaralasatyn Shińgil ótkeline alyp jetken de, ákemniń jarasy asqynyp qaıtys bolǵan. Sol esime túsip ketti. Saǵan Alla-Taǵala atań Qalı arystannyń kúshin bergen eken balam. Alladan seni sol sııaqty aramdardyń qolynan mert bolmasa eken dep ýaıymdap otyrmyn. «Batyr ańǵal bolady» degen emes pe», - depti.
Sonda Qaıysbaı: «Ata, temir kúshti bolsa, otqa salsań nege balqıdy? Men temirden de kúshtimin. Meniń kúshim alyp atan túıeni laqsha kóterýge de jetedi», dep Kerýenbasynyń kóńilin aýlapty.
Jol boıy osyndaı qyzyqtardyń kýási bolyp, kerýenshiler Mońǵol eliniń Qobda degen jerine de jetedi. Olar ákelgen qundy ań terilerin kúmis jamby, shaı, qant taǵy basqa da qymbat baǵaly jibek matalarǵa aıyrbastap, kerýenge artyp jatypty. Kenet, «qaqpa jabylady, tez shyǵyńdar» dep buıyra sóılegen daýysty estigen Qaıysbaı eki qorap shaıdy eki qolymen ustap júgire jóneledi. Esh qınalmastan túıeniń ústine eki qorap shaıdy artqanyn kórgen mońǵoldar: «Mynaýyń naǵyz qara kúshtiń ıesi-aý», - dep tań qalypty (shamamen bir qorap shaıdyń salmaǵy 150 keli). Saýdanyń basy-qasynda júrgen Mońǵoldyń jylpos tilmáshi Mońǵoldyń tóresi Gep ambige júgirip baryp: «Qazaq kerýeninde taý kóterer alyp kúsh ıesi bar eken. Bitimi de bólek, naǵyz balýan. Sizdiń noqtaly aıýyńyzǵa teń keler jalǵyz bahadúr bolsa, sol qazaq bolar. Osy merekede sol qazaqpen kúrestirip kórsek qaıtedi?! Eger siz kelisseńiz, ótken-ketken zamandaǵy arystardyń ishindegi naǵyz jan alysyp, jan berisken aıqasty osy ekeýi kórsetedi», - dep tóresiniń nazaryn ózine aýdarypty.
Bul mezgil Mońǵol halqynyń eń úlken ulttyq meıramy - «Badam» merekesine qyzý daıyndyq júrip jatqan kez bolsa kerek. Bul áńgimeni estigen Mońǵol bıleýshisi artynan kerýenshilerdi «Uly badam» merekesiniń qadirmendi qonaǵy bolýǵa shaqyryp, kisi jiberedi. Sol kezde dala zańyna baǵynatyn mońǵoldardyń ulttyq «Badam» merekesiniń qurmetti qonaǵy bolý árkimniń basyna buıyra bermeıtinin Kerýenbasy jaqsy bilse kerek. Kóp oılanbastan qosyla ketedi. Osylaısha, qazaq jigitteri apta sońynda ótetin uly merekeni kútip, Mońǵol ámirshisiniń buıryǵymen alystan arnaıy kelgen qonaq retinde syı-qurmetke bólenedi. Kerýenshilerdi jaılaýǵa aparyp toı qonaqtaryna qosyp, ózderine arnalǵan segiz qanat aq ordaǵa túsiripti. Ol jerde qyrǵyz, ózbek elderinen jáne Tıbetten kelgen qadirmendi meımandar da jaıǵasypty.
Sol merekede Gep ambi tóre óziniń bıligin kórsetý maqsatynda uly dalanyń ıgi jaqsylarynyń bárin jınaǵan eken. Zamanynda Altaıdy bılep turǵan áıgili Mámı bı de óziniń ánshi, kúıshi, batyr-balýandarymen qosa, júırik at, qyran qustaryn alyp óz sán-saltanatyn quryp, toıǵa keledi eken.
Osylaısha, kópten kútken toı da bastalady. Aqyn-kúıshilerdiń óner kórsetýi aıaqtalǵan soń, at oıyndaryna da kezek berilipti. «Báıge bastalady, at aıdaımyz» degen habar estile salysymen úsh júzden astam at alaman baıgege qosylyp, at aıdaýshylardyń aldyna túsip, báıge bolar kúnshilik jerge ketken. Іzinshe «balýan-balýan» dep mońǵoldar jaǵy ah uryp, aıqaılap toıdyń kórkin keltiretin balýandardy ortaǵa shaqyrady. Árkim óz balýanyn alyp, ortada kúrestirip jatady. Búkil balýandy shaq keltirmegen Tıbet balýany mońǵoldyń tórt kisi tórt jaǵynan atqa baılap, noqtalap ákelgen, aýzynan aq kóbik atyp, jer tarpyp, aıbar kórsetken alyp balýanyn kórgende, kúresten bas tartyp, jolyn bergen eken. Bul - Mońǵoldyń ataqty balýany Donǵara edi. Buǵan masattanǵan mońǵoldar: «Jurt arasynan júreginiń túgi bar, anasynan erkek bolyp týylǵan, arystan júrek azamat bar ma? Joq bolsa báıgemizdi berińder», - dep kúlli dalanyń ıgi jaqsylaryn kúlki etedi.
Osy sátte namystanyp ketken Kerýenbasy orynynan atyp turyp: «Erkek toqty qurbandyq» degen balam, jyqsań ersiń, jyǵylsań ezsiń», - dep Qaıysbaıǵa ortaǵa shyǵýǵa qolqa salyp, óziniń astyna mingen jorǵa atyn aldyna kóldeneń tartqan eken.
Mundaıda Qaıysbaı da qarap qalsyn ba, jetelegen túıesin jigitterdiń birine berip: «Ata, atyńyz kótere almaıdy-aý meni, qorash bolsa da beli myqty qaqpanbel at ákelińiz», - depti.
Kerýenbasy: «Áı balam, miný seniń isiń, aparý meniń isim», - dep aıqaı salǵanda, Qaıysbaı at arqasyna qarǵyp minipti. Mingeni sol eken, at jerge etbetinen túsipti. Kerýenshiler sonda baryp, Qaıysbaıdyń ne úshin atqa minbeı, túıe minip júretinin túsingen eken. Muny kórgen Altaılyq Mámı bı namystaryn jer qylǵan mońǵoldarǵa ashýlanyp, óziniń áıgili qara torysyna mingizip, «Atań Shaqabaıdyń arýaǵy qoldasyn, Shaqabaı, Jánibek!», - dep urandap, ortaǵa alyp shyǵady. Osy kezde noqtasyn sypyryp mońǵol balýany da ortaǵa atyp shyǵypty. Osyǵan deıin áli eshkimnen beti qaıtyp kórmegen bala jigit qarsylasymen alysa ketedi. Bul eki balýannyń aıqasy kórermenderge beıne bir eki taý bir-birimen soǵylysyp jatqandaı áser qaldyrypty.
Mońǵol balýanynyń denesi Qaıysbaıǵa qaraǵanda áldeqaıda som bolsa da, kúshi az ekenin sezingen noqtaly maqulyq Qaıysbaıdyń kózine qum shashyp, kózin kólegeılep jyqpaq bolyp árekettenedi. Qarsylasynyń bul áreketine ashýlanǵan bala jigit Donǵaranyń sol aıaǵyn oń aıaǵymen oraı asaý jambasqa alyp, «Iá, arýaq, Shaqabaı!», - dep artyna qaraı kótere laqtyryp, kúsh atasyn tanymaıtynyn kórsetipti. Aýyr salmaǵymen jerge gúrs etip jyǵylǵan monǵol balýanynyń jambasy synyp ketken eken sonda.
Mońǵoldar namystan kirerge jer tappaı, jeńilgen balýanyn kók qaraǵanmen sabaǵan dep aıtady biletinder. Qaıysbaı balýannyń osy jeńisi úshin mońǵoldar toǵyz oram jibek mata, kúmis taıtuıaq, astyna eki túıe mingizip jolǵa salypty.
Mońǵoldyń tóresi Gep amby: «Arǵy-bergi ótken balýandardyń eń kúshtisi sen ekensiń, endi jer betinde senen asar kúshti adam týmas», - dep óz baǵasyn berip, kózine ystyq jas alyp, jas balýan Qaıysbaıdyń betinen ıiskegen eken.
Osy kúresinen keıin, Qaıysbaıdyń ataǵy búkil Mońǵol eline, qazirgi qytaıdyń Altaı aımaǵy, Boǵda, Erenqabyrǵa jerlerine jaıylyp, «men, men» degen myqtylar atyn estip, úrke qaraıtyn bolypty.
Bul balýan atamyzdyń eń alǵashqy iri jeńisi bolyp tarıhqa qalǵan. Al, odan keıingi el ishinde jáne shetelderde bolǵan kúresteri týraly aqparattar jeterlik. Men sizderge tek alǵashqy kúresin aıtyp otyrmyn. Qaıysbaı atamyzdyń kótergen tastar da jeterlik.
Meniń sizge usynyp otyrǵan sýrettegi tas qazir Qytaıdyń Morı aýdannyń Asrqaı aýylyna baratyn joldyń jıeginde jatyr. Sýrettegi tasty qushaqtap turǵan áıel adam Qaıysbaı atamyzdyń týǵan qyzy Zarııa. Bul 1981 jyly 26 maýsymda Shvetsııanyń Stokgolm qalasynan týǵan jerine kelgen kezi.
Atamyzǵa bul tasty kóterýge túrtki bolǵan Tóleýbaı bı eken. Balýan atamyzben Tóleýbaı bı ekeýi sol mańdaǵy toıǵa baryp kele jatqan jolynda bıdiń balýan atamyzǵa: «Artyńyzǵa bir belgi qaldyryp ketseńiz bolmaı ma? Bolashaq urpaqtaryń sizdiń kúshińizdi kórip, umytpaı syılap júrer edi», - dep qolqa salypty. Bul talapty atamyz qabyl alyp, tómendegi aǵyp jatqan sý jaǵasynan aq sury tasty kóterip alyp, tóbeshikke shyǵaryp qoıǵan eken. Sol jyly atamyz 37 jasta bolypty. Bul 1903 jyly edi.
Jalpy Qaıysbaı atamyz 80 jasqa kelgenshe kúresipti. Qartaıǵan shaǵyna deıin boıynan kúshi ketpegen eken. Bul áńgime Qaıysbaı balýannyń ómirinen oıyp alynǵan bir ǵana úzik syr. Áli de bizge jetpegen erilikteri jeterlik. Bul sol erlikteriniń biri ǵana. Aldaǵy ýaqytta áli de talaı erlikterimen bólise jatarymyz dep, - áńgimesin túıindedi balýannyń shóberesi.
Áńgimeni jazyp alǵan Kúnsultan OTARBAI
