Mızamshýaq: Kúzdiń sońǵy shýaǵy neni bildiredi

Qazaq halqy tabıǵattaǵy árbir ózgeristi jiti baqylap, aýa raıynyń qubylystaryna ózinshe ataý bergen. Sonyń biri — jazdyń ystyǵy basylyp, alǵashqy salqyn túskennen keıin qaıtadan jylynatyn kezeń. Mızamshýaqtyń ereksheligi de osynda: birneshe kún salqyndaǵannan keıin kún qaıta jylynyp, aspan ashylyp, tabıǵat bir sátke jazdy eske túsiredi.

Ádette mızamshýaq qyrkúıektiń sońǵy kúnderi men qazan aıynyń alǵashqy jartysynda baıqalady. Degenmen onyń naqty merzimi jyl saıyn aýa raıynyń ereksheligine qaraı ózgerip otyrady. Keı jyldary bul kezeń uzaqqa sozylsa, keıde qysqa ýaqytpen shektelýi múmkin.

Mızamshýaq ataýy qaıdan shyqqan?

«Mızamshýaq» sóziniń tórkinine qatysty birneshe túsinik bar. Qazaqy uǵymda «mızam» dep kúzde aýada qalyqtap júretin órmekshiniń jińishke jibin, aq úlpek tárizdi ushpaly jipterdi ataǵan. Kún sáýlesi túskende mundaı órmek jipteri alystan anyq baıqalady.

Kúzdiń jyly kúnderinde dalada osyndaı jipterdiń kóptep ushýy tabıǵattyń ózindik belgisi retinde qabyldanǵan. Sondyqtan «mızam» men «shýaq» sózderiniń tirkesýi kúzdegi jyly, shýaqty kezeńniń ataýyna aınalǵan degen túsinik bar.

Mızamshýaqtyń tabıǵı ereksheligi basqa halyqtardyń mádenıetinde de kezdesedi. Máselen, aǵylshyn tilinde bul qubylys Indian summer — «úndi jazy» dep atalady. Germanııada kúzdiń osyndaı jyly kezeńine qatysty «kári áıelderdiń jazy» degen ataý kezdesse, Italııada ony Áýlıe Martınmen baılanystyrady, ıaǵnı ár halyq tabıǵattaǵy bir qubylysty óz turmys-tirshiligi men dúnıetanymyna saı ataǵan.

Kúzdiń sońǵy shýaǵy

Mızamshýaq kezinde kúndiz aýa raıy birshama jylynady. Alaıda tańerteń jáne keshki ýaqytta salqyn seziledi. Keıde túnde jańbyr jaýyp nemese shóp basyna shyq túsip, kún shyqqan soń onyń ornyna jyly shýaq ornaıdy.

Qazaqy tanymda bul kezeń tabıǵattyń qys aldyndaǵy sońǵy tynysy ispetti. Kúnniń jylynýy adamdarǵa syrttaǵy sharýalardy aıaqtap, qystyń qamyn jasaýǵa múmkindik bergen.

Burynǵy kezde aýyldaǵy tirshilik te osy tabıǵı yrǵaqqa beıimdelgen. Áıelder qysqa arnalǵan azyq-túlikti daıyndap, jemis-jıdek pen kókónisti saqtaýǵa ázirlegen. Er adamdar qyrdaǵy jumystaryn aıaqtap, jınalmaı qalǵan egindi jınaǵan, otyn-sýyn qamdaǵan, ıaǵnı mızamshýaq — jaı ǵana jyly aýa raıy emes, qazaqtyń dástúrli sharýashylyq kúntizbesinde ózindik orny bar kezeń.

Qysqa daıyndyqtyń belgisi

Qazaq úshin tabıǵat pen adamnyń turmys-tirshiligi bir-birimen tyǵyz baılanysty bolǵan. Ata-babalarymyz aýa raıyn qazirgi kezdegideı meteorologııalyq quraldar arqyly emes, qorshaǵan ortadaǵy ózgeristerge qarap boljaǵan.

Qustardyń qımylyna, maldyń minezine, ósimdikterdiń ózgerisine, aspannyń túsine, jeldiń baǵytyna deıin nazar aýdarǵan. Mızamshýaqtyń kelýi de osyndaı tabıǵı belgilerdiń biri retinde qabyldanǵan.

Halyq arasynda mızamshýaq kezindegi aýa raıyna qarap aldaǵy kúz ben qysqa qatysty túrli boljamdar aıtylǵan. Máselen, osy kezeń jyly ári ashyq bolsa, kúzdiń keıingi bóligi salqyn bolady degen túsinik bolǵan. Al mızamshýaqtyń salqyn nemese jaýyndy ótýine qaraı qazan men qarashadaǵy aýa raıyn boljaǵan.

Árıne, mundaı boljamdar — ǵylymı meteorologııalyq boljam emes, halyqtyń ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan tájirıbesi men tabıǵatty baqylaýynan qalyptasqan dástúrli tanym.

Mızamshýaq jáne halyqtyq kúntizbe

Qazaqtyń dástúrli kúntizbesinde jyldyń ár kezeńi belgili bir tabıǵı qubylystarmen baılanystyrylǵan. Jazdyń aptap ystyǵy basylyp, kún men túnniń uzaqtyǵy teńese bastaǵan tusta tabıǵattaǵy ózgerister de aıqyn seziledi.

Kúzgi kún men túnniń teńelýi ádette qyrkúıektiń 22-23 kúnderine sáıkes keledi. Osy ýaqyttan keıin tún uzartyp, kún qysqara bastaıdy. Aýa raıy birtindep salqyndap, ósimdikterdiń ósýi baıaýlaıdy.

Bul kezeń aýyl sharýashylyǵy úshin de mańyzdy bolǵan. Egin jınaý jumystary aıaqtalyp, maldy jaıylymnan qystaýǵa jaqyndatý, qysqy jem-shópti daıyndaý sııaqty jumystar qarqyn alǵan.

Sondyqtan mızamshýaqtyń kelýi tabıǵattyń ǵana emes, adam tirshiliginiń de jańa kezeńge aýysqanyn bildirgen.

Halyq nanymyndaǵy mızamshýaq

Mızamshýaqqa qatysty halyq arasynda túrli nanym-senimder men aýa raıyn boljaýǵa arnalǵan belgiler qalyptasqan.

Mysaly, dalada órmekshiniń tory men jipteri kóp baıqalsa, kúzdiń jyly ári ashyq bolatynyna joryǵan. Al mızamshýaq kezinde ańshylyq sátti bolsa, ańshynyń ǵana emes, onyń otbasy men malynyń da jyl boıy aman bolatynyna sengen.

Bul kezeń halyq arasynda qýanysh pen berekeniń mezgili retinde de qabyldanǵan. Aýyl sharýashylyǵynyń negizgi jumystary aıaqtalǵan soń el-jurt bir-birine qonaqqa baryp, bas qosqan. Keı óńirlerde mızamshýaq kezinde úılený toılaryn ótkizý jaqsy yrym sanalǵan.

Jańa úıge kóshýge de osy kezeńdi qolaıly sanaǵan halyqtyq túsinikter bar. Mundaı nanymdardyń barlyǵy adamnyń tabıǵat yrǵaǵymen birge ómir súrgenin kórsetedi.

Mızamshýaq — tabıǵattyń eskertýi

Ata-babalarymyz úshin tabıǵattaǵy árbir ózgeristiń ózindik máni bolǵan. Al mızamshýaq — qys aldyndaǵy sońǵy jyly kezeń retinde erekshe nazar aýdarǵan qubylystardyń biri.

Kúnniń qaıta jylynýy adamdarǵa tabıǵattyń áli de birer kúnge múmkindik berip turǵanyn ańǵartqan. Sondyqtan osy ýaqytta qysqa qajetti azyq-túlik pen otyndy daıyndap, sharýany aıaqtaýǵa asyqqan.

Búginde aýa raıyn zamanaýı tehnologııalar arqyly aldyn ala bilýge múmkindik bar. Degenmen halyqtyq kúntizbe men tabıǵat belgilerine qatysty uǵymdar ulttyq mádenıetimizdiń mańyzdy bóligi bolyp qala beredi.

Mızamshýaq — osyndaı dástúrli tanymnyń jarqyn mysaly. Ol bir jaǵynan kúzdiń sońǵy shýaqty kúnderin bildirse, ekinshi jaǵynan tabıǵattyń qysqa bet alǵanyn eske salatyn kezeń.

Astanadaǵy búgingi jaımashýaq kún de kúzdiń osy bir erekshe sátin sezinýge múmkindik berip otyr. Salqyn kúnderdiń arasynda tógilgen kún shýaǵy — tabıǵattyń qys aldyndaǵy sońǵy syıyndaı.

Qazaqtyń «Qystyń qamyn jaz oıla» degen sózi de osyndaı tabıǵı kezeńderdiń mánin ańǵartady. Mızamshýaq — jylylyqty tamashalaıtyn ǵana emes, aldaǵy sýyqqa qamdanatyn ýaqyt.

Buǵan deıin aldaǵy úsh kúnde Qazaqstanda 6°S-qa deıin sýytatynyn jazǵanbyz.