Mınamata qasireti Pavlodarda qaıtalanbasyn: kóldegi synap adam psıhıkasyn buzýy múmkin be

Keńestik kezeńnen mura bolyp qalǵan burynǵy hımııa zaýytynyń synap qaldyqtary Pavlodar ekologııasynyń jazylmas jarasyna aınalǵandaı. Sońǵy jyldary qoǵam ókilderi bul máseleniń taǵy bir qaýipti jaǵyn eskerte bastady. Adam aǵzasyna túsken synap býy psıhıkalyq aýytqýlar týǵyzyp, sýıtsıdtik jaǵdaılarǵa aparyp soqtyrýy yqtımal eken.

Synapty paıdalana otyryp kaýstıkalyq soda men hlor shyǵarǵan qaýipti óndiristen 28 jyl ishinde topyraq qabatyna shamamen bir myń tonnadaı synap túsken. Biraq bul naqty san emes. Zııandy zaýyt jabylǵan soń onda quramynda synap bar qaldyqtar men topyraq polıgondary, elektrolızder men óndiris sýyn jınaıtyn sý qoımalary anyqtaldy. Sol ýaqytta memleket bıliginiń aldynda halyq densaýlyǵyn qorǵaý jáne óńirdegi ekologııalyq ahýaldy turaqtandyrý máseleleri turdy. Qoǵam tarapynan buǵan baılanysty narazylyq ta kúsheıip, jyldar boıy jıi talqylanǵan taqyrypqa aınaldy. Al Bylqyldaq kóli sol zııandy qaldyqtardyń ordasy bolyp qala bergeni anyq.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar vıtse-mınıstri Jomart Álıevtiń sózinshe, soltústik ónerkásip aımaǵynyń demerkýrızatsııa jáne synappen lastaný nysandaryn ońaltý jónindegi tujyrymdama aıasynda keshendi is-sharalar qolǵa alynǵan.

— Uzyndyǵy 2,4 shaqyrym bolatyn «Jer qabatyndaǵy qabyrǵa» salynǵan. Biraq synaptyń jerasty sýlaryna aralasýy yqtımaldyǵyn anyqtaý úshin qosymsha zertteýler qajet. Qabyrǵa-bógettiń tıimdiligin baqylaý úshin 25 baqylaý uńǵymasy burǵylanǵan. Olar arqyly turaqty monıtorıng júrgizilýde. Synaptyń Ertis ózenine jetý qaýpi baıqalmaıdy. 2022 jyldan bastap ózenniń joǵary arnasy — Abaı oblysymen shekarada, tómengi bóligi — Reseı Federatsııasymen shekaradaǵy aýmaqtarda monıtorıng júrgiziledi. Sońǵy 3 jyldaǵy synamalar synaptyń bolýyn anyqtaǵan joq, — deıdi ol.

Alaıda jergilikti qoǵam ókilderiniń pikirinshe, synaptyń topyraq qabatyna sińýi, sý janýarlary men qustar arqyly jaqyn mańdaǵy eldi mekenderge taraýy sııaqty qaýipti faktorlardy mamandar eskermeı otyr.

— Qaýipti hımııalyq elementtiń Ertis ózeniniń sýymen aralasyp ketý yqtımaldyǵy týraly biz mamandarǵa talaı márte eskertken edik. Sońǵy 20 jylda munda keshendi jumystar qolǵa alynǵanynan habardarmyz. Alaıda synap qaldyqtary Bylqyldaq kólindegi balyqtar men qustar arqyly qalany lastap jatqany týraly eshkim bas qatyrmaıdy. Tipti onyń topyraqtaǵy qaldyqtary jelmen ushyp, jaqyn eldi mekenderge túsip jatyr degen qaýeset bar bar halyq arasynda. Bizdiń ǵalymdar bul jóninde aıtýǵa júreksinedi dep oılaımyn. Sońǵy jyldary qalada sýıtsıdtik áreketter kóbeıip bara jatyr, sonyń ishinde ólimmen aıaqtalǵan áreketter kóp. Buǵan synap qaldyqtarynyń áseri bar degen pikirlerdi estip júrmiz. Alaıda qolymyzda naqty dálel bolmaǵan soń máseleni ashyq túrde jetkize almaımyz, — dep qynjylady oblys ortalyǵyndaǵy ekologııalyq máselelerdiń sheshilýine atsalysyp júrgen qoǵam belsendisi ıÝrıı Pavlenko.

Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy Pavlodar fılıalynyń narkolog dárigeri Danııar Kúrjikbaev synap — óte kúshti neırotoksın ekenin aıtady. Ol adam aǵzasy úshin asa qaterli ýly zat. Aǵzaǵa túsken kezde (kóbine onyń býymen tynys alý arqyly) ol gematoentsefaldyq bógetti buzyp ótip, mıda jınalýǵa qabiletti. Bul júıke jasýshalarynyń zaqymdanýyna, neırohımııalyq tepe-teńdiktiń buzylýyna ákep soǵady. Mundaı áser psıhıkalyq aýytqýlardyń keń spektrin týdyrýy múmkin. Sonyń ishinde joǵary qozǵyshtyq, titirkengishtik, uıqysyzdyq, kóńil-kúıdiń kúrt ózgerýi, kognıtıvti fýnktsııalardyń tómendeýi, al aýyr jaǵdaılarda depressııa (jabyrqaý), gallıýtsınatsııa jáne sandyraqtaý paıda bolady eken.

— Synap áserinen bolatyn aǵza zaqymdanýlary onyń hımııalyq formasyna, mólsherine jáne ený jolyna baılanysty. Metaldyq synap býymen tynys alǵanda kóbine ortalyq júıke júıesi (tremor, emotsıonaldyq turaqsyzdyq, kognıtıvtik buzylystar) men búırek jumysy buzylady. Al beıorganıkalyq tuzdaryn jutyp qoıý asqazan-ishek joldarynyń aýyr zaqymdanýyna, jedel búırek jetkiliksizdiginiń damýyna ákep soqtyrýy yqtımal. Synappen ýlaný jáne psıhıkalyq aýytqýlar arasynda baılanys bar, — deıdi maman.

Qaraǵandy medıtsına ýnıversıteti nevrologııa, psıhıatrııa jáne reabılıtologııa kafedrasynyń birinshi sanatty assıstent-professory, birinshi sanatty dáriger-psıhıatr, psıhoterapevt Laýra Álipbaeva da synaptyń ortalyq júıke júıesin zaqymdaıtyn ýly zat ekenin naqtylady. Ol neırotransmıtterlik júıelerdi buzyp, neıroqabyný týdyrady. Bul kognıtıvtik jáne minez-qulyq buzylystarynyń negizinde jatqan irgeli mehanızmder.

— 1950-shi jyldary Japonııanyń Mınamata qalasyndaǵy hımııalyq zaýyt jergilikti sý aıdynyna metılsynap qaldyqtaryn tógip, saldarynan myńdaǵan adam ýlanǵany tarıhtan belgili. Jappaı ýlanýdyń aýyr nevrologııalyq jáne psıhıatrııalyq saldary uzaq jylǵa sozyldy, júzdegen adam aýyr dertten kóz jumdy. Mundaı tragedııalyq jaıttar endi qaıtalanbaýy tıis, — dep oı túıedi dáriger.

Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń óńirlik departamenti usynǵan derekter jaǵa ustatarlyq. Oblysta 2023 jyly — 442, 2024 jyly — 400, 2025 jyly — 318 sýıtsıdik áreket jasalǵan. Olardyń jartysyna jýyǵy ólim jaǵdaıymen aıaqtalyp otyrǵan. Sońǵy úsh jylda 530 sýıtsıdik áreket adam ólimimen tynypty. Balalar sýıtsıdi qoǵamdaǵy eń aýyr qasirettiń birine aınalyp tur. Sońǵy úsh jylda kámelet jasyna jetpegen 66 bala óz-ózine qol jumsaǵany málim bolǵan. Al jalpy sýıtsıdik áreketterdi kóbine er adamdar jasaıtyny da anyqtalyp otyr.

— Sýıtsıdtik áreketterdiń basym bóligi Pavlodar qalasyna tıesili. Byltyr alǵashqy 10 aıda 154 oqıǵa tirkelse, sonyń 67-si oblys ortalyǵynda bolǵan. Salystyrmaly túrde alsaq, Ekibastuz ben Aqsýdaǵy jaǵdaılar odan úsh ese az. Sýıtsıdtik ólim derekteri QR Qylmystyq kodeksiniń baptary boıynsha tirkelgen qylmystardan keıin ekinshi orynda tur. Mysal úshin ótken jyldyń alǵashqy on bir aıynda 1051 adam ólimi tirkelse, sonyń 154-i — sýıtsıdtik ólim, — dep baıandady departament bastyǵy Murat Qojamqulov.

Ókinishke qaraı, Bylqyldaq sý jınaǵyshy men burynǵy hımııalyq zaýyt aımaǵynda jınalyp qalǵan synap qaldyqtary jergilikti halyqtyń densaýlyǵyna qandaı zııanyn tıgizip otyrǵany týraly medıtsınalyq derekter joqtyń qasy. Bul tarapta jergilikti bılik pen medıtsınalyq zertteý uıymdary arasynda baılanystyń joq ekeni de ańǵarylady. Óńirlik densaýlyq saqtaý basqarmasynyń ókilderi bul másele óz quzyretterine jatpaıtynyn habarlady. Soǵan qaraǵanda ekologııalyq qaýip-qaterdiń adam densaýlyǵyna áseri eshkimdi oılandyrmaıtyndaı.

Taldaý turǵysynan qarasaq, ekologııalyq qolaısyz aımaq pen óńir ishindegi joǵary sýıtsıdtik deńgeı arasynda janama baılanys bar. Dárigerlerdiń sózinshe, nashar ekologııalyq orta adamnyń fızıkalyq densaýlyǵyna ǵana emes, júıke júıesi men jalpy ómir sapasyna, bolashaqqa degen optımıstik kózqarasyna tikeleı áser etedi. Lastaný jaǵdaıynda ómir súrý — sozylmaly kúızelistiń bir túri. Sondyqtan «Bylqyldaq» máselesin sheshýde onyń aınalasyna bógetter salýmen ǵana shektelmeı, táýelsiz halyqaralyq sarapshylardyń qatysýymen ashyq monıtorıng júıesin ornatý kerek dep oılaımyz. Ári bul turǵyda qurǵaq statıstıkamen shektelmeı, óńirdegi áleýmettik-psıhologııalyq kómek kórsetý ortalyqtarynyń jumysyn túbegeıli qaıta qaraý qajet. Pavlodar qalasynyń keleshegi zaýyt murjalarynyń sanymen emes, turǵyndardyń densaýlyǵymen jáne olardyń erteńgi kúnge degen nyq senimimen ólshenýi tıis.

Eske sala keteıik, 2022 jyly Memleket basshysy Pavlodarǵa kelgende Bylqyldaq kólin synaptan tazartý máselesin kótergen bolatyn. 

Bylqyldaqtaǵy synap qaldyqtarynan Ertiske qaýip tónýi yqtımaldyǵy týraly zerdelep kórgen edik.