Mıllıardtardan kóne jádigerge deıin: Qaıtarylǵan aktıvter qaıda ketip jatyr

Bul aktıvter kimnen jáne qalaı qaıtarylady? Kez kelgen aýqatty kásipkerdiń múlki tekserile me? Nelikten aktıv ıeleri týraly aqparat tolyq jarııalanbaıdy? Eń bastysy – qaıtarylǵan qarajattyń nátıjesin qarapaıym qazaqstandyq sezine ala ma? Osy jáne ózge de suraqtarǵa QR Bas prokýratýrasy Aktıvterdi qaıtarý qyzmetiniń basshysy Nurdáýlet Súıindikov «Bizdin orta» podkastynda jaýap berdi.

Kez kelgen baı adamnyń múlki tekserile me

Qazaqstanda zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý tetigi 2023 jylǵy 12 shildede qabyldanǵan arnaıy zańmen retteledi. Qujatta aktıvterdi qaıtarý, eń aldymen, joǵary memlekettik laýazym atqarǵan nemese atqaratyn tulǵalarǵa, kvazımemlekettik sektor sýbektilerine jáne olarmen úlestes tulǵalarǵa qatysty qoldanylatyny kórsetilgen. Bul rette aktıvterdiń jıyntyq quny zańda belgilengen shekten – 13 mln AEK-ten (56,225 trln teńge ) asýy qajet.

N. Súıindikovtiń aıtýynsha, aktıvterdi qaıtarý úshin adamnyń tek qana baı bolýy jetkilikti negiz emes.

– Bul «Baı bolsań boldy, saǵan kelip suraq qoıady» degen sóz emes. Qazaqstanda óz eńbegimen dáýlet jıǵan aýqatty azamattar kóp. Ómir boıy bıznes salasynda jumys istep, memleketten esh jeńildik almaǵan, zańsyz áreketimen kózge túspegen, kerisinshe zaýyt salǵan nemese qyzmet kórsetý salasynda bıznes qurǵan kásipkerler bar. Olarǵa tek baılyǵy úshin suraq qoıa almaımyz, – dedi ol.

Bas prokýratýra ókili kez kelgen adamnyń aktıvin tekserý úshin úsh sharttyń qatar kelýi mańyzdy ekenin túsindirdi.

– Birinshiden, adamnyń nemese onymen baılanysty tulǵalardyń aktıvteri belgilengen shekten (13 mln AEK) asýy kerek. Ekinshiden, aktıvterdiń zańdy jolmen alynýyna qatysty qısyndy kúmán bolýy qajet. Bul «túsimde kórdim» degen bos kúmán emes. Aktıvterdi qaıtarý týraly zańda «Qısyndy kúmándar» atty arnaıy bap bar. Sol bapta memlekettik múlikti jekeshelendirgender, elden bólek arnaıy jeńildik alǵandar nemese qylmystyq isterde, quqyq qorǵaý organdarynyń shuǵyl aqparatynda esimi atalǵandar, shetelde qylmyspen kózge túskender degen sııaqty onnan astam negiz kórsetilgen, – dedi spıker.

Úshinshiden, qısyndy kúmán men baılyq mólsherinen bólek, tulǵanyń memlekettik bılikpen nemese ákimshilik resýrspen baılanysy bolýy qajet.

– Sonda osy úsh negizgi belgini biriktirsek, monıtorıng júrgizýdi bastaımyz. Árbir aqparatty jınap, doseni jınaqtaımyz. Al eger úsh belginiń bireýi ǵana baıqalsa, bul tulǵa nazarǵa alynbaıdy. Barlyq talap jıyntyq retinde qaralady, – dedi Nurdáýlet Súıindikov.

Týystardyń atyndaǵy múlik qalaı tekseriledi

Zań mundaı jaǵdaılardy da eskergen. Múlik basqa adamnyń atyna rásimdelgen jaǵdaıda arnaıy zańdaǵy «Baılanysty tulǵalar» uǵymy qoldanylady. Oǵan jaqyn týystar ǵana emes, nomınaldy tulǵalar, bıznes-seriktester jáne basqa da baılanysty onnan astam sýbektiler kirýi múmkin.

– Bul tetiktiń maqsaty – aktıvtiń naqty baqylaýshysy men zańdy ıesiniń arasyndaǵy baılanysty anyqtaý. ıAǵnı qymbat múlikti basqa adamnyń atyna rásimdeý onyń aktıvterdi qaıtarý júıesinen avtomatty túrde tys qalatynyn bildirmeıdi. Bir adamnyń aınalasyndaǵy birneshe kompanııany tekseremiz, – dedi Aktıvterdi qaıtarý qyzmetiniń basshysy.

Sońǵy sheshimdi prokýratýranyń ózi ǵana qabyldamaıdy. Barlyq jınalǵan aqparat Aktıvterdi memleketke qaıtarý máseleleri jónindegi arnaıy komıssııanyń qaraýyna shyǵarylady.

Bul komıssııany Premer-Mınıstrdiń ózi basqarady. Quramynda Quryltaı depýtattary, qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi, memorgan basshylary syndy 20-ǵa jýyq adam bar. Dál osy quram kúdikke alynǵan adamdy arnaıy tizilimge qosý ne qospaý týraly sheshim shyǵarady. Eger adam arnaıy tizilimge qosylsa, ári qaraı aktıvterdi qaıtarý boıynsha egjeı-tegjeıli jumys bastalady.

«Túsiniksiz baılyq» degen ne

Zańda «aktıvterdiń túsiniksiz shyǵý tegi» degen uǵym da bar. Bul tetik halyqaralyq tájirıbede burynnan qoldanylyp keledi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, adamnyń resmı tabysy men ıeligindegi múlkiniń quny bir-birine sáıkes kelmese, onyń qaıdan jáne qandaı qarajatqa alynǵany týraly suraq týyndaıdy.

– Mysaly, ómir boıy qarapaıym jumys istegen adam tórt qabatty kottedjdi qaıdan aldy degen suraq týyndaýy múmkin. Kóptegen elderde azamattar tabysy men múlkine qatysty esep berýge daǵdylanǵan. Sondyqtan resmı kiriste kórsetilmegen, shyǵý tegi qujatpen rastalmaǵan múlik anyqtalsa, «Túsiniksiz baılyq» uǵymy qoldanylady. Eger memleket suraq qoıǵanda adam múlkiniń qaıdan kelgenin jáne ony qandaı qarajatqa alǵanyn dáleldeı almasa, sot múlikti tárkilep alýy múmkin. Sol tetik bizdiń 2023 jyly qabyldanǵan zańnyń negizgi jańalyqtarynyń biri sanalady, – deıdi N. Súıindikov.

Qazaqstanda da májbúrleý sharasy retinde Aktıvterdi qaıtarý qyzmeti sotqa talap aryz beredi. Sotta jaýapker óz múlkin zańdy jolmen jáne zańdy qarajatqa alǵanyn naqty dáleldeýi kerek. Dálel jetkiliksiz bolǵan jaǵdaıda, sot múlikti memleket kirisine aınaldyrý týraly sheshim shyǵara alady.

Bul rette aktıvterdi qaıtarý sharalary adal kásipkerlerge jáne adal nesıe berýshilerge qoldanylmaıdy. Kerisinshe zań olardyń quqyqtaryn qorǵaıdy.

– «Kinásizdik prezýmptsııasy» qaıda qaldy dep suraıtyndar tabylady. Bul ábden zerttelgen taqyryp jáne adamdy quqyqtyq jaýapqa tartý máselesine qatysty uǵym. Al biz adamǵa emes, múlikke talap qoıamyz. Jeke adamnyń quqyqbuzýshylyq jasaǵan-jasamaǵanyn anyqtamaımyz. Sondyqtan «Kinásizdik prezýmptsııasy» bul jerde jumys istemeıdi, – dedi ol.

Sondaı-aq Konstıtýtsııada «Adamnyń jeke menshiginiń qorǵalýyna» kepildik berilgen. Bul da aktıvterdi qaıtarý týraly zańǵa qaıshylyq keltirmeıtini aıtyldy.

– Álemdik quqyqtaný salasynda memleket tek zańdy jolmen alynǵan múlikke kepildik beredi jáne ony qorǵaıdy. Bireýdiń teledıdaryn urlap alsańyz, memleket oǵan kepildik bermeıdi ǵoı. Sondyqtan múlik zańdy jolmen alynsa, adal kásipker boslańyz, sizge eshqandaı suraq qoıylmaıdy, – dedi podkast qonaǵy.

Nelikten zańsyz aktıvti qaıtarǵandardyń esimi jarııalanbaıdy

Qoǵamda «Aqsha kimnen qaıtaryldy?» degen saýal jıi qoıylady. Nurdáýlet Súıindikovtiń aıtýynsha, aktıvterdi qaıtarǵan azamattardyń esimderin jarııalaýǵa zańmen shekteý qoıylǵan.

– Qoǵamda bul turǵyda túsinistik taptyq dep oılaımyn. Jasyrary joq, buqaralyq aqparat quraldarynda keıbir famılııalar aıtylyp jatady. Bizdiń oıymyzsha, kompanııanyń ózinde júzdegen adam jumys isteıdi, keıde sot sheshimderi shyǵyp qalady, keıde qaýeset taraıdy. Halqymyz sondaı jarııalanymdarǵa qarap, ózderi tuspaldamasa, bizdiń tarap arnaıy tizilimge kirgen tulǵalardyń atyn atap, jarııa etpeıdi, – dedi spıker.

Bul rette aktıvter memleketke negizinen eki jolmen – erikti jáne májbúrli túrde qaıtarylady. Ásirese, memleket erikti qaıtarýǵa basymdyq beredi.

Bul jaǵdaıda tulǵa aqshany nemese múlikti memleketke beredi nemese el ekonomıkasyna ınvestıtsııalyq jáne áleýmettik jobalardy iske asyrý jónindegi mindettemeni óz moınyna alady.

– Erikti túrde qaıtarý ýaqyt pen qarajat únemdeýden bólek, sýbektilerdiń ózine de kóp artyqshylyq beredi. Erikti túrde qaıtarsa komıssııa sheshimimen aktıvterdiń bir bóligi ózine qalýy múmkin. Bul zańda kórsetilgen. Prezıdentimiz mundaı tulǵalarǵa birneshe ret úndeý jasady. «Eger shetelge zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi el ekonomıkasyna qaıta quısańyzdar, iri jobalardy ınestıtsııalap, jańa jumys oryndaryn ashsańyzdar, burynǵy aktıvterdiń paıda bolý kózderine qoıylatyn suraqtar azaıady» dep aıtty. Keı adamdar qyzyqtaǵysy kelip, «Naqty kimdi qýadalyńdar?» dep suraıdy. Al shyn máninde aktıvterdi qaıtarýdyń basty maqsaty – áleýmettik ádiletti qalpyna keltirý jáne zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi ekonomıkalyq aınalymǵa qaıtarý. Osy eki maqsat oryndalsa, basqa qýdalaý joq, – dedi Nurdáýlet Súıindikov.

Qandaı aktıvter qaıtaryldy

Aktıvterdi qaıtarý nátıjesi tek aqshamen ólshenbeıdi. Memleketke aqsha, jyljymaıtyn jáne kommertsııalyq múlik, kásiporyndardaǵy úlester, baǵaly zattar, zergerlik buıymdar jáne basqa da aktıvter keri alynǵan.

Nurdáýlet Súıindikovtiń aıtýynsha, qazirgi tańda memleket kirisine naqty qaıtarylǵan aktıvterdiń kólemi shamamen 1,3 trln teńgeni quraıdy. Buǵan qosa, zań sýbektileri Qazaqstanda ınvestıtsııalyq jáne áleýmettik jobalardy iske asyrýǵa 5,2 trln teńge kóleminde mindetteme qabyldaǵan. Jalpy alǵanda, qaıtarylǵan jáne el ekonomıkasyna baǵyttalǵan aktıvterdiń kólemi 6,5 trln teńgege jýyqtaıdy.

Ásirese osy ýaqytqa deıingi eń iri qaıtarylǵan aktıvterdiń biri – jarty mıllıard dollar kólemindegi aqshalaı qarajat. Bul shamamen 220 mlrd teńge.

Aktıviniń zańsyz jolmen alynǵanyn moıyndamaǵan nemese ony memleketke óz erkimen qaıtarýǵa kelispegen tulǵalar máselesi sot arqyly sheshiledi. Ýákiletti organ aktıvtiń shyǵý tegine qatysty jınaqtalǵan materıaldar negizinde sotqa talap aryz beredi. Eger sotta aktıvtiń qaıdan alynǵany dáleldenbese, memleket kirisine beriledi. N. Súıindikovtiń aıtýynsha, osyndaı sot sheshimderi negizinde 100 mlrd teńgeden astam aktıv memleketke májbúrli jolmen qaıtarylǵan.

Spıkerdiń aıtýynsha, naqty nátıje mektepte bilim alyp jatqan bala, emhanada em qabyldaǵan naýqas, sport zalynda jattyǵyp júrgen jasóspirim nemese úıindegi krannan alǵash ret sý ishken aýyl turǵynynyń ómirinen de kórinedi.

– Qaıtarylǵan aktıvter esebinen 200-den astam aýyl aýyz sýmen qamtyldy. Sý tapshylyǵy aýylda ǵana emes, respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda da ózekti másele boldyp otyr. Tipti Almaty qalasynyń birneshe yqshamaýdanynda sý joq. Aktıvter esebinen Tarazdyń yqshamaýdandaryna sý ótkizip berdik. Mundaı jobalar bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtady, – dedi Bas prokýratýra ókili.

Jalpy, qaıtarylǵan aktıvter esebinen 467 jobany qarjylandyrýǵa qarajat bólindi jáne onyń 378-i aıaqtaldy. Jobalardyń basym bóligi ýaqytyly salynyp, qoldanysqa berilgen. Tipti 6,5 mlrd teńge únemdelip, arnaıy memlekettik qorǵa qaıtarylǵan. Bul qarajat jańa áleýmettik jobalardy, sonyń ishinde aýyldarǵa sý tartý, balabaqsha men feldsherlik-akýsherlik pýnktter salýǵa jetedi.

Sheteldegi aktıvti qaıtarý nege qıyn

Qazaqstan ishinde ornalasqan aktıvterge qatysty jumys júrgizý salystyrmaly túrde jyldamyraq. Al múlik nemese aqsha shetelge shyǵarylǵan bolsa, másele kúrdelene túsedi. Sebebi ár memlekettiń óz zańnamasy men sot tártibi bar.

Qazaqstan tarapy sheteldegi aktıvti qaıtarý úshin sol eldiń quzyretti organdaryna aktıvtiń shyǵý tegin, onyń zańsyz alynǵanyn jáne memleketke qaıtarýǵa negiz bar ekenin qujattarmen dáleldeýi qajet. Bul úshin halyqaralyq uıymdarmen jáne shet memleketterdiń quqyq qorǵaý organdarymen yntymaqtastyq ornatylady.

– Mysaly, Birikken Arab Ámirlikteri otbasy músheleriniń quqyǵyn qatty qorǵaıdy. Zańsyz aktıvti dáleldeıtin barlyq qujatymyz, sot sheshimi bolsa da, arab bıligi jaýapkerdiń kámelet jasyna tolmaǵan balalary bar ekeni, olardy qarajatsyz qaldyrýǵa bolmaıtynyn aıtty. Sharıǵı sottyń sheshiminsiz bankter aktıvti qaıtarmaıdy. Biz ol balalardyń kámelet jasyna deıin myna qarajatqa ómir súredi, onyń kepildikteri mynaý dep dáleldegenshe birneshe aı ketti. Taǵy bir eýropalyq elde qomaqty aktıvti qaıtarý eki jyldan beri jalǵasyp keledi, – dedi qonaq.

N. Súıindikovtiń málimetinshe, naqty shetelden qaıtarylǵan aktıvterdiń ishinde shamamen 340 mln dollar qarajat bar. Qarajat pen múlik Frantsııa, Reseı, Túrkııa, Birikken Arab Ámirlikteri jáne Eýropanyń basqa da elderinen alynǵan. Keı elderden aqshalaı, keı elderden – jyljymaıtyn múlik retinde, keı elderden – kommertsııalyq múlik retinde qaıtarylǵan.

Sonymen birge, aqshaǵa qaraǵanda múlikti qaıtarý áldeqaıda kúrdeli. Sebebi jyljymaıtyn múlikke, kásiporynǵa nemese basqa aktıvke menshik quqyǵyn anyqtaý, onyń naqty qunyn belgileý, baılanysty tulǵalardy anyqtaý jáne sheteldegi múlikke qatysty quqyqtyq rásimderdi júrgizý qajet.

Ulttyq mýzeıge qaıtarylǵan jádigerler

Memleketke qaıtarylǵan múlikti Qarjy mınıstrligine qarasty Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasy basqarady. Aktıvter «E-Qazyna» elektrondy saýda alańyna shyǵarylyp, belgilengen tártippen satylady. Saýdaǵa qymbat áshekeılerden bastap, turǵyn úıler, bıznes ortalyqtary men qonaqúılerge deıingi túrli múlik qoıylady. Odan túsken qarajat zańda belgilengen tártippen memleket qajetine baǵyttalady.

Qaıtarylǵan aktıvterdiń arasynda aqsha men jyljymaıtyn múlik qana emes, tarıhı jáne mádenı qundylyqtar da bar. Olardyń keıbiri alǵashynda qymbat áshekeı nemese kóne tıyn retinde ǵana qabyldanǵan. Alaıda múliktiń naryqtyq qunyn anyqtaý úshin júrgizilgen saraptama kezinde qundy tarıhı jádiger ekeni anyqtalǵan.

– Sotta múliktiń naryqtyq qunyn shyǵarý úshin ádettegi saraptamany taǵaıyndaǵan edik. Sonda sarapshylardyń ózi tań qalyp, eshqandaı qun qoıa almaıtynyn, sebebi tarıhı turǵyda teńdessiz jádigerler ekenin aıtty. Osylaısha, monetalardyń úıde jatqan jaı altyn emes, bizdiń dáýirimizge deıin Saq zamanynda jasalǵanyn bildik. Tipti saqtardyń ań stılinde jasaǵan áshekeıleri de bar.Qazir olardyń barlyǵy Ulttyq mýzeıge tapsyrylǵan, – dep eske alady Aktıvterdi qaıtarý qyzmetiniń basshysy.

Mýzeıde qaıtarylǵan aktıvter arqyly kelgen jádigerlerge arnaıy oryn bólinip, kópshilik nazaryna usynylǵan.

– Sheteldik áriptesterimiz – prokýrorlar Astanaǵa kelgende, qonaqtardy mýzeıge aparǵanbyz. Sonda qaıtarylǵan jádigerler stendin kórip, qaıran qaldyq. «Mine, jumysymyzdyń nátıjesi» dep áriptesterimizge kórsettik. Olar da tań qaldy. Osylaısha bir kezderi jeke kollektsııalarda saqtalǵan tarıhı dúnıeler eldiń mádenı murasyna qaıta qosyldy, – dedi ol.

Aıta keteıik, osy aptada Quryltaı otyrysynda «Qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek týraly eýropalyq konventsııany ratıfıkatsııalaý týraly» zań jobasy qabyldandy. Bul shetelge zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi tárkileıtin Qazaqstan ókilderine jańa múmkindikter beredi.

Soltústik Qazaqstan oblysynyń Taıynsha aýdandyq aýrýhanasy qaıtarylǵan aktıvter qarajaty esebinen 1 mlrd 250 mln teńgege jańǵyrtylyp jatyr.

Jetisýda qaıtarylǵan aktıvter qarajatyna 29 nysan salynyp jatyr.