Mentaldy arıfmetıka: bilim be, álde bıznes pe?

Tehnologııa damyp, esepteýlerdi jeńildetýdiń túrli tásilin qarastyratyn qanshama quraldar qoldanysqa engenimen, álgi eseptegish «taıaqshanyń» kómegine júgingen oqýshylardyń upaıy túgendelip, asyǵy alshysynan túsip tur. Qalaı deısiz ǵoı?

Taıaýda 9 jastaǵy Danııar Qurmanbaev esim­di qazaq balasy reseılik «Pýst go­vorıat» tok-shoýyna arnaıy shaqyrylǵan bo­latyn. Tórt nemese bes tańbaly san­dar­dyń qosyndysyn oısha erkin eseptep, qo­rytyndysyn op-ońaı bólip, azaıtyp, ıakı kóbeıtip otyrǵan balaǵa tańǵalmaǵan kórermen qalmady. Keıin de, birqatar re­seılik baǵdarlamaǵa qatysqan Danııar­dyń  ustazy bul esepteý tásilin «men­tal­dy arıfmetıka» dep ataǵan edi. 4 synyp-ty bi­tirgen Danııar «abakýs» taqtasyn oısha eles­tete otyryp, ońaı esepteıtinin aıt­qan bolatyn. 
Abakýs - erte zamandaǵy esepteý qu­ra­ly. Búgingi kalkýlıator men jazbasha esep­teý tásilderi paıda bolǵanǵa deıin abakýs qoldanysta bolǵan. Bizdiń dáýi­ri­mizge deıingi 2300-2700 jyldary aba­kýs­tyń jabaıy túri paıdalanylǵanyn jáne bul qural Mysyr elinde de bolǵanyn ta­rıhshy Geradot jazbasynan bile ala­myz. Bizdiń zamanymyzǵa deıin Iran elin­de keń qoldanysta bolǵan esepteý quraly Indııa, Qytaı jáne Rım ım­pe­rııa­syna taraǵan. Tipti abakýs Qytaıda 900 jyl boıyna eseptegish qural retinde paı­dalanyldy. 1930 jyldary japondar bul eseptegish quralyna kóbeıtý jáne bólý amaldaryn engizedi. Sóıtip, esep­teýdiń jańa úlgidegi taqtasy paıda bolyp, ol «Soroban» dep atalyp ketedi. Búginde Japonııa mektepterindegi oqý baǵdarla­masyna engizilgen «Soroban» tásilimen esepteý elimizge jetip úlgerdi. «Abakýs» ne­mese «Soroban» ádisimen esepteýdiń on deńgeıi bolady. Sol esepteý satylaryn jetik meńgergen oqýshylar halyqaralyq olımpıadalarǵa qatysyp, baqtaryn synap kórýde. Máselen, jaqynda elor­damyzda mentaldy arıfmetıka boıynsha «Memorıad» atty respýblıkalyq baıqaý uıymdastyryldy. 5 jáne 12 jas ara­ly­ǵyndaǵy 150 oqýshy qatysqan dodada 21 júldeger úzdik dep tanylyp, onyń úsheýi absolıýtti chempıon dárejesin ıelendi. Jeńim­pazdar 27 tamyzda Túrkııada ótetin ha­lyqaralyq olımpıadaǵa joldama alsa, І oryndy qanjyǵasyna baılaǵan ba­la­qaı­lar AQSh-tyń Las Vegas qalasynda este saqtaý, jyldam esepteý jáne oqýdan uıym­dastyrylatyn dúnıejúzilik «MEMORIAD^TM» olımpıadasyna qatysady. Bul jarysta úzdik shyqqan oqýshynyń esimi «Gınnes» rekordtar kitabyna enetin kórinedi. Almaty qalasyndaǵy «Elite school» mentaldy arıfmetıka mektebiniń jeti oqýshysy atalǵan jarysta jeńimpaz atanyp, túrikterdiń eline attanýǵa daıyn­dalyp jatsa, 12 jasar Baıjaqyp Mar­ǵulan Las Vegastaǵy dodada elimizdiń na­my­syn qorǵaıdy. 
2013 jyldan beri Astana qalasynda «Mega ıntellekt» jeke tulǵany damytý or­talyǵy osy salany damytýmen aınaly­syp keledi. Elimizdiń 12 qalasynda 15 mektebin ashyp úlgergen ortalyq Túrkııa, AQSh, BAÁ elderiniń tájirıbesine súıene otyryp, jumys isteıdi eken. Bú­kilálemdik «Memorıad» olımpıadasynyń Qazaqstandaǵy ókildigi 5-12 jas araly­ǵyndaǵy balalardyń aqyl-oı áleýetin art­tyrýǵa negizdelgen «Mega arıfmetıka» baǵdarlamasyn usynady. Bul baǵdarlama­nyń avtory - túrik ǵalymy Melık Dýıar. «Baǵ­darlama - negizgi tórt arıfmetıkalyq amaldy oısha jyldam oryndaýǵa úıretý arqyly mıdyń eki bóligin qatar damyta otyryp este saqtaý qabiletin, qııal qýa­tyn, zeıinin, abstrakti oılaýyn jáne oı-órisiniń múmkindigin jetildirýge negiz­del­gen utymdy ádisterdiń biri. Erte jas­tan bul tásilmen esepteýdi úırengen bala matematıkalyq esepteýlerden jaqsy nátıjelerge qol jetkize alady» deıdi or­­­talyq mamandary. Desek te, belgili ma­tematık Asqar Jumadildaev: «Kósheden ermek izdep, bos júrgen balalardyń kóńi­lin aýlaý úshin mentaldy arıfme­tıkamen aınalysqany durys ta shyǵar. Biraq bul salanyń matematıka ǵylymyna múldem qatysy joq. Kompıýtermen esep­teýge bo­latyn sandardy oısha qosyp-azaı­týdyń qanshalyqty keregi bar? Mundaı jas­ta ártúrli mýzykalyq aspapta oınaý­dy úırengeni áldeqaıda paıdaly bolar edi» degendi aıtady. 

Al keıbir sarapshylar mentaldy arıfmetıkamen aınalysatyn mektep­ter bul esepteý tásiliniń franshızasyn shetelden satyp alatyn jáne bul tek bıznes kózi ekenin alǵa tartady. Apta­syna bir ret 3 saǵat ótetin mundaı dáris­terdiń aılyq baǵasy - orta eseppen 20-25 myń teńge. Sonymen, mentaldy arıfmetıkanyń kózdegeni ne? Bul tá­sildiń qoldanysta bolýy bilimdi urpaq­tyń qabiletin damytýǵa jáne dástúrli matematıkada nátıjeli bolýǵa septigin tıgize me? 

Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Muhtarbaı Ótelbaev:

- Kez kelgen máseleni eki jaqty qarastyrý qajet. Mentaldy arıf­me­tıka tásili tek kishkentaı balalardyń keı qabiletin arttyrýǵa tıimdi bolmasa, bul tásilmen sandardy oısha jyldam qosyp-alatyn bala matematık bolyp ketedi deýge kelmeıdi jáne matematı­kalyq qabiletin qanshalyqty damyta­tynyn dóp basyp aıtý da qıyn. Máse­len, matematıkada balanyń úsh-tórt satyly logıkalyq oılaý júıesin da­mytý asa mańyzdy ekenin eskersek, mun­daı tásilder tek bir satyly deń­geıde qarastyrylǵan júıe sııaqty. ıAǵnı bul esepteýler balanyń qabile­tin belgili bir deńgeıge deıin jeteleı­tini ras ta shyǵar, biraq matematıka­lyq oılaýyn sumdyq damytady degenge sene almaımyn. Máselen, álemde úlken ǵımarattardyń terezesin birden sanaı alatyn, ıakı kóp tańbaly sandardy jyl­dam esepteıtin adamdar bar. Biraq olar Jumadildaev, Sadybekov sııaqty mate­matık bola almaıdy. 

Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, «Elite school» mentaldy arıfmetıka mektebiniń dırektory Sofııa Arǵynqyzy:

- Bizdegi baǵdarlama úsh tehnıka arqyly júzege asady. Alǵashqysy, pa­rıfmetıka - saýsaqtardy paıdalana otyryp esepteý. Bul tehnıkany klas­sıkalyq túrde saýsaqty búgip esepteý­men shatystyrmaý kerek. Ekinshisi, «so­roban» esepshotyn paıdalaný arqyly júzege asady. Jáne anzan - qosý, azaı­tý, kóbeıtý jáne bólý amaldaryn oıda oryndaýǵa múmkindik beretin tehnıka.
«Mega arıfmetıkanyń» jetistik­teri óte kóp. Bul ilimdi meńgergen bala - esepti oısha jyldam ári durys oryn­daýǵa, zeıinin, este saqtaý jáne qa­byl-
daý qabiletterin jetildirýge, oı-órisi­niń áleýetin arttyrýǵa, aýqymdy oı­laýǵa, oı júıriktigi men tıisti áreket­terdi refleksti túrde oryndaýǵa, bilim deńgeıin arttyrýǵa jáne jyldam she­shim qabyldaýǵa úırenedi.
Sabaq barysynda oqýshylardyń zeıinin, aqparatty jyldam qabyl­-daýyn arttyrýǵa, mıdyń jumysyna tıimdi yqpal etetin - «bıo rıtmıkalyq largo barokko» áýenin paıdalanamyz. Sondaı-aq jas erekshelikterine qaraı toptastyryp, mıdyń eki bóligin birdeı damyta otyryp, qorshaǵan ortany to­lyqqandy qabyldaýyna múmkindik be­retin jan-jaqty daǵdylaryn qalyp­tastyrýǵa jumys isteımiz. 
5-12 jas aralyǵy balanyń kez kel­gen aqparatty jyldam qabyldaýǵa tıimdi kezeń sanalady. Bul ýaqytta bala aqyl-oı qabiletiniń asa joǵary kon­tsentratsııasyna jete alady. Osy jas aralyǵyndaǵy aqyl-oı energııasy­nyń potentsıalyn durys paıdalaný kez kel­gen pedagogıka salasy úshin asa ma­ńyzdy. 
Almaty, Shymkent jáne Taraz qala­larynda jumys isteıtin ortalyǵy­myzǵa kelgen oqýshyǵa demo-sabaq júrgiziledi. Bul sabaqta oqýshynyń qabyldaý deńgeıin baıqap, soǵan saı toptarǵa bólemiz. 6-7 oqýshyny qam­tıtyn bir topqa aptasyna bir ret 3 saǵat sabaq júrgiziledi. Qabyldaý deńgeıi balalardyń jasyna baılanysty emes. Máselen, qabiletine qaraı 7 jasar oqý­shymen 11 jastaǵy bala bir topta oqýy múmkin. Maqsatymyz - oqýshynyń oqýǵa degen yntasyn tómendetip almaý, sol sebepti dáris túrlerin ártúrli for­mada ótkizemiz. Oqý barysynda onlaın-portal qoldanylady. Ár oqýshyny saıtqa tirkegennen keıin óziniń jeke paneliniń logıni beriledi. Onda beril­-gen ártúrli tapsyrmalardy oqýshy kún­delikti oryndap otyrady. Tapsyrma qaı deńgeıde oryndalǵanyn, nesheýi durys, ıakı qate ekeni muǵalimniń jeke pa­ne­linde qorytyndylanady. Bul júıe ar­qyly oqýshynyń kúndelikti úlgerimin baqylaýǵa múmkindik alamyz. Nátıjesin ata-analar men oqýshylar da baqylaı alady. Onlaın sabaqtyń tapsyrma­la­ryn kem degende 20 mın oryndaý qajet. Úsh aıda bir onlaın reıtıng boıynsha úlgerimi eń jaqsy oqýshylarǵa baǵaly syılyqtar beriledi. Bul da oqýshy­lar­dyń básekege qabilettiligin arttyrady. 
Ár oqýshy ózinshe erekshe tulǵa bol­ǵandyqtan, árqaısysyna jeke ádis iz­deımiz. Onǵa deıin sanaı alatyn 5 ja­sar balaqaıdyń 10 aı ortalyqta oqyp, úshtańbaly sandardy oısha erkin esep­teı alatynyn kórgende qýanamyn. Bala­nyń qabileti sheksiz, talap neǵur­lym joǵary bolǵan saıyn ol soǵan umtylady.