Memlekettik sektordaǵy kıbershabýyl: sarapshy qorǵaný tásilderin túsindirdi
ASTANA. KAZINFORM - Tsıfrlyq tehnologııalardyń qoldanys aıasy keńigen saıyn memlekettik mekemelerge de, qarapaıym paıdalanýshylarǵa da kıberqaýip artyp keledi. Odan qorǵanýdyń bazalyq tásilderi týraly QR PІB Injenerlik-tehnıkalyq ortalyǵy Ahýaldyq ortalyǵy basqarmasynyń basshysy Nurjan Sofıev suhbatynda aıtyp berdi.
– Búginde memlekettik sektordyń kıbershabýylǵa osal tustary qandaı?
– Qazirgi tańda memlekettik sektorǵa kıbershabýyl jasaýshylar negizinen qupııa derekterge qol jetkizýge tyrysady. Ol úshin qaskóıler kóbine adam faktoryna baılanysty olqylyqtardy paıdalanady. Olardyń qatarynda áleýmettik ınjenerııa, eseptik jazbalardy buzý jáne paıdalanýshylardyń aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy biliminiń jetkiliksizdigi bar.
Olardyń negizgi nysany – memlekettik qyzmetkerler, kvazımemlekettik sektor qyzmetkerleri jáne qyzmettik nemese qupııa aqparatqa qol jetkize alatyn adamdar. Sebebi aqparattyq júıeler men mańyzdy ınfraqurylym elementterine jasalatyn shabýyldar dál osyndaı adamdardyń akkaýnttary, elektrondyq poshtasy jáne baılanys arnalary arqyly jasalady.
– Siz adam faktoryn atap óttińiz. Odan bólek qandaı shabýyl ádisteri jıi qoldanylady?
– Іs júzinde áleýmettik ınjenerııaǵa negizdelgen shabýyldar sany basym. Bul baıaǵydan qoldanylatyn tehnıkalyq jolmen júıeni buzyp kirý tásili emes, paıdalanýshynyń minez-qulqyna baǵyttalǵan manıpýlıatsııa.
Qaskóıler kóbinese basqa adam bolyp tildesedi, ózin basshy, áriptes, memlekettik organ ókili nemese tehnıkalyq qoldaý qyzmetkeri bolyp tanystyrýy múmkin. Negizgi maqsat – derekterge, akkaýnttarǵa nemese qarjylyq operatsııalarǵa qol jetkizý.
Sondaı-aq deepfake tehnologııalarynyń damyp kele jatqanyn atap ótken jón. Qazirgi tańda jalǵan daýystyq habarlamalar men beınematerıaldar jasaý op-ońaı, sonyń kesirinen alaıaqtyqty anyqtaý qıyndaı tústi.
– Alaıaqtar adamdardyń minez-qulqyn jaqsy paıdalanady dedińiz ǵoı, osy tásildi kóbine qalaı júzege asyrady?
– Negizgi qatelikterdiń biri – adamdardyń tsıfrlyq ortada aqparatty synı turǵydan baǵalaı almaýy. Alaıaq osy kemshilikti paıdalanyp, «qarmaǵyna ilingen» adamdy asyqtyrady. Ol emotsııalyq qysymǵa erip, aqparatty teksermeıdi.
Eń kóp taralǵan alaıaqtyq túri – shuǵyl aqsha aýdarý týraly ótinish, utys týraly habarlama jáne kod suraý. Eshbir resmı uıym mundaı málimetterdi jeke habarlasyp suramaıdy, buny esten shyǵarmaý kerek.
– Qandaı qaýipsizdik sharalaryn eń birinshi eskerý kerek dep sanaısyz?
– Barlyǵy qarapaıym nárselerden bastalady, biraq dál solar jıi eskerilmeıdi.
Eń aldymen aqparat kózderine muqııat bolý. Kúmándi siltemelerdi baspaý kerek. Tipti ondaı silteme tanysynan kelse de kirmeý kerek, sebebi onyń akkaýnty buzylǵan bolýy múmkin. Sondaı-aq bireý shuǵyl aqsha aýdarý kerektigin aıtyp habarlassa, ony basqa baılanys arnalary arqyly tekserý kerek.
Akkaýnttardy qorǵaýda kúrdeli jáne eshkimge uqsamaıtyn qupııasózder oılap taýyp, mindetti túrde eki deńgeıli aýtentıfıkatsııa qoldaný kerek. Bul – qazirgi zamannyń qaýipsizdik standarty.
Tehnıkalyq turǵydan baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi únemi jańartyp otyrý mańyzdy, sebebi shabýyldardyń kóbi burynnan belgili osal tustarǵa negizdeledi. Sonymen qatar tekserilmegen saıttardan, aqparat kózderinen faıldar men qosymshalardy júktemeý kerek.
Sondaı-aq akkaýnttar qaı qurylǵylardan ashylǵanyn baqylap otyrǵan jón, kúmándi áreketterge dereý nazar aýdarý kerek.
Ashyq Wi-Fi jelilerine de saq bolǵan jón. VPN sııaqty qosymsha qorǵanys quraldary bolmasa, derekter urlanýy múmkin. Sondyqtan jeke nemese qyzmettik aqparatpen jumys isteý kezinde mundaı jelilerdi qoldanýǵa bolmaıdy.
– Eger akkaýnt buzyldy degen kúdik bolsa, ne isteý kerek?
– Birinshi kezekte qupııasózdi dereý ózgertip, barlyq paraqshany, terezeni jabý qajet. Sonymen qatar qurylǵylardy tekserý kerek.
Memlekettik uıym qyzmetkerleri mindetti túrde aqparattyq qaýipsizdik qyzmetine habarlaýǵa tıis.
– Jasandy ıntellekt týraly aıtsaq, ChatGPT sııaqty servısterdi qoldanýda qandaı qaýipter bar?
– Eń bastysy – JI servısteri jeke málimetterdi saqtaıtyn qorǵalǵan júıe emes ekenin túsiný. Sondyqtan mundaı servısterge jeke jáne qupııa aqparatty (aty-jóni, mekenjaı, qujat nómirleri, bank derekteri, fotosýretter jáne t.b.) engizýge bolmaıdy.
Bul derekter júıelerdi jetildirý barysynda saqtalyp, qoldanylýy múmkin.
– Qorytyndylaı kele, tsıfrlyq qaýipsizdiktiń basty qaǵıdasy qandaı?
– Negizgi qaǵıda – tehnologııalyq qorǵanys pen paıdalanýshy tártibiniń úılesimi.
Eń zamanaýı qaýipsizdik júıesiniń ózi paıdalanýshynyń qateligin tolyq jaba almaıdy. Sondyqtan synı oılaý, muqııattylyq jáne tsıfrlyq gıgıena erejelerin saqtaý – kez kelgen uıymdaǵy qaýipsizdiktiń basty kepili.
