Memlekettik bilim granty Qazaqstandaǵy kadr máselesin sheshe ala ma

Memleket ne úshin grant bóledi?

Eńbek naryǵy el ekonomıkasyna qajet kólemde jáne baǵytta mamandar shoǵyryn qalyptastyrýǵa qaýqarsyz. Bul — Germanııadan bastap Aýstralııaǵa deıingi barlyq memleket betpe-bet kelip otyrǵan naryqtyq ekonomıkanyń zańdylyǵy. Óıtkeni talapker óziniń qyzyǵýshylyǵyna, ata-anasynyń keńesine, tańdaǵan mamandyǵynyń mártebesi men bolashaǵyna baılanysty tańdaý jasaıdy. Alaıda ekonomıkanyń uzaqmerzimdi qajettiligine baǵdar jasap, on jyldan keıin qandaı mamandyqtardyń mańyzy artatynyn oılanbaıdy.

Osydan kep jastardyń qalaýy men memlekettik strategııalyq suranysy saı kelmeı, júıede alshaqtyq paıda bolady. Bul óz kezeginde suranysqa ıe salalarda maman tapshylyǵyna ákep soǵady. Memlekettik bilim berý tapsyrysy dál osy alshaqtyqty joıýǵa baǵyttalǵan. Jumys isteý prıntsıpi ońaı: memleket tapshy sanaǵan baǵyttar boıynsha ǵana tegin oqý múmkindigi beriledi.

Álemdik tájirıbede máseleni sheshýdiń birneshe joly belgili. Germanııada dýaldy bilim berý júıesi jolǵa qoıylǵan. Ol boıynsha stýdent daıyndaýǵa jumys berýshiler tikeleı aralasady. 1,22 mıllıon adam kelisimge sáıkes bir ýaqytta oqyp ta, kásiporynda jumys istep te júr. Sıngapýr naqty ýaqyt formatynda qandaı daǵdylarǵa suranys joǵary ekenin baqylap otyratyn, árbir azamatqa jeke damý baǵyttaryn usynatyn SkillsFuture ulttyq júıesin qurdy. Fınlıandııa eńbek naryǵyndaǵy qajettilikti boljaýdy bilim berýdi memlekettik josparlaý júıesine engizgen. Munyń bári mynany kórsetedi: memleket bilim salasyn qarjylandyryp qana qoımaı, ony ekonomıkamen úılestiredi. 

Qazaqstan tańdaǵan úlgi — ortalyqtandyrylǵan bilim berý tapsyrysy. Bul júıe naryqty boljaýǵa, jumys berýshilerdiń suranysyn zertteýge jáne túlekterdiń grantty mindetti túrde jumyspen óteýine negizdelgen. Onyń qalaı jumys istep jatqanyn zerttep, taldaý barysynda kórýge bolady.

Sheshim qalaı qabyldanady: jumys berýshilerdiń suranysynan mınıstrliktiń kestesine deıin

Memlekettik bilim berý grantyn mamandyqtar boıynsha bólý — kúrdeli ári birneshe satyly protsess. Bul protsestiń alǵashqy qadamy jyl saıyn kadr máselesinde ortamerzimdi boljam jasap otyratyn Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginen bastalady. Mınıstrliktiń suranysyna qaraı taıaý jyldary qandaı mamandyqtarǵa suranys bolatyny anyqtalady. Osylaısha bilim salasynda sheshim qabyldanady.

— Boljam ázirleýde ekonomıka salalarynyń qajettiligine, eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaıǵa, aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, demografııalyq jáne salalyq damý baǵyttaryna taldaý jasalady, — delingen Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim komıtetiniń Kazinform agenttigine joldaǵan habarlamasynda.

Sondaı-aq eńbek sharttaryn esepke alýdyń biryńǵaı júıesindegi málimet, jumyspen qamtý jáne kóshi-qon statıstıkasy, salalar boıynsha boljam eskeriledi. Qaǵaz júzinde bul — kadr tapshylyǵyn erte eskertýdiń tolyqqandy júıesi. Onymen bir mezgilde basqa baǵytta jumys atqarylady. 

— «Atameken» kásipkerler palatasy aımaqtyq deńgeıde jumys berýshiler arasynda jyl saıyn saýalnama ótkizedi. Jumys berýshiler taıaý jyldarda suranysqa ıe bolatyn mamandyqtar boıynsha kadr qajettiligin habarlaıdy, — dep atap ótti vedomstvo. 

Qosymsha aqparat kózi — elektrondy eńbek bırjasy. Joǵaryda atalǵan málimetter negizinde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi memlekettik bilim berý tapsyrysyn qalyptastyrady. Boljam men elimizdiń damýy jónindegi strategııalyq qujattardy, ıaǵnı ındýstrııalandyrý, tsıfrlandyrý, agroónerkásip keshenin damytý baǵdarlamalary negizinde bilim granttary bólinedi. Kadr qajettiligin tek boljaýǵa bolady. Ekonomıka bıýrokratııalyq boljam mashınasynan tez ózgeredi.

Jumys berýshiler saýalnama barysynda aldaǵy eki-tórt jyldyń qajettiligin usynady. Al osy málimet boıynsha búgin oqýǵa túsken stýdentter tórt jyldan soń naryqqa shyǵady. Elektrondy eńbek bırjasy tek qazir bar mamandyqtarǵa suranysty kórsetedi. Áli paıda bolmaǵan jańa kásipterdi boljaı almaıdy. Strategııalyq qujattar eńbek naryǵynyń shynaıy qajettiligimen saı kele bermeıtin saıası basymdyqty beıneleıdi.

Segiz jyl: tsıfrlar qalaı ózgerdi?

2018 jyly memleket 50 616 memlekettik bilim grantyn bóldi. 2024 jylǵa qaraı bul kórsetkish 78 219-ǵa, ıaǵnı alty jyl burynǵydan 55%-ǵa ósti. Odan keıin sál tómendegeni baıqalady: 2025 jyly — 77 084 grant, 2026 jylǵa 72 671 grant josparlanǵan. Munyń sebebi joq emes. 2022-2023 jyldary (73 061 grant) tapsyrys aıasynyń kúrt keńeıýine baılanysty memleket muny qaıta retke keltirýge kóshti. Másele bıýdjettik shekteýge ǵana baılanysty emes, qurylymdyq ózgerister sannan mańyzdy.

Eger oqytý baǵyttaryna qarasaq, jaǵdaı aıqyndala túsedi. 2019 jyldan bastap «Jaratylystaný ǵylymdary, matematıka jáne statıstıka» baǵytynda bólingen grant sany 125%-ǵa artqan. «Aqparattyq-kommýnıkatsııalyq tehnologııalar» boıynsha 98%, «Pedagogıkalyq ǵylymdar» baǵytynda 40%, «Injenerlik, óńdeý jáne qurylys» salalarynda 27%, «Veterınarııa» boıynsha 53%-ǵa kóbeıgen. Al gýmanıtarlyq baǵyttarǵa toqyraý tán, sońǵy on jylda medıtsınalyq granttar sany 7%-ǵa qysqarǵan (densaýlyq saqtaý salasy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi arqyly qarjylandyrylady). 

Grant sanynyń eń sharyqtaý shegi — 2024 jyl, odan keıin kórsetkishtiń kúrt tómendegenin baıqaımyz. Oǵan memlekettiń qarjylaı múmkindigi jetpegen bolýy múmkin nemese memleket granttyń sapasy men tıimdiligin kótermeı sanyn arttyrǵannan nátıje shyqpaıtynyn túsindi.

Injenerlerge basymdyq: granttardy bólýdiń jańa qaǵıdaty

Búginde barlyq memlekettik granttyń 60%-y ınjenerlik, agrarlyq jáne aralas tehnıkalyq baǵyttarǵa bólingen. Al 21%-y pedagogıkaǵa, 19%-y qyzmet kórsetý, bıznes, gýmanıtarlyq jáne jaratylystaný ǵylymdarynyń úlesinde.

— Memlekettik bilim berý tapsyrysyn qalyptastyrýda iri ınvestıtsııalyq jobalardy iske asyrý, jasandy ıntellektini damytý, ekonomıka salalaryn tsıfrlandyrý, sondaı-aq energetıka, logıstıka jáne ónerkásip salalaryn jańǵyrtý jaıy eskeriledi, — dep atap ótti Komıtet. 

Injenerııa jáne ónerkásip. Qazaqstan aýqymdy ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyryp jatyr, onyń ishinde joldar, kópirler salynyp, óndiris aýqymy keńeıip keledi. Óńdeý ónerkásibi aıasynyń ulǵaıýy jaı ǵana jumys kúshin emes, sapaly tehnıkalyq mamandardy qajet etedi. Odan bólek atom elektr stantsııasynyń qurylysy aıaqtalǵan soń ıadrolyq ınjenerler men ıadrolyq qaýipsizdik mamandary kerek bolady. 

Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlandyrý. Bul — jahandyq tendentsııa. Vedomstvo aldaǵy jyldary jasandy ıntellekt, derekterdi taldaý, kıberqaýipsizdik, tsıfrlyq qarjy, DevOps, ónerkásiptik avtomattandyrý jáne tsıfrlyq egizder basymdyqqa ıe bolatynyn alǵa tartyp otyr. 

Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń málimetinshe, 2030 jylǵa qaraı álem boıynsha jumys kúshiniń 60%-ǵa jýyǵynyń biliktiligin kóterýge týra keledi. Eń aldymen, tsıfrlyq saýattylyq salasyna basymdyq beriledi. Qazaqstan osy ózgeriske ilesip keledi, onyń ishinde aqparattyq-kommýnıkatsııalyq tehnologııalar boıynsha grant sany eki ese kóbeıgen. 

Avıatsııa jáne logıstıka. Qazaqstannyń geografııalyq turǵyda eýrazııalyq kólik dáliziniń kindiginde ornalasýy logıstıka salasynyń strategııalyq tartymdylyǵyn kúsheıtedi. Vedomstvo suranys joǵarylaǵan naqty baǵyttardy tizbekteı kele, avıatsııa ushqyshtar ǵana emes, myńdaǵan mamannan turatyn úlken júıe ekenin atap ótti. Onyń ishinde avıatsııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin, ushaqtarǵa tehnıkalyq qyzmet kórsetetin ınjenerler, áýe qozǵalysyn retteıtin dıspetcherler jáne operatorlar bar. Dron ındýstrııasy men avıatsııa salasynyń qarqyndy damýy otandyq joǵary oqý oryndarynda bes jyl buryn múldem bolmaǵan jańa mamandyqtarǵa suranysty arttyryp otyr.

Sý resýrstary jáne klımattyq tehnologııalar. Talqylaý kezinde tasada qalyp kele jatqan baǵyttardyń biri osy bolar, bálkim. Ortalyq Azııa sý tapshylyǵy qatty seziletin aımaqqa kiredi. Boljam boıynsha 2050 jylǵa qaraı tirshilik nárine qajettilik kúrt artady. 

Pedagogıka. Grant sanynyń 40%-ǵa ósýi jyldan-jylǵa jalǵasyp kele jatqan muǵalim tapshylyǵyn kórsetedi. Bul másele álem elderiniń kópshiligine tanys. EYDU jarııalaǵan pedagogtarǵa muqtaj memleketter tiziminde Qazaqstan da bar.

Gýmanıtarlyq ǵylymdar «óldi» me álde ról aýysty ma?

Gýmanıtarlyq jáne áleýmettik baǵyttaǵy granttar úlesin azaıtý sebebin memleket ádette «memleket gýmanıtarlyq bilimnen bas tartty» dep túsindiredi. Bul — mán-jaıdy jan-jaqty naqtylaýdy talap etetin qarabaıyr tujyrym. Memleket bul baǵyttardy burynǵydaı sýbsıdııalaýdy toqtatady. Biraq zańger, ekonomıst jáne áleýmettanýshylar aqyly negizde oqı beredi. Bul mamandyqtarǵa suranys bıýdjettiń qoldaýynsyz da retteledi.

Bir jaǵynan onyń jóni bar. Zańgerlik nemese menedjerlik mamandyq talapkerler arasynda joǵary suranysqa ıe. Sondyqtan oǵan jastar grantsyz-aq keledi. Ekinshi jaǵynan mundaı kózqaras gýmanıtarlyq bilimniń qadirin ketirýi múmkin. 

Degenmen, halyqaralyq tájirıbe jaǵdaıdy basqa qyrynan kórsetip otyr. Ekonomıkasy alǵa ozǵan Germanııa, Fınlıandııa, Nıderland STEM men gýmanıtarlyq ǵylymdardy bir-birine qarsy qoımaıdy. JI etıkasy jónindegi mamandar, UX-zertteýshiler, klımattyq saıasat salasyndaǵy kommýnıkatsııa mamandary — bulardyń bári tehnologııa men gýmanıtarlyq bilimniń toǵysyndaǵy mamandyqtar.

Mindetti eńbekpen óteý: baqylaý júıesiniń kemshiligi

Memlekettik grant ıelengen túlekter ıgergen mamandyǵy boıynsha ony úsh jyl eńbekpen óteýge mindetti. Bul — barlyǵyna qatysty talap. Onyń oryndalýyn baqylaýǵa «Qarjylyq ortalyq» AQ jaýapty. Uıym túlekterdiń esebine zeınetaqy jarnasy túsip otyrýyn qadaǵalap, osy arqyly olardyń jumyspen qamtylýy týraly qorytyndy jasaıdy. Júıe jumys istegenimen kemshilik joq deýge kelmeıdi.

— Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń aqparattyq bazasyndaǵy túlek jumys istep jatqan mamandyq týraly málimetke sáıkes zeınetaqy túsimi negizinde monıtorıng júrgiziledi, — delingen habarlamada. 

Bir sózben aıtqanda túlektiń resmı túrde jumyspen qamtylǵanyn memleket osylaı anyqtaıdy. Biraq kim bolyp ornalasqanyn bilmeıdi. Saýda kompanııasyna menedjer bolyp jumysqa turǵan ınjener osy júıede jumysy barlardyń tizimine enedi. Otbasylyq bıznestiń esep-qısabyn júrgizetin muǵalimge qatysty da solaı. Zeınetaqy jarnasynyń túsýi adamnyń jumys isteıtinin anyqtaýdyń ońaı tásili bolyp tur. 

Halyqaralyq tájirıbe balamaly tásilderdi usynady. Aýstralııa men Ulybrıtanııa túlekterdiń eki qolǵa bir kúrek tapqan-tappaǵanyn mamandandyrylǵan zertteý (Graduate Outcomes Survey, Graduate Outcomes and Leavers from Higher Education) arqyly anyqtaıdy. Bul jumyspen qamtý deregin tirkep qana qoımaı, tapqan jumysynyń mamandyǵyna saı keletin-kelmeıtinin, jalaqy mólsherin jáne tańdaýyna kóńili tolatyn-tolmaıtynyn kórsetedi. Ońtústik Koreıa túlekterdiń jumysqa ornalasý deńgeıi týraly jyl saıynǵy derekterdi joǵary oqý oryndary men mamandyqtar bólinisinde jarııalap otyrady.

Tsıfrlar ne deıdi jáne olarda ne jetispeıdi?

2026 jylǵy 1 maýsymdaǵy málimetke sáıkes memlekettik tapsyrys boıynsha bilim alǵan 58 233 túlektiń 43 927-si nemese 75,4%-y jumysqa ornalasqan. Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim komıteti júıeniń tıimdi kórsetkishi retinde osy tsıfrdy alǵa tartty. Bylaı qaraǵanda jaman emes. Biraq bul shynaıy jaǵdaıdyń dáleli emes.

Birinshiden, túlekterdiń 24,6%-y derekterdi tirkeý kezinde jumyspen qamtylmaǵan. Onyń bir bóligi oqýyn jalǵastyrǵan (magıstratýra, aspırantýra), endi biri jumys izdep júrgen, taǵy biri bala kútimimen eńbek demalysynda nemese basqa da sebeptermen eńbek naryǵynan shet qalǵan bolýy múmkin.

Ekinshiden, 75,4%-y mamandyq boıynsha emes, jalpy jumysqa ornalasý kórsetkishi. Memleket grant bólingen mamandyqta eńbek etip júrgenderdiń naqty úlesi belgisiz. Bul tsıfr belgili bolǵanda júıeniń tıimdi kórsetkishi bolar edi.

Úshinshiden, túlekterdiń jalaqy kólemi týraly málimet joq. Bilim berý baǵdarlamalarynyń eńbek naryǵynyń suranysyna sáıkestigin aıqyndaýdyń eń tıimdi ádisi — túrli mamandyqtar boıynsha JOO túlekteriniń oqýdy aıaqtaǵannan keıingi 3-5 jyldaǵy eńbekaqy deńgeıin taldaý. Alaıda, ashyq derek kózderinen mundaı málimetti tappaısyz.

Álemdik tájirıbe: basqa elder bilim salasyn naryqqa qalaı beıimdep otyr?

Germanııa qosbaǵytty oqytý júıesine basymdyq bergen: 1,22 mıllıonǵa jýyq bilim alýshy bir mezgilde kásibı mektepterde oqyp, kásiporyndarda kelisimshart boıynsha jumys istep júr. Nemistiń kásiptik bilim júıesinde olardy jumyspen qamtý deńgeıi 92,2% shamasynda. Ortasha eýropalyq kórsetkish 80% desek, bul odan da joǵary bolǵany. Alaıda nemis modeliniń de kemshiligi bar: dýaldy bilim júıesine qatysýshylar sanynyń kóp bolýyna qaramastan kásibı mamandanǵan kadr qat. Tsıfrly ekonomıkaǵa kóshkennen keıin dástúrli salalarǵa ǵana ıek artý júıeniń qaýqarsyz ekenin kórsetti.

Sıngapýrdyń tańdaǵan joly bólek. SkillsFuture baǵdarlamasy daǵdylarǵa suranysty úshke bóledi: kezek kúttirmeıtin, qysqa jáne orta merzimdi qajettilik. Júıe turaqty túrde jańaryp otyrady. Jas mamandardy ǵana emes, jumys istep júrgen úlkenderdi de qamtıdy. Bul onyń naryqtaǵy ózgeristerge daıyndyǵyn kórsetedi. 2030 jylǵa qaraı álemdegi jumys kúshiniń 60%-ǵa jýyǵynyń biliktiligin kóterýge týra keledi. Sıngapýrlyq júıe osy syn-tegeýringe jaýap berý maqsatynda qurylǵan.

Ońtústik Koreıa memlekettik retteý men ýnıversıtetter arasyndaǵy qyzý básekeni sheber úılestire bilgen. Túlekterdiń jumysqa ornalasýy jónindegi árbir JOO men mamandyq boıynsha málimet jarııalanyp turady. Bul bitirýshileri jumys tappaı júrgen ýnıversıtetterde aqparattyń shynaıy túrde túzýge múmkindik beredi. 

Aýstralııa memlekettik qoldaý, ıaǵnı vaýcherler men sýbsıdııa júıesin tek eń qajetti mamandyqtarǵa qoldanady. Eń mańyzdysy — bul tizim naryqtaǵy jaǵdaıǵa baılanysty arnaıy júıe arqyly únemi jańaryp, ózgerip otyrady. 
Sátti modelderge ortaq nárse — qajettilik týraly boljam ǵana emes, naryq, ýnıversıtet jáne memleket arasynda ornaǵan turaqty keri baılanys. Sonymen qatar ózgeristerge beıimdelýdiń mańyzy joǵary.

Neni ózgertý kerek?

Qazaqstandyq memlekettik bilim berý tapsyrysy júıesi tıimdi túrde jumys istep tur. Alaıda onyń da ózindik shekteýleri baryn eskerý kerek.

Boljaý kezeńi. Elimizde boljam negizinen ortamerzimdi kórsetkishter negizinde jasalady. Alaıda 2025 jyly grantpen oqýǵa túsken stýdent 2029 jyly, ıaǵnı JI paıda bolyp, jumyspen qamtý qurylymyn túbegeıli ózgertken kezeńde bitirip shyǵady. Sondyqtan aldaǵy 10-15 jylǵa boljam ázirleýdiń mańyzy zor. 

Áreket etý jyldamdyǵy. Granttar qurylymynyń ózgerýi ýaqytqa táýeldi. Buıryq qabyldaý, ony bekitý, júzege asyrý — bári ýaqyt alady. Eńbek naryǵy tez qubylady. Bul jerde naryq talabyna qaraı jyl saıyn shuǵyl túrde basqa mamandyqtarǵa aýystyrylatyn qosalqy (rezervtegi) granttar tetigin iske qosý kerek.

San ǵana emes, sapa mańyzdy. Injenerlik granttar sanynyń kóbeıýi jumys berýshi qajet etken ınjenerlerdiń bitirip shyǵatynyna kepildik bermeıdi. Demek, bizge maman daıyndaýdyń sapasyn arttyrý úshin tikeleı jumys berýshilermen, ıaǵnı ındýstrııamen birlesip jasalǵan ortaq standarttar kerek. Germanııa men Ońtústik Koreıa tájirıbesi kórsetkendeı, jumys berýshiler saýalnamaǵa ǵana emes, bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleýge de qatysýy tıis.

Mamandyqtar boıynsha monıtorıng jumysqa ornalasýdyń shynaıy kórsetkishi emes. Zeınetaqy jarnasy júıesi — alǵashqy qadam. Kelesi — jumystyń mamandyqqa sáıkestigin baqylaý. Túlek qaıda eńbek etip júr? Mamandyq boıynsha ma álde olaı emes pe? Onyń tabysy qalaı ózgerdi? Bul málimetter ashyq túrde jarııalanyp, memlekettik grant júıesine ózgeris engizýde paıdalanylýy qajet.

JI esebiniń áseri. Avtomattandyrylǵan júıe eńbek naryǵyndaǵy suranys qurylymyn álden ózgertip jatyr. Búginde grant bólingen mamandyqtardyń bir bóligi 10 jyldan keıin basqasha bolady. Bul osy mamandyqtardan bas tartý kerek degendi bildirmeıdi. Áıtse de, synı oılaý, til tabysý qabileti men kez kelgen ózgeriske beıimdelý sııaqty bolashaqta robottar men avtomattar almastyra almaıtyn daǵdylardy oqý baǵdarlamalaryna mindetti túrde qosýdy eskergen jón.

Qoryta aıtqanda, elimizdiń memlekettik bilim berý tapsyrysy júıesi uzaqmerzimdi boljamdy málimetterdi qamtıtyn, eńbek naryǵynyń talabyna shuǵyl jaýap beretin ári sapa standartyna negizdelgen strategııalyq basymdyqqa ıe bolýy mańyzdy.

Buǵan deıin qazaqstandyq stýdentterge bıyl 90 myńdaı grant bólingenin jazǵan edik. Granttar bólinisinde ınjenerlik, IT, agrarlyq, pedagogıkalyq, jáne jaratylystaný ǵylymdaryna basymdyq berildi.