Memleket basshysy mádenıet jáne óner qyzmetkerlerin marapattaý rásiminde sóılegen sóziniń tolyq mátini

Prezıdent, eń aldymen, saltanatty is-sharaǵa qatysýshylardy Mádenıet jáne óner qyzmetkerleri kúnimen quttyqtady.

– Bul – elimiz úshin mán-mańyzy aıryqsha mereke. Mádenıet – halqymyzdyń ulttyq bolmysy men rýhanı derbestiginiń arqaýy ekenin bárimiz jaqsy bilemiz. Mádenı jáne rýhanı dúnıesin saqtaı bilgen eldiń mártebesi bıik, mereıi ústem bolary aıqyn. Sizder osy ıgi maqsat jolynda tabandy jumys istep kelesizder. Qoǵamymyz bul eńbekti joǵary baǵalaıdy. Búgin men kásibı mereke kúni elimizdegi barsha mádenıet jáne óner salasy mamandaryna shynaıy alǵysymdy bildiremin! Qazaq – ónerdiń kıesin uǵatyn, ónerpazdyń qadirin biletin jurt. Biz erekshe daryn ıelerine árdaıym laıyqty qurmet kórsetemiz. Jurtymyz «Ónerdiń órisi keń» dep sizderdi qashanda qadirlegen. Mine, búgingi jıyn da sonyń bir kórinisi. Shyn máninde, rýhanııaty baı eldiń oıy ozyq, bolashaǵy jarqyn bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy qazir Qazaqstanda aýqymdy ózgerister bolyp jatqanyn aıtty.

– Bul jaı ǵana ózgerister emes: elimizdiń bolashaǵyna tikeleı qatysy bar, maǵynasy aýqymdy, tereń, keshendi, júıeli reformalar jasalýda. Maqsatymyz – Otanymyzdy kúshti, ozyq memleket retinde damytý, sondaı-aq, daryndy, otanshyl, jigerli jáne kózi ashyq, kókiregi oıaý jastardyń ómir jolyn ashyp berý. Naýryz aıynda bárimiz bir el, bir halyq bolyp konstıtýtsııalyq reformaǵa biraýyzdan qoldaý kórsettik. Ortaq iske mádenıet salasynyń mamandary men óner qaıratkerleri de belsene atsalysty. Saıası naýqan kezinde halqymyz elimizdiń jarqyn bolashaǵyna úlken senimmen qarap, tarıhı tańdaýyn jasady. Osylaısha, jańa Konstıtýtsııamyz tuǵyryna qondy. Rasynda, bul Qazaqstannyń keleshegin aıqyndaıtyn mańyzdy sheshim bolǵany anyq. Ata zań – el táýelsizdigi men memlekettiginiń myzǵymas kepili, halqymyz júrip kele jatqan joldyń basty temirqazyǵy. Konstıtýtsııada ultymyzdyń múddesi, maqsat-muraty men arman-tilegi aıqyn kórinis tapty. Ata zańǵa sáıkes elimizdiń egemendigin, jerimizdiń tutastyǵyn, azamattardyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaý buljymas qaǵıdat sanalady, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev Konstıtýtsııada tarıhı-mádenı muramyzdy saqtaý máselesine de basa nazar aýdarylǵanyn jetkizdi.

– Endi mádenıet salasyn qoldaý – memlekettiń konstıtýtsııalyq mindeti. Qazir bul baǵytta aýqymdy sharýa jasalyp jatyr. Men Memleket basshysy retinde ult rýhanııatyna adal qyzmet etip júrgen mamandardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa erekshe mán berip otyrmyn. Máselen, sońǵy bes jylda olardyń jalaqysy eki ese ulǵaıdy. Bıyldan bastap ónerpazdarǵa beriletin memlekettik stıpendııa kólemi eki ese ósedi. Tek byltyrdyń ózinde elimizde 61 mádenıet nysany salyndy. 250-den astam mekemege jóndeý jumystary júrgizildi. Ótken jyly Prezıdent Jarlyǵymen úsh birdeı murajaıǵa «Ulttyq» mártebe berildi. Bul jumys bıyl da jalǵasyn tabady. Menińshe, Maksım Gorkıı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq orys drama teatryna jáne Erkeǵalı Rahmadıev atyndaǵy Memlekettik akademııalyq fılarmonııaǵa «Ulttyq» mártebe berilse, oryndy bolar edi. Sondaı-aq Sábıt Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq mýzykalyq-drama teatryna «Akademııalyq» mártebe berý kerek dep esepteımin. Atalǵan óner ujymdary tutas elimizdiń rýhanı murasyn baıytýǵa ólsheýsiz úles qosyp keledi, – dedi Prezıdent.

Budan bólek, Memleket basshysy dástúrli ónerdi, ásirese, jyr, terme, kúı ónerin damytýǵa erekshe mán berý qajet dep sanaıdy.

– Tól órkenıetimizdiń osyndaı teńdessiz qazynalaryn dáriptep júrgen óner adamdaryna qoldaý kórsetý mańyzdy. Osy oraıda, men «Asyl mura» ulttyq syılyǵyn taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldaıtyn boldym. Bul marapat dástúrli óner ókilderin qoldaýǵa, olardyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýǵa, ulttyq ónerdiń bedelin arttyrýǵa yqpal etedi. Osy joǵary dárejeli syılyqpen tıisti mınıstrliktiń usynysy boıynsha Memleket basshysynyń Jarlyǵymen laıyqty óner jáne mádenıet qaıratkerleri marapattalady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, mádenıet pen óner salasy el ómiriniń ajyramas bóligi retinde árdaıym memleket nazarynda bolady.

– Elimizdiń tól mádenıeti dúnıe júzine laıyqty deńgeıde tanylyp keledi. Halqymyz jaqsy kóretin áıgili mýzykanttar, ánshiler, akterler, sýretshiler, bıshiler, kreatıvti ındýstrııa ókilderi jáne basqa da óner sheberleri qazirgi qazaq rýhanııatynyń jarqyn bet-beınesine aınaldy. Qazaqstannyń shetelde keńinen tanylǵan medıa jobasy – Silk Way Star halyqaralyq án baıqaýy. Bul – zamanaýı mádenı dıplomatııanyń bir úlgisi. Elimiz halyqaralyq uıymdarmen yqpaldastyqty aıtarlyqtaı kúsheıtti. Іri mádenı-aǵartý jobalary belsendi túrde qolǵa alynyp, ǵylymı bastamalar kóterilýde. Bul san qyrly qazaq mádenıetin nasıhattaý baǵytyndaǵy durys ári qajetti is. Búgingi kezdesýimiz mańyzdy kúnniń qarsańynda ótýde. Munyń sımvoldyq máni zor. 1992 jyly 22 mamyrda Qazaqstan ıÝNESKO-nyń tolyq múshesi atandy. Aıtpaqshy, osydan 34 jyl buryn, dál sol kúni mınıstrdiń orynbasary retinde atalǵan bedeldi halyqaralyq uıymnyń Parıjdegi shtab-páterine baryp, ıÝNESKO-nyń sol kezdegi Bas dırektory Federıko Maıormen birge osy tarıhı ýaqıǵaǵa qatysty qujatqa qol qoıǵan edim. Sodan beri elimizdiń jıyrmaǵa jýyq materıaldyq jáne materıaldyq emes murasy, sonyń ishinde Túrkistandaǵy Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesi ıÝNESKO tizbelerine endi. Bul tizim aldaǵy ýaqytta ulǵaıa túsedi. ıÝNESKO isteri jónindegi ulttyq komıssııa men tıisti mınıstrlikterge osyndaı mindet júkteldi, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev keshe ǵana Astanada Altyn Orda rólin adamzat jylnamasynyń biregeı tarıhı, mádenıet jáne órkenıet jobasy retinde ǵylymı turǵydan obektıvti zerdeleýge arnalǵan halyqaralyq sımpozıým ótkenin eske salyp, atalǵan sharanyń mán-mańyzyna toqtaldy.

– Men shaǵyn baıandamamda óz kózqarasymdy jetkizdim. Ony bilikti tarıhshylar men mádenıettanýshylardyń, quqyqtanýshylardyń Eýrazııa keńistigindegi tarıhı úderisterdiń túrli aspektisine qatysty kásibı talqysyna salýǵa bolady dep oılaımyn. Alaıda bul aqparatty bura tartatyn saýatsyzdarǵa qol emes. Maýsym aıynyń alǵashqy onkúndiginde III Arhıvshiler kongresi ótedi. Bıylǵy basqosý jappaı tsıfrlandyrý men jasandy ıntellekt dáýirinde tarıhı-mádenı jáne derekti murany saqtaý máselesine arnalady. Biz – mádenıetimiz áralýan, baýyrmal ári keńpeıil halyqpyz. Eýrazııa keńistiginde mańyzdy oryn alatyn jáne atalǵan sýbkontınentte jan-jaqty qaýipsizdik júıesin qalyptastyrýǵa atsalysyp jatqan progressıvti, beıbitsúıgish el retinde Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin arttyrý úshin osy mádenı erekshelikti jan-jaqty dáripteýdiń máni zor. Sonymen qatar jastarymyzdy jańa geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıdaǵy qatań, tipti, qatigez básekeles ortada barynsha tabysqa jetýge qazirden bastap daıarlaýymyz kerek. Bul – bizdiń basty mindetimiz, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Memleket basshysy qoǵamdyq sanany jańǵyrtý jóninde paıymymen bólisti.

– Biz oıy ozyq, órkenıetti el bolamyz desek, eń aldymen qoǵamdaǵy kez kelgen mádenıetsiz áreketke, jabaıy júris-turys pen turpaıy taǵylyqqa, ıaǵnı, vandalızmge túbegeıli tosqaýyl qoıýymyz kerek. Ókinishke qaraı, sońǵy ýaqytta tarıhı jáne mádenı nysandarǵa qasaqana zııan keltirý jaǵdaılary jıilep ketti. Mysaly, jaqynda ǵana Mańǵystaý oblysynyń Ybyqty saı shatqalynda bolǵan oqıǵa boıynsha tıisti ókiletti organdar qatań quqyqtyq qorytyndy shyǵarýy kerek. Biz tutas qoǵam bolyp osyndaı zańsyz áreketterge úzildi-kesildi qarsy turýymyz qajet. Zańdy qurmetteý, tabıǵatty aıalaý, jaýapkershilik, jasampaz patrıotızm qaǵıdattary qoǵamdyq sanada túbegeıli ornyǵýǵa tıis. Bul qasıetter azamattarymyzdyń, ásirese, óskeleń urpaqtyń dúnıetanymy keń, minez-qulqy durys adam retinde qalyptasýyna negiz bolýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent qoǵamda kitap oqý mádenıetin nasıhattaý týraly oı qozǵap, memlekettiń osy baǵytta qolǵa alǵan bastamalary jóninde aıtty.

– Kitap oqý órkenıetti qoǵam quryp, ozyq oıly ult bolýdyń eń tóte joly dep aıtsaq, artyq bolmaıdy. Sondyqtan biz el ishinde, ásirese, jastar arasynda kitap oqý mádenıetin keńinen dáripteýimiz kerek. Men ótken aptada Kitap oqý mádenıetin damytý jáne zerdeli ult qalyptastyrý jónindegi sharalar týraly arnaıy Jarlyqqa qol qoıdym. Osy mańyzdy qujattyń negizgi maqsaty – ult sapasyn arttyrý, ıaǵnı, adam kapıtalyn damytý, qoǵamnyń zııatkerlik jáne mádenı áleýetin nyǵaıtý. Úkimetke osy baǵyttar boıynsha naqty sharalardy iske asyrýdy, sonyń ishinde kitaphana jáne kitap shyǵarý isin zań turǵysynan qamtamasyz etýdi tapsyramyn. Sonymen qatar «Zerdeli ult» tujyrymdamasy bekitiledi, «Jyldyń on oqyrmany» respýblıkalyq jobasy ótkiziletin bolady. Barshaǵa qoljetimdi Ulttyq tsıfrlyq kitaphana platformasy iske qosylady. Basqa da tyń bastamalar júzege asyrylady. Bul jumysqa tutas qoǵammen birge mádenıet salasynyń qyzmetkerleri, ásirese, kitaphanashylar, baspagerler belsene atsalysady dep oılaımyn. Sonymen birge men jaqynda elimizdiń orta bilim berý júıesine jasandy ıntellektini endirý jónindegi sharalar týraly Jarlyqqa qol qoıdym. Menińshe, bul – shyn máninde asa ózekti jáne qajetti qadam. Qazirgi tehnologııa dáýiriniń qarqyny óte jyldam. Sondyqtan mundaı mańyzdy sheshimdi der kezinde qabyldamasaq, jastarymyz damýdyń dańǵyl jolyna túse almaı, artta qalyp qoıýy múmkin. Al bul memleketimizdiń keleshegi úshin asa qaýipti ekeni aıtpasa da túsinikti. Biz, árıne, ondaıǵa jol bermeımiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy aldymyzda Ádiletti, Taza, Mádenıetti, Órkenıetti, túptep kelgende, Ozyq oıly Qazaqstandy qurý mindeti turǵanyn eske saldy.

– Biz munyń asa jaýapty ári óte kúrdeli mindet ekenin jaqsy túsinemiz. Halqymyz «Áreket túbi – bereket» dep beker aıtpaǵan. Shyn máninde, ozyq jáne naǵyz damyǵan el bolamyz desek, eń aldymen, qoǵamda jańa mádenıet qalyptastyrýymyz qajet. Eńbekqorlyq, bilimpazdyq, jasampazdyq, janashyrlyq, otanshyldyq qasıetterin óskeleń urpaqtyń boıyna sińirýimiz kerek. Munyń bárin kúndelikti qajyrly eńbekpen, naqty ispen kórsetýimiz qajet. Zań men tártip qaǵıdaty mádenıeti joǵary qoǵamda ǵana berik ornyǵady. Bul – aqıqat. Osy mańyzdy jumysqa Sizder de eleýli úles qosyp júrsizder, bolashaqta da solaı bolady dep senemin, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev sózin qorytyndylaı kele, búgin tól mádenıetimizdiń órisin keńeıtip, halqymyzdyń rýhanı dúnıetanymyn baıytý jolynda jemisti eńbek etip júrgen bir top azamatty joǵary memlekettik nagradalarmen marapattaý týraly sheshim qabyldaǵanyn jetkizdi.

– Qazir bizdiń ortamyzda belgili ánshi ári dombyrashy Tatıana Nıkolaevna Býrmıstrova otyr. Ol jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy qazaqtyń dástúrli ónerin belsendi túrde keńinen dáriptep, jas daryndarǵa úlgi-ónege kórsetip júr. Búgin men Tatıana Býrmıstrovaǵa eń joǵary «Otan» ordenin berý týraly Jarlyqqa qol qoıdym. Sonymen qatar búgin jeztańdaı ánshi, halqymyz, ásirese, áıelder qaýymy jaqsy kóretin óner ıesi, Qazaqstannyń halyq ártisi Maqpal Júnisovaǵa ekinshi dárejeli «Barys» ordenin tapsyramyn. Mıhaıl Lermontov atyndaǵy ulttyq orys drama teatrynyń aktrısasy Marına ıÝrevna Gantseva III dárejeli «Barys» ordenimen marapattalady. Ol Qazaqstan mádenıetiniń damýyna eleýli úles qosty. Talanty men kópjyldyq eńbeginiń arqasynda teatr ónerin baǵalaıtyn kórermenniń yqylasy men súıispenshiligine bólendi. Kásibı mereke kúni mádenıetimizdiń damýyna zor eńbek sińirgen birneshe óner qaıratkerine «Qazaqstannyń halyq ártisi» ataǵy beriledi. Jalpy, bıyl elimizde 120 mádenıet jáne óner qyzmetkeri memlekettik marapatqa ıe bolady, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent tól mádenıetimiz túrki órkenıetiniń ajyramas bóligi sanalatynyn jetkizdi.

– Men bıyl Ulystyń uly kúninde kıeli Túrkistan jerinde memlekettik nagradalar qataryna Qoja Ahmet Yasaui ordenin engizý týraly mańyzdy bastama kóterdim. Bul marapat Qazaqstannyń damýyna aıryqsha eńbek sińirgen elimizdiń jáne sheteldiń belgili ǵalymdaryna, memleket jáne qoǵam qaıratkerlerine beriletin boldy. Osy joǵary marapatty ótken aptada birinshi bolyp Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵanǵa jáne osydan eki kún buryn ıÝNESKO-nyń burynǵy bas dırektory Odre Azýle hanymǵa tabystadym. Azýle hanym kezinde Qazaqstan men ıÝNESKO-nyń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa zor eńbek sińirdi, ásirese, Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesine qatysty jumysqa belsene atsalysty. Muny erekshe atap ótkim keledi. Sondyqtan biz túrki birligin nyǵaıtýǵa, ult mádenıetin dáripteýge mol úles qosqan sheteldik áriptesterimizdiń eńbegin árdaıym joǵary baǵalaımyz. Sonymen qatar búgin men ult ónerine eleýli úles qosyp júrgen birneshe azamatqa páter kiltin tabystaımyn. 2024 jyldan bastap osy kúnge deıin mádenıet jáne óner qaıratkerlerine jalpy sany 200 páter berildi. Bul ıgi úrdis mindetti túrde óz jalǵasyn tabady. Barshańyzǵa qutty bolsyn! Tól ónerimiz órkendeı bersin! Ult mádenıetiniń mártebesi árdaıym bıik bolsyn! – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent Jarlyǵymen mádenıet salasyndaǵy asa úzdik jetistikteri jáne Qazaqstan Respýblıkasyna sińirgen aıryqsha eńbegi úshin bir top azamatqa memlekettik nagrada tabystaldy.

Marapattaý rásiminde belgili ánshi Tatıana Býrmıstrova, Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń ártisi Bahtııar Qoja, túrkııalyq ǵalym Kıýrshad Zorlý sóz sóıledi.