Sınhýa agenttigi QR Prezıdentinen alǵan suhbattyń tolyq mátinin jarııalady

— Qurmetti Prezıdent myrza! Keıingi eki jylda Sizdiń jáne Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Tszınpınniń basshylyǵynyń arqasynda Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy máńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktestik odan ári nyǵaıyp, jańa mazmunmen tolyǵa tústi. Ekijaqty qarym-qatynastardyń qazirgi damý deńgeıin Siz qalaı baǵalaısyz?

— Qytaı — Qazaqstanmen dostas el, aldaǵy ýaqytta da osy nıetten aınymaımyz. Bizdi ortaq shekara men ǵasyrlardan tamyr tartatyn qarym-qatynas baılanystyrady.

Tarıh elderimizdiń taǵdyryn bir arnaǵa toǵystyrdy. Bir-birimizge qoldaý kórsetip, halyqtarymyzdyń jarqyn bolashaǵyna qaraı umtylyp kelemiz. Qazaq halqy «Joly birdiń — júgi bir» deıdi.

Biz Qytaımen dostyqty joǵary baǵalaımyz. Eki eldiń ózara yqpaldastyǵy halyqtarymyzdyń maqsat-murattaryna saı keledi ári Eýrazııa keńistigindegi beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etetin mańyzdy faktor sanalady.

Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynastyń buryn-sońdy bolmaǵan joǵary deńgeıge kóterilgeni qýantady.

Qazaqstanǵa degen izgi nıeti jáne elimniń Eýrazııadaǵy yqpaldy derjava retindegi mańyzyn baǵalaǵany úshin Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Tszınpınge shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Ózara turaqty saıası dıalog qazaq-qytaı strategııalyq seriktestiginiń ózegine aınaldy.

Kezdesýlerimiz árdaıym ashyq ári ózara senimge negizdelgen ráýishte ótedi. Biz ekijaqty kún tártibindegi negizgi máselelerdi jan-jaqty talqylap, óńirlik jáne jahandyq damýdyń ózekti máseleleri boıynsha ustanymdarymyzdy aıtyp otyramyz.

Strategııalyq seriktestiktiń mundaı sıpaty dıplomatııalyq formýladan áldeqaıda keń uǵym. Bul, shyn máninde, saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestıtsııalyq yntymaqtastyqty, saıası dıalogty tereńdetý, halyqaralyq arenadaǵy ózara is-qımyldy kúsheıtý men gýmanıtarlyq baılanystardy keńeıtý is-sharalaryn qamtıdy. Sondaı-aq atalǵan baǵyttaǵy júıeli ári qajyrly jumys tatý kórshilikti nyǵaıtýdy kózdeıdi.

Strategııalyq seriktestigimizdiń jan-jaqty sıpat alǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Ol saýda, ınvestıtsııa, energetıka men kólikten bastap, ónerkásiptik kooperatsııa, aýyl sharýashylyǵy, tsıfrlandyrý, medıtsına, ǵylym, bilim jáne mádenıetke deıingi barlyq negizgi salany qarastyrady.

Buǵan saýda-sattyq kóleminiń rekordtyq mejelerdi eńserýi aıqyn dálel bola alady. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha atalǵan kórsetkish 11 paıyzǵa artyp, 50 mıllıard dollarǵa jýyqtady. Bıyl alǵashqy alty aıda taýar aınalymy 27,2 mıllıard dollarǵa jetip, shamamen 25 paıyzǵa ósti. Qytaı Qazaqstannyń syrtqy saýda seriktesteriniń kóshin bastap tur.

Taǵy bir mańyzdy máselege nazar aýdarǵym keledi. Biz saýda kóleminiń artýyna ǵana emes, ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń qurylymyn ózgertýge de múddelimiz.

Álem ekonomıkasynyń qazirgi betalysy negizinen shıkizatqa arqa súıeıtin modelden ónerkásiptik jáne tehnologııalyq kooperatsııaǵa birtindep kóshýdi qajet etedi. Bul úshin birlesken iri óndirister quryp, tereń óńdeýdi damytý, qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarýdy ulǵaıtý jáne ozyq tehnologııalar transferin júzege asyrý kerek.

Atalǵan baǵyttaǵy yntymaqtastyqtyń áleýeti zor. Bul ustanymdy qytaılyq seriktesterimizdiń de qoldaıtyny qýantady.

Kólik jáne logıstıka salasy strategııalyq sıpatqa ıe. Qazaqstan — toǵyz joldyń torabynda ornalasqan el. Qytaılyq seriktesterimizben birge osy geografııalyq artyqshylyqty tutas Eýrazııadaǵy zamanaýı kólik-logıstıka ınfraqurylymyna aınaldyryp kelemiz.

«Bir beldeý, bir jol» megajobasyn damytý, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryn ilgeriletý, jańa temirjol jelilerin salý, qurǵaq porttar men logıstıkalyq termınaldardy keńeıtý, shekaralyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý Azııa men Eýropa arasyndaǵy kólik baılanystarynyń múlde jańa júıesin qalyptastyrady.

Yntymaqtastyǵymyzdyń tehnologııalyq baǵyty da erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Qytaı jasandy ıntellekt, tsıfrlyq tehnologııalar, robot tehnıkasy, jańa energııa kózderi jáne joǵary tehnologııalyq óndiris salalarynda álemde kósh bastaıdy. Qazaqstan da jedel tsıfrlyq transformatsııa baǵytyn ustanady.

Jýyrda Jasandy ıntellekt jónindegi dúnıejúzilik konferentsııaǵa qatysý úshin Shanhaıǵa saparmen baryp, Qytaıdyń jetekshi tehnologııalyq kompanııalarynyń basshylarymen mazmundy kezdesýler ótkizdim.

Tsıfrlyq ekonomıka, zııatkerlik óndiris, elektrondyq kommertsııa, ǵylymı zertteýler jáne kadr daıarlaý salalarynda birlesken jobalardy júzege asyrýǵa qos tarap ta nıetti. Aldaǵy jyldary elordamyzda daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq-qytaı jasandy ıntellekt mektebin ashýdy josparlap otyrmyz.

Tehnologııa Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa kezeńindegi asa mańyzdy baǵyttardyń birine aınalady.

Eki el halyqaralyq arenada da belsendi ári qarqyndy yqpaldastyq ornatqan. Birikken Ulttar Uıymynyń negizgi rólin nyǵaıtý, halyqaralyq quqyq qaǵıdattaryn qorǵaý, medıatsııa men shynaıy kópjaqtylyqty ilgeriletý, sondaı-aq qaqtyǵystardy beıbit jolmen retteý máseleleri boıynsha ustanymdarymyz uqsas.

Qazaqstan «Bir Qytaı» saıasaty men memleketterdiń aýmaqtyq tutastyǵy qaǵıdatyn qoldaıdy.

BUU, ShYU jáne AÓSShK aıasyndaǵy yqpaldastyǵymyz jalǵasa beredi. Qazaqstan «Ortalyq Azııa — Qytaı» formatyndaǵy yntymaqtastyqty tolyq quptaıdy.

Kelesi jyly elderimiz arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 35 jyl tolady. Tarıh úshin qas-qaǵym sát sanalatyn kezeńde elderimiz tolaıym tabysqa qol jetkizdi.

Joǵary deńgeıdegi saıası senimniń ornaýy, halyqtarymyzdyń dostyq pen yntymaqtastyqqa degen shynaıy umtylysy ilgerileý jolyndaǵy biregeı múmkindikterge bastaıdy. Aldymyzda aýqymdy mindetter tur, biz muny tolyq iske asyramyz. Ózara saýda kólemin 100 mıllıard dollarǵa deıin jetkizip, ekonomıkalyq baılanys sapasyn arttyrý qajet.

Qazaqstan Qytaımen máńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktestikti dáıekti túrde nyǵaıtyp, onyń mazmunyn baıyta túsýge jáne yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttaryn aıqyndaýǵa daıyn.

Eki el qarym-qatynasynyń bolashaǵy jarqyn ekenine kámil senemin. Óıtkeni halyqtarymyzdyń qalaýy — osy. Qytaıdyń «Adamdar kúsh biriktirse, Taıshan taýyn da ornynan qozǵaıdy» degen dana sózi bar.

— Eýrazııa ortalyǵynda ornalasqan Qazaqstan «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn birlesip júzege asyrýdaǵy mańyzdy seriktes sanalady. Keıingi jyldary Qazaqstan men Qytaı ótkizý beketterin jańǵyrtý, «aqyldy keden» júıesin qalyptastyrý jáne tsıfrlyq logıstıkany damytý baǵyttaryndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa tetikterin belsendi túrde iske qosyp keledi. Sondaı-aq transshekaralyq temirjol tasymaldary men halyqaralyq kólik dálizderin damytýda aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizýde. Eki eldiń kólik baılanysyn nyǵaıtý jáne logıstıkalyq dálizderdi damytý salasyndaǵy yntymaqtastyq keleshegin qalaı baǵalaısyz? Bul yqpaldastyq Qazaqstannyń óńirlik kólik-logıstıka haby retindegi rólin odan ári nyǵaıtýǵa qalaı yqpal etedi?

— Álginde aıtqanymdaı, elimizdiń kólik-logıstıka áleýetin damytý — strategııalyq basymdyq. Qytaıdan Eýropaǵa baǵyttalatyn qurlyqtaǵy tranzıttik tasymaldardyń shamamen 85 paıyzy el aýmaǵy arqyly ótedi. Biz bul kórsetkishti odan ári arttyrýǵa múddelimiz.

Sondyqtan Qazaqstan Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn tolyq qýattaıdy jáne ulttyq strategııalarymyzdy odan ári ushtastyrý isine belsendi atsalysýǵa ázir. Úsh qurlyqty toǵystyrǵan osy megajoba ıdeıasyn Tóraǵa Sı Tszınpın alǵash ret Astanada jarııalaǵan bolatyn. Munyń sımvoldyq máni zor.

Eki el Eýrazııanyń jańa kólik arhıtektýrasyn júıeli túrde qalyptasyp keledi. Atqarylyp jatqan jumys aýqymyn júk tasymalynyń qarqynynan anyq kórýge bolady. 2025 jyldyń qorytyndysynda transshekaralyq temirjol tasymalynyń kólemi 35 mıllıon tonnadan asty.

Avtokólikpen júk tasymaldaý kólemi de artyp keledi. Byltyr shamamen 8 mıllıon tonna júk tasymaldandy. Bul aldyńǵy jyldyń kórsetkishimen salystyrǵanda 40 paıyzǵa joǵary.

Jýyrda «Aral — Kaspıı» jańa magıstraliniń qurylysy bastaldy. Bul jol Shyǵystan Batysqa qaraı júk ótkizý múmkindigin eki ese arttyryp, Qazaqstan aýmaǵy arqyly júk tasymaldaý ýaqytyn 5 táýlikten 3 táýlikke deıin qysqartady.

Áýe tasymaly qarqyndy damýda. Qazir eki el arasynda 21 baǵytta aptasyna 100-den astam turaqty jolaýshylar reısi qatynaıdy. Qazaqstan men Qytaıdyń iri qalalary men óńirlerin baılanystyratyn áýe baǵyttarynyń geografııasy jyl ótken saıyn keńeıip keledi.

Jýyrda Shanhaıǵa jasaǵan saparymda «Dostyq — Alashankoý» baǵytyndaǵy temirjoldyń ekinshi jelisin salý týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıyldy. Jańa jeli iske qosylǵannan keıin osy mańyzdy shekaralyq ótkeldiń ótkizý qabileti eki ese ulǵaıady.

Qazir «Aıagóz — Tachen» baǵytyndaǵy temirjol qurylysy júrip jatyr. Bul joba qoldanystaǵy ınfraqurylymǵa túsetin júktemeni edáýir azaıtyp, qosymsha 20 mıllıon tonna júk tasymaldaýǵa múmkindik beredi.

Biz Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn, ıaǵnı búginde Qytaı men Eýropa arasyndaǵy kólik qatynasynyń asa mańyzdy býynyna aınalyp kele jatqan Orta dálizdi damytýǵa aıryqsha mán beremiz.

Ortaq mindetimiz — osy baǵyttyń básekege qabilettiligin barynsha arttyrý. Sondyqtan «aqyldy keden» júıesin engizýge, qujat aınalymyn tsıfrlandyrýǵa, aqparattyq júıelerdi ózara úılestirý men shekaralyq rásimderdi avtomattandyrýǵa aıryqsha mán beremiz.

Qazaqstan men Qytaı shekara arqyly júk tasymalyn jedeldetýge múmkindik beretin berik ınfraqurylymdyq negiz qalyptastyra aldy.

Lıanıýngandaǵy birlesken logıstıkalyq termınal, «Qorǵas — Shyǵys qaqpasy» qurǵaq porty, Sıan men Almatydaǵy termınaldar, Aqtaýdaǵy konteınerlik hab tabysty jumys istep tur. Qazir Chendý qalasynda qazaq-qytaı temirjol júk termınalynyń jańa jobasy júzege asyrylyp jatyr. Sondaı-aq Qytaı tarapynyń kelisimimen Qazaqstan taıaý ýaqytta osy qalada Bas konsýldyǵyn ashady.

Іs júzinde biz Qytaıdyń óndiristik ortalyqtaryn Qazaqstan arqyly Kaspıı óńirimen, odan ári Eýropa naryqtarymen jalǵaıtyn birtutas jeli qalyptastyryp jatyrmyz.

Osylaısha, Qazaqstan Eýrazııanyń kólik-logıstıka habyna aınalýdy kózdeıdi. Bul júk tasymalynyń kólemin arttyrýmen ǵana shektelmeı, logıstıka, óńdeý ónerkásibi, óndiris, elektrondyq saýda jáne zamanaýı qyzmet kórsetý salalaryn qatar damytýǵa múmkindik beredi.

Basqasha aıtqanda, biz tranzıttik ekonomıkadan kólik baılanysyna negizdelgen ekonomıkaǵa kóshýimiz kerek. Túptep kelgende, basty maqsat — elimizdiń biregeı geografııalyq ornalasýyn ortaq órkendeýge, óńirlerdi damytý men azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa tıimdi paıdalaný.

— Buǵan deıin Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ózara tıimdi yntymaqtastyq negizinen energetıka men saýda salalaryna arqa súıese, qazir onyń aıasy keńeıip, óńdeý ónerkásibi, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý jáne «jasyl» energetıka sekildi jańa baǵyttar qarqyndy damyp keledi. Sonymen qatar Siz Qazaqstanda 2026 jyldy Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııalap, bul salany memlekettik damýdyń mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde belgiledińiz. Sizdiń oıyńyzsha, aldaǵy ýaqytta Qazaqstan men Qytaı yntymaqtastyǵyna tyń serpin beretin qandaı jańa baǵyttar paıda bolýy múmkin?

— Siz durys atap óttińiz, búginde elderimiz arasyndaǵy yqpaldastyqtyń jańa belesi bastaldy. Yntymaqtastyǵymyz naqty sektordaǵy dástúrli baǵyttardan bastap, tsıfrlyq ekonomıka salasyndaǵy seriktestikke deıingi keń aýqymdy qamtıdy.

Qazaqstanda Qytaı kapıtalynyń qatysýymen 9 myńnan astam kompanııa tabysty jumys istep jatyr. Bul — elimizdegi árbir jetinshi sheteldik kásiporyn degen sóz. Olardyń qatarynda CNPC, CITIC, Huawei sekildi iri kompanııalar bar.

Qytaımen ónerkásiptik kooperatsııa aıasynda jalpy ınvestıtsııa kólemi 62 mıllıard dollardan asatyn 260 joba júzege asyrylýda. Bul baǵyttaǵy yntymaqtastyqtyń qarqyndy damyp kele jatqanyn mashına jasaý salasynan anyq kórýge bolady. Elimizde BYD, Howo, Yutong, Golden Dragon, Shacman, JAC, Jetour jáne basqa da brendterdiń óndirisi jolǵa qoıylǵan. Byltyr Changan, Great Wall Motor jáne Chery jeńil avtomobılderin serııaly túrde shyǵarý bastaldy.

Yntymaqtastyqtyń taǵy bir mańyzdy baǵyty — metallýrgııa. Elimizdiń iri kompanııalarynyń biri — «Qarmet» AQ óndiristik qýatty jańǵyrtý, tehnologııalyq tıimdilikti arttyrý jáne negizgi qorlardy jańartý baǵytynda Qytaıdyń jetekshi korporatsııalarymen belsendi jumys istep jatyr.

«Jasyl» energetıka salasyndaǵy seriktestik aıasynda Qytaıdyń qatysýymen jalpy qýaty shamamen 1,5 GVt bolatyn 29 joba júzege asyryldy. Qazir jalpy qýaty 1,7 GVt-tan asatyn taǵy 11 joba iske asyrylýda.

Ozyq tehnologııalardy engizýge kelsek, álem shynymen de tehnologııalyq damýdyń jańa kezeńine qadam basty. Jasandy ıntellekt, robot tehnıkasy, úlken derekter men avtomattandyrý búginde jekelegen salalardy ǵana emes, ekonomıkalyq damýdyń tutas modelin ózgertip jatyr.

2026 jyl Qazaqstanda Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly bolyp jarııalandy. Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligi quryldy. Digital Qazaqstan jalpyulttyq strategııasy bekitildi.

Bul qadamdar arqyly Qazaqstan tsıfrlyq transformatsııany ekonomıkany ǵana emes, tutastaı qoǵamdyq ómirdi jańǵyrtýdyń negizgi tetigi retinde tańdaǵanyn aıqyn kórsetti.

Sol sebepti de biz Qytaımen tsıfrlandyrý salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa aıryqsha mán beremiz. Qytaı qýatty tehnologııalyq ekojúıe qalyptastyryp, jasandy ıntellekt, robot tehnıkasy, elektrondyq kommertsııa jáne basqa da salalardy damytýda aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi.

Bul baǵyttaǵy yqpaldastyqtyń múmkindigi rasynda da mol. Atap aıtqanda, jasandy ıntellektini ónerkásip pen taý-ken óndirisine engizý, energetıkalyq jelilerdi zııatkerlik basqarý, júrgizýshisiz kólik, tsıfrlyq medıtsına, «aqyldy qalalar», spýtnıktik tehnologııalar, elektrondyq kommertsııa, derekterdi óńdeý ortalyqtary jáne memlekettik qyzmetterdi tsıfrlandyrý salalarynda birlesip atqaratyn jumys aýqymdy.

Biz jasandy ıntellekt sanaýly tehnologııalyq derjavalardyń ǵana ıgiligine aınalmaýǵa tıis dep sanaımyz. Onyń ústine, ol geosaıası teketires pen qysym kórsetýdiń jańa quraly bolmaýy kerek. Jasandy ıntellekt búkil adamzattyń damýyna qyzmet etýge tıis. Barlyq memleket zamanaýı tehnologııalarǵa, bilim men esepteý resýrstaryna teń ári ádil qol jetkizýi qajet.

Bul máselede bizdiń ustanymymyz Qytaıdyń kózqarasymen úndesedi. Bıyl shilde aıynda Shanhaıda Qazaqstan Jasandy ıntellekt salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi dúnıejúzilik uıymnyń (WAICO) negizin qalaǵan 29 memlekettiń qataryna qosyldy.

Bul — jasandy ıntellekt salasynda memleketterdiń kúsh-jigerin úılestiretin ashyq ári tıimdi halyqaralyq júıe qalyptastyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam.

Qazaqstan Eýrazııanyń tsıfrlyq habyna aınalýdy kózdeıdi. Osy oraıda Ekibastuz qalasynda qolǵa alynǵan «Derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń alqaby» jobasynyń mańyzy zor.

Alatau City jobasy da aıryqsha nazar aýdarady. Maqsat — biregeı ekonomıkalyq ári tehnologııalyq ekojúıe qalyptastyrý. Qalada tsıfrlyq sheshimder men jasandy ıntellekt basqarý júıesine, kólik pen energetıkaǵa, bilim berý jáne qoǵamdyq qyzmet kórsetý salalaryna keńinen engiziledi.

Biz halyqaralyq tájirıbeni muqııat zerdeledik. Sonyń ishinde nebári birneshe onjyldyqta álemdegi iri joǵary tehnologııa ortalyǵyna aınalǵan Shenchjen qalasynyń damý tájirıbesine erekshe nazar aýdardyq.

Qazaqstanda osyndaı jobalardy júzege asyrýǵa qytaılyq kompanııalar belsene atsalysady dep úmittenemin. Aldaǵy jyldary elderimiz máńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktestiktiń jańa joǵary tehnologııalar salasyn qalyptastyratynyna kámil senemin.

Sondaı-aq 2026 jylǵy 25 qyrkúıekte Almatyda ótetin «Qazaqstan — Qytaı» ınvestıtsııalyq forýmyn erekshe atap ótkim keledi. Ózim de qatysýdy josparlap otyrǵan bul basqosý ekonomıkalyq jáne ınvestıtsııalyq baılanystardy odan ári nyǵaıtyp, birlesken naqty jobalardyń bastaýyna aınalady dep oılaımyn.

— Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, «Ortalyq Azııa — Qytaı» formaty, sondaı-aq Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes — Qazaqstan men Qytaıdyń qatysýymen kópjaqty yntymaqtastyqty damytý jolyndaǵy mańyzdy platformalar. Qazirgi halyqaralyq jáne óńirlik keńistikte bolyp jatqan tegeýrindi ózgerister kezeńinde Siz bul tetikterdiń óńirlik yntymaqtastyq pen ózara birlikti nyǵaıtýdaǵy, qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi, sondaı-aq Ortalyq Azııa elderiniń damýy men jańǵyrýyna yqpal etýdegi rólin qalaı baǵalaısyz? Sizdiń oıyńyzsha, óńirlik qaýipsizdikti, turaqtylyqty odan ári nyǵaıtyp, ortaq damýǵa, órkendeýge jol ashý úshin Qazaqstan men Qytaı óńirlik jáne halyqaralyq máseleler boıynsha ózara is-qımyldy odan ári qalaı kúsheıte alady?

— Qazirgi halyqaralyq qatynastar júıesi tereń daǵdarysty bastan ótkerip jatyr. Ózara senimsizdik beleń alyp, geosaıası teketires kúrt kúsheıdi. BUU-nyń ámbebap ári balamasy joq halyqaralyq uıym retindegi bedeli men áleýetine nuqsan keldi.

Terrorızm men klımattyń ózgerýinen bastap, tehnologııalyq teńsizdik pen jahandyq jetkizý tizbekteriniń buzylýyna deıingi transshekaralyq syn-qaterler de kúsheıip tur.

Qazaqstan jahandyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda halyqaralyq kúsh-jigerdi biriktirý qajet dep sanaıdy. Bul rette alyp beıbitsúıgish derjava retindegi Qytaıdyń rólin elemeý múmkin emes.

Osy turǵydan Qazaqstan ShYU, «Ortalyq Azııa — Qytaı» formaty men AÓSShK aıasyndaǵy syndarly yntymaqtastyqty joǵary baǵalaıdy. Bul kópjaqty qurylymdar beıbitshilik, qaýipsizdik, yntymaqtastyq pen damý sekildi túpki maqsattar jolynda jumyla áreket eteri sózsiz.

Sondyqtan ShYU-nyń qyzmeti erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Bıyl Uıymnyń qurylǵanyna 25 jyl tolyp otyr. 1996 jyly sáýir aıynda Shanhaı qalasynda «Shanhaı bestigi» qurylǵan sammıtke qatysý baqyty maǵan da buıyrdy. Keıin oǵan kóptegen eldiń qyzyǵýshylyǵy artyp, uıym aıasy keńeıip, nyǵaıa tústi. Nátıjesinde qazirgi tańda eń bedeldi ári tıimdi halyqaralyq uıymdardyń birine aınalǵan ShYU qalyptasty.

Bul uıym eń negizgi qundylyqtar sanalatyn ózara senim, teńdik, dıalogqa, mádenı áralýandyqty qurmetteý men tize qosyp damý jolyna umtylýǵa degen «Shanhaı rýhyn» saqtap qaldy. Men bul qaǵıdattardy halyqaralyq yntymaqtastyqtyń ózindik «standarty» retinde qarastyramyn.

Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, Qazaqstan «Ortalyq Azııa — Qytaı» formatyn jan-jaqty qoldaıdy. Az ýaqyttyń ishinde bul qurylym óziniń qajettiligin dáleldep, óńir elderi men Qytaı arasyndaǵy aýqymdy ózara is-qımyldyń tıimdi tetigine aınalyp keledi.

Ótken tarıhqa úńilsek, Qytaı Ortalyq Azııa halyqtarymen birge Uly Jibek jolynyń qalyptasýy men órkendeýine úles qosqanyna kóz jetkizýge bolady. Qytaı halqy qazaqtarǵa qııanat jasaǵan emes, kerisinshe, únemi qol ushyn sozyp keldi. Osyndaı dástúrdiń búginge deıin jalǵasyp kele jatqany qýantady.

Astanada ótken «Ortalyq Azııa — Qytaı» ekinshi sammıti barysynda memleketterimiz máńgi tatý kórshilik, dostyq pen yntymaqtastyq týraly shartqa qol qoıdy. Bul qujat urpaqtar dostyǵy qaǵıdatyn zań júzinde bekitip, alty el arasyndaǵy qarym-qatynas tarıhynyń kezekti belesine jol ashty.

Jańa dáýirde Ortalyq Azııa elderi men Qytaı ózara tıimdi óńirlik yntymaqtastyqtyń naqty úlgilerin kórsetip keledi. Qazaqstan úshin óńirimizdiń beıbitshilik pen turaqtylyq, jasampaz áriptestik pen ornyqty damý keńistigi bolyp qala berýi aıryqsha mańyzdy.

Qazirgi tańda biz naqty mindetterdi sheshýge kúsh salyp otyrmyz. Olar — kólik dálizderin damytý, saýda kedergilerin joıý, birlesken óndirister qurý, zamanaýı agrotehnologııalar men sý únemdeý sheshimderin engizý, energetıka, tsıfrlyq ekonomıka, ǵylym men bilim salalaryndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtý baǵyttary.

Basqasha aıtqanda, aldymyzda turǵan mindet — elderimizdiń geografııalyq jaqyndyǵyn ózara turaqty ekonomıkalyq baılanysqa, al yntymaqtastyqtyń orasan zor áleýetin turaqty ósim men halyqtarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa aınaldyrý.

Qazaqstan úshin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AÓSShK) aıryqsha mańyzǵa ıe. Osydan otyz jyldan astam ýaqyt buryn elimiz BUU aıasynda atalǵan forýmdy qurý týraly bastama kótergen bolatyn. AÓSShK Azııa aýmaǵynyń shamamen 90 paıyzyn jáne Jer sharyndaǵy halyqtyń jartysyna jýyǵyn qamtyp otyrǵany ári búginde qaýipsizdik pen senim sharalaryna qatysty máselelerdi talqylaý úshin taptyrmas forýmǵa aınalyp kele jatqany qýantady.

Qazaqstan AÓSShK qyzmetin turaqty qoldaǵany úshin Qytaıǵa rızashylyǵyn bildiredi. Biz atalǵan forýmdy tolyqqandy halyqaralyq uıymǵa aınaldyrý baǵytyndaǵy birlesken jumysty odan ári jalǵastyra beremiz.

— 2026 jyl Qazaqstan men Qytaı mádenıetteriniń toǵyspaly jyly dep jarııalandy. Keıingi jyldary eki eldiń gýmanıtarlyq baılanystary aıtarlyqtaı jandana tústi. Týrızm, bilim berý, BAQ jáne jastar saıasaty salalaryndaǵy yntymaqtastyq ta qarqyn alyp, eki el halyqtaryn burynǵydan da jaqyndastyrýǵa óz yqpalyn tıgizip jatyr. Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy gýmanıtarlyq baılanystar salasynda keıingi jyldary qol jetkizilgen nátıjelerdi qalaı baǵalaısyz? Sizdiń oıyńyzsha, Qazaqstan men Qytaı ekijaqty qarym-qatynastyń qoǵamdyq negizin qalaı nyǵaıta alady? Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy máńgilik dostyq ıdeıasy halyqtarymyzdyń júreginde tereń ornyǵýy úshin qandaı qadamdar qajet?

— Kóne danalyq sózde aıtylǵandaı, memleketterdiń qarym-qatynasy adamdardyń ózara seniminen bastaý alady.

Halyqtar bir-birin tanyp, túsinip, qurmettegen kezde memleketaralyq yqpaldastyq bekı túsedi. Sondyqtan qazaq-qytaı yntymaqtastyǵynyń gýmanıtarlyq baǵytyna úlken mán beremiz.

Bul mańyzdy salada qol jetkizilgen oń nátıjeler az emes. Resmı saıası ári ekonomıkalyq qarym-qatynaspen qatar, elderimizdiń azamattary arasyndaǵy tikeleı baılanystar da jandana tústi.

Bıyl Qazaqstan men Qytaı mádenıetiniń toǵyspaly jylynyń ótkizilýi — osy úrdistiń aıqyn dáleli. Byltyr Beıjińde Qazaqstannyń Mádenıet ortalyǵyn ashtym. Qytaı jurtshylyǵy elimizdiń tarıhı murasymen, ádebıetimen, mýzykasymen, kınematografııasymen, ulttyq dástúrlerimen ári zamanaýı ónerimen tanysýǵa múmkindik aldy.

Bilim berý salasyna aıryqsha mán beremin. Búginde Qazaqstannyń ondaǵan myń stýdenti Qytaıda bilim alyp júr. Sonymen qatar Qazaqstan ýnıversıtetterin tańdaǵan qytaılyq azamattardyń da qatary artyp keledi. Qazaqstanda Qytaıdyń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń fılıaldary, «Lý Ban sheberhanalary» tabysty jumys istep jatyr, akademııalyq utqyrlyq pen joǵary oqý oryndary arasyndaǵy yntymaqtastyq baǵdarlamalary keńeıip keledi. Buǵan deıin aıtyp ótkenimdeı, qazaq-qytaı tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt mektebin qurý týraly usynys jasadym.

Meniń oıymsha, bul tek bilim berý jobalary ǵana emes, sonymen birge ekijaqty qarym-qatynastyń bolashaǵyna salynǵan strategııalyq ınvestıtsııalar.

Týrızmniń damýyna ózara vızasyz rejımniń engizilýi eleýli serpin berdi. Ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanǵa kelgen qytaılyq týrısterdiń sany 962 myńǵa jetip, 2024 jylmen salystyrǵanda 47 paıyzǵa artty. Barys-keliske tikeleı áýe qatynasynyń keńeıýi men jańa avtomobıl baǵyttarynyń ashylýy da yqpal etip jatyr.

Biz qytaılyq dostarymyzǵa Qazaqstannyń san qyrly kelbetin jan-jaqty tanytýǵa asyqpyz. Atap aıtqanda, zamanaýı Astana men kóne Túrkistandy, Almatynyń taýlary men Mańǵystaýdyń biregeı tabıǵı landshafttaryn, Uly dala men Uly Jibek jolynyń muralaryn, ulttyq mýzykamyzdy, aspaptarymyzdy, taǵamdarymyz ben qonaqjaılyq dástúrlerimizdi kórsetkimiz keledi.

Sonymen qatar Qazaqstan da búginde tańǵalarlyq damý úlgisin kórsetip otyrǵan ejelgi órkenıet eli — Qytaıdy zor qyzyǵýshylyqpen tanyp-bilip jatyr.

Qazaq pen qytaı halyqtary san ǵasyrlar boıy qatar ómir súrip keledi. Kezinde Uly Jibek joly adamdardy, mádenıetterdi, bilim men órkenıetterdi ózara baılanystyrdy. Bizdiń ortaq uly tarıhymyz halyqtar dostyǵynyń jarqyn bolashaǵyna negiz qalap, taǵdyry ortaq Ulttar qaýymdastyǵynyń tabysty qalyptasýyna jol ashty.

Buǵan deıin Sınhýa agenttigi Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń jazbasha suhbatyn jarııa etken bolatyn.