Mekteptegi ana tili - barlyq bilimniń negizi

Bilim berý men tulǵa tárbıeleý isin tutastyqta zerdelegen, álemdik ozyq pedagogıkalyq oı-tanymdy sińire jazylǵan «Pedagogıka» eńbegimen sabaqtasyp jatqan, aqynnyń qysyltaıań ómir baǵytyn aıqyndaı túsetin eńbeginiń biri - 1923 jyly Tashkentte Túrkistan respýblıkasynyń baspasóz taratýshy mekemesi bastyryp shyǵarǵan «Bastaýysh mektepte Ana tili» atty ádistemelik nusqaý.

«Alashtyń asyl perzentiniń oqý-pedagogıkalyq baǵyttaǵy myǵym ǵylymı negizdi ustanymdary bilim berý, pedagogıka tarıhy, ádistemelik qoldanbaly máni tıisti salalyq zertteýler nysany esebinde qanshalyqty ıgerilip otyr, ult mektebiniń qalyptasyp damý tarıhyndaǵy qajyrly eńbek qazirde óz deńgeıinde baǵalanyp, eskerilip júr me?» deıtin saýaldar kókeıde turdy. Rasyn aıtqanda, Maǵjan Jumabaev kún tártibine qoıyp otyrǵan oqý, oqytý tásilderi bala kúngi «Ana tili», basqa da oqýlyqtardyń oqytý júıesin jadymyzda qaıta jańǵyrtty. Sol júıe osy kúngi bas­taýysh mektepte de ónimdi oqytý ádisin túzip otyrǵan sııaqty. Osy baǵytta arnaıy zertteýler qajet kórindi.
Toqtalyp otyrǵan maqalada Maǵjan ana tili sabaǵyn bastaýysh mektepte oqytýda balany shyǵarmashylyqqa, oılanýǵa baý­lý baǵytynda usynyp otyrǵan sabaq túrleriniń birinde keltirilgen taqtaı kópir ústindegi eki tekeniń teketires turǵan sýretin bastaýysh mektepte júrgende kórgenbiz. Ol ýaqyttarda Maǵjan áńgimesi, Maǵjan pedagogıkasy, Maǵjan aqyndyǵy týraly aıtylmaıdy. Balaǵa qarip úıretý, jazýǵa tóseldirý, oqyǵandy, kórgen qubylysty sýrettep qaıta aıtyp berý. Birte-birte jan saraıy ásirelenip, shalqar keńistigine shyqqan kórkem sóz arqyly aǵyl-tegil oı tógip, sheshen sóıleýge tóselý.

El sózin ustaıtyn azamat tulǵasyn qalyptastyrýdyń ınemen qudyq qazǵannan da beınetti, sol HH ǵasyrdyń 20-jyldarynda tolyp jatqan kedergilermen tusalyp otyrǵan kúrdeli qıyn sharýasyna Maǵjan Jumabaev batyl kirisip, el balasyn oqytty. Oqý isin jolǵa qoıýdyń qyrýar mindetin atqaryp júrgen Alash uldary A.Baıtursynuly, M.Áýezov, S.Seıfýllın, t.b. qaıratkerlerdiń qatarynda tarıhı eńbek jasady.
«Bastaýysh mektepte Ana tili» ádistemelik nusqaýyn Maǵjan Jumabaev «Mektebimiz» atty problemalyq sıpattamadan bastaıdy.
1911 jyly Ahmet Baıtursynuly engizgen jańa álipbıdiń oqýǵa ornyǵý baǵyty onsyz da qıly kedergimen baıaý júrip otyrǵan, sonda da bolsa dúnıe bilimderi endi-endi oqytyla bastaǵan ýaqytynda Reseıdegi tóńkeristen keıin belgili bir sebepterden qazaq mektebiniń jumysy taǵy da toqyraýǵa ushyraǵandyǵyn aıtyp, tarıhı ahýal, saıası-áleýmettik máselelerdiń oqý isine qatysty nyshandaryn baıyptap saralaıdy.
«Bizdiń bastaýysh mektebimiz boıy ósip, buǵanasy qatpaǵan jas mektep. ­Bastaýysh mektepterdiń eski álipbı mektebinen jańa mektep bolyp týyp qalqıyp qaz turǵanyna jıyrma jyl da bolǵan joq. Qıyp burylyp kete almaıtyn mektebimizge daǵdyly dańǵyl jol da salynǵan joq.
Osylaı jańa esi kirip kele jatqan mektebimiz Rýssııanyń tóńkerisine kez boldy. Tóńkeris mektebimizdiń aldyna «eńbek» degen urandy tastady. Budan bylaı eńbek mektebi bolsyn dedi. Jańa táı-táı basyp kele jatqan mektebimiz «eńbek» degen urandy uǵa almaı daǵdyryp qaldy. Bilim berýdiń ornyna balalarǵa kómek ber degeni qalaı dep, «eńbek» degen urandy ózinshe túsinip qaradaı moınyna sý ketti. Jańa basy quralyp kele jatqan mektebimiz qıraı bastady. Muǵalimderimiz mektepten túrli syltaýmen jyljyp shyǵyp zyta bastady».
Maǵjan Jumabaev osylaı deı kele jańa úkimettiń oqytý baǵytyndaǵy ustanymyn uǵyndyra kelip, ne degende de ult mektebi jumysy túzý baǵytta jolǵa qoıylýy kerektigi kún tártibindegi kezek kúttirmes negizgi másele ekendigin aıtady.

Bastaýysh mekteptiń oqý merziminiń sol tusta kóp ózgeriske ushyramaı tórt jyldyq bolyp qalyp otyrǵanyna oraılastyryp árbir oqý jylynyń sabaq mazmunynda qamtylýy, eskerilýi mindetti máselelerdi saralap uǵyndyrǵan.

Tórt jyldaǵy oqytý baǵytyn 2 aıqyn belgilengen talap boıynsha júrgizý kózdeledi.
1 - Balanyń tilin órkendetý hám daǵdy­landyrý;
2 - Tildi baqylaý hám emle.

Bastaýysh mekteptiń oqýyn birtindep jeńil tapsyrmadan kúrdelige qaraı júıeli túrde jetildirip, tolyqtyryp júrgizý naqty atalyp kórsetilgen talaptarmen qamtylǵan.

Birinshi jylda balany «jandaǵy áserdi qysylmaı sózben jaryqqa shyǵarýǵa» baýlý kerek. Óleń jattap aıtqyzý, aýyzeki durys sóıleýge úıretý, kitaptan oqı bilýge tóseldirý mindetteri eskerilmek. Sýret salý, estigen, bastan keshken oqıǵany muǵalim qoıǵan suraqtardyń járdemimen qaıta jańǵyrtyp aýyzeki aıtyp bere alýyn qadaǵalaý, ertegiden sahnalyq kórinis jasaýǵa beıimdeý qajet. Til baqylaý, durys jazýǵa tóseldirý baǵytynda sóılem - sóz - býyn - dybys týraly uǵyndyrý. Dybys pen áriptiń aıyrmasyna zer salǵyzý. Sóılemniń sońynda qoıylatyn núkte týraly tanym ornyqtyrý.

Ekinshi jyly birinshi talap boıynsha kórgen, estigen qubylys negizinde tolyǵyraq baıandap, áńgimelep berýge, sahnalyq kóriniske aınaldyrýǵa baýlý. Basqa adammen durys, tolyq sóılese bilý, sýretke qarap áńgime qurý, bir áńgimege uqsas ekinshi áńgimeni oıdan shyǵaryp aıta bilýge úıretý, oqıǵany yqshamdap nemese jetildirip baıandaýǵa daǵdylandyrý, hat jazǵyzyp kórý, kúndelik jazýǵa qyzyqtyrý, t.b. sharttar eskerilýi tıis.
Til, emle boıynsha sóz tulǵasy, túbir, týyndy, qos, qosalqy sózder, qosymshalar týraly túsinik beriledi. Jurnaq, jalǵaýlar týraly ereje úıretiledi. Qos, qosalqy sózderdiń jazylýy, tasymal, syzyqsha, týyn­dy sózdiń jasalýy, jurnaq týraly bilim beriledi.

Úshinshi jyldyń birinshi talaby boıyn­sha bastan keshken oqıǵalarǵa oıdan áńgime shyǵaryp úırený, balalar jıy­lysynda oı-pikirin dáleldep sóıleı bilý, oqıǵa áńgimeni tolyq etip jazýǵa tóselý, sezingen áserdi jetkize bilý, ádebı týyndyny baǵalap sóıleý, jazba esep berý qamtylǵan. Ekinshi talapta sóılem músheleri, ataýysh (esim - Q.M.) sózder týraly tanym qalyptastyryp, olardy aıyra bilýge úıretý. Shylaý sózder, ústeý, odaǵaı týraly túsinik. Útirdiń qyzmeti.

Tórtinshi jyly belgili bir pikirdiń joba­symen tolyq durys sóıleý hám jazý. Áde­bıet áserlerin kesteli, kestesiz, ólsheýli, ólsheýsiz, sýret, jaı áńgime sıpat­taryna qaraı ajyrata bilý. ıAǵnı kórkemdik, janrlyq negizde tanyp, taldaýǵa baýlý. Uıymdastyrý sharalaryna tartý. Ekinshi mindet boıynsha sóılem múshelerin Ahmet Baıtursynulynyń «Til qural» kitaby boıynsha sózderdiń baılanysý joldaryn, sóılem múshelerin pysyqtap, ıgerýdi damytý, tereńdetý.

Osy tórt jyldaǵy ana tiliniń oqytylý talaptarynda Maǵjan Jumabaev atap kórsetken tapsyrma-sharttar qazirge sheıin bastaýysh mekteptiń oqý júıesinde saqtalǵan utymdy, ónimdi oqytý tásilderi.

Balanyń sóılep úırenýin, jalyqpaı qyzyǵyp otyryp jazýǵa tóselýin, estigenin áńgimege aınaldyrý, oıdan shyǵaryp aıtý, hat jazý, pikirin qorǵap dálelmen sóıleı bilý, ádebı shyǵarmanyń kórkemdigin baǵalap aıtý, istegen jumysqa esep berý, jazýda qatesiz ári til zańdylyqtaryn eskerip, oı júıesin buzbaı naqty, áserli jazýǵa daǵdylaný baǵytyndaǵy bilim berý ádisnamasynda Maǵjan Jumabaev balany shyǵarmashylyqqa baýlý, tildiń ǵylymı negizderin, pán tilin ıgertý máselelerin nazarda ustap otyrǵan.
Maǵjan Jumabaev atalǵan eńbeginiń «Ana tiliniń mekteptegi orny» atty taraýynda ózi qozǵap otyrǵan oqytý, oqý, mektep isindegi ana tiliniń orny týraly túbegeıli kókeıtesti máselelerdi qaýzaǵan.

«Ult mektebin týǵyzatyn ana - ult tili. Tili bólek ult túri bólek mektep izdeıdi. Ult mektebi ult tili negizine quıylýǵa tıisti. Ult tili ult mektebine ana bolýǵa tıisti. Shynynda, osylaı bolady. Biraq bir ulttyń tarıhynda túrli sebeptermen ult mektebi bir dáýirlerde anasynan aıyrylyp jetim bolyp qalýǵa múmkin. Osyndaı dáýir bizdiń mektepterimizdiń basynan da keshti, durysy, endi keship bara jatyr» degen. Maǵjan Jumabaev endi ult mektebiniń shynaıy bilim uıasy - ult mektebi bolýyna kedergi keltirmek birneshe ishki, tysqy qubylystardy emeýrin tanytyp otyryp ta, ashyp-ashyp aıtyp ta naqtyly sheshimdi kútip otyrǵan ózekti másele esebinde egjeı-tegjeıli saralap beredi. Arab, parsy, tatar tilimen shubarlanǵan oqýdan arylǵanymen, áli de ana tiliniń balamen tabyspaǵandyǵyn aıtady. Máseleni oqytýdyń jolyn kórsetetin ádistemeniń joqtyǵymen sabaqtastyrady. «Mektepke ana tilin alyp barý» atty taraýshada bilimniń barlyǵy ana tili arqyly berildi deıdi.
«Mysaly, balaǵa qaıyrymdylyq minezin sińirý úshin jandy qaıyrymdylyq kúıge kirgizetin bir kúı tyńdatý jetpeıdi, bálkı etten ótip súıekke jetetin qaıyrymdylyqty sýrettegen sóz kerek, ıaǵnı ana tili kerek. Sondyqtan mekteptegi ana tili barlyq bilimniń negizi hám basqyshy».
Mektepte bala ana hat tanýymen birge durys sóıleýge daǵdylanbaq. Durys jazýǵa úıretý. Biraq bilim úırenýmen is túgendelmeıdi, balanyń janyn ósirý kerek, tárbıeleý kerek. Tárbıe berý úshin ony sulý ádebıetpen tanystyrý, sony túsinip, sińirip oqýǵa baýlý degen oılaryn Maǵjan Jumabaev ári qaraı pysyqtap, aıqyndap otyrady.

Bala hat tanyǵanda kitapqa baılanyp qalmaýy kerek. Muǵalim qata túsinik bermeýi kerek. Balanyń yntasyn oıatýy kerek. Oıdyń sóz arqyly jaryqqa shyǵýy týraly aıtsyn. Bala tabıǵat, jaratylys aıasynda óssin, oınap óssin, ónerden áser alyp óssin deıdi. Muǵalim halfe bolyp otyrmaı, balaǵa jaqyn bolsyn, jón kórsetip otyrǵanymen, bala erkin bolýyn eskersin deıdi.

Til damytý sóz baıytý jolyndaǵy shyǵarmashylyq óristiń baǵyt­taryn meılinshe qamtyp otyryp oı túıgen Maǵjan pedagog balanyń kórgen-bilgenin qorytý, sýretke qarap shyǵarma jazý, ishki jan kúıin sózben baıan­daý, oqyǵan shyǵarmasyna baǵa berip otyrý, t.b. biliktilik, bilim qoryn túzý baǵyttaryn qadaǵalap otyryp, úıretý, daǵdylandyrýdyń ońtaıly tásilderimen negizdep beredi.

«Bastaýysh mektepte oqylatyn ádebıet túrleri balalarǵa anyq, uǵymdy bolyp, balanyń oıyn ashyq bir jerge salyp jiberetin bolsyn. Іzgilikke, qaıyrymdylyqqa, shyndyqqa, ádildikke, elshildikke, áleýmetshildikke shaqyrsyn» deı kele, ári qaraı da zárý problemalardy túgendep, tizip naqtylaıdy. Oqý kitaptary qajet. Muǵalim balamen mynadaı-mynadaı baǵytta keńesýi kerek. Bala óz áserin syrtqa shyǵaryp sóılep, jazsyn, t.b.
Maǵjan Jumabaevtyń ult mektebinde ana tilin oqytý máselesin ǵylymı-ádistemelik negizde kún tártibine qoıyp, bilik­tilikpen, yjdahatpen pysyqtaýy HH ǵasyrdyń 20-jyldaryndaǵy jappaı saýat­­tandyrý, órkenıetti eldikke umtylys baǵytyndaǵy Alash qaıratkerleriniń oqý-tárbıe isindegi túpkilikti ustanymdarymen murattas, ózektes múddeden týdy.

Ult mektepteriniń sharýashylyq jumys­tary da, oqý-ádistemesi de , oqý quraldary­men, muǵalim kadrlarmen qamtamasyz etý máselesi de HH ǵasyr basyndaǵy Alash qaıratkerlerin sonaý bir túp-túgel, tuńǵıyq zamanda Ybyraı Altynsaryuly qalaı alańdatqan bolsa, odan da góri naqtyly áreketterge jumyldyrǵan edi.

Oksford ýnıversıtetiniń Orta Azııa problemalaryn zertteý ortalyǵy Alash qaıratkerleriniń tarıhı eńbegine «Olar mádenı renessans» jasady dep baǵa bergen. Shyny da solaı boldy.