Mektepke daıyndyq: Bala zeıinin jaqsartý úshin uıqy rejımin qalaı rettegen durys

Qazaqstandyq zertteý: jasóspirimder qansha saǵat uıyqtaıdy

2025 jyly QazUMÝ habarshysy ǵylymı-praktıkalyq jýrnalynda Atyraý qalasyndaǵy 15–16 jastaǵy jasóspirimderdiń uıqysy men kognıtıvtik fýnktsııalaryna arnalǵan zertteý jarııalandy. Oǵan 9–10-synypta oqıtyn 100 oqýshy qatysqan. Zertteý barysynda olardyń uıqy rejımi, hronotıpi, este saqtaý qabileti men zeıini baǵalanǵan.

Zertteý nátıjesine sáıkes, oqýshylardyń túngi uıqysynyń ortasha uzaqtyǵy 6,32 saǵat bolǵan. Olar orta eseppen saǵat 23:47-de uıyqtap, tańǵy 06:55-te oıanǵan. Qatysýshylardyń nebári 3,8 paıyzy tańǵy hronotıpke jatsa, 69,8 paıyzy aralyq, 26,4 paıyzy keshki hronotıpke engen.

Zertteý barysynda oqýshylardyń kórý jáne sandar arqyly este saqtaý qabileti, aqparatty jadynda saqtaý deńgeıi jáne kórgen nársege jyldam ári dál jaýap berý kórsetkishteri qalypty deńgeıden tómen bolǵan. Al keshki hronotıptegi oqýshylardyń kórý jáne sandar arqyly este saqtaý qabileti tómen bolyp, tapsyrmalardy oryndaý kezinde qatelerdi kóbirek jibergen. Avtorlar erte bastalatyn oqý kúninde uıqynyń azaıýy jasóspirimderdiń tańerteń zeıin qoıýy, este saqtaýy men aqparatty qabyldaýyna keri áser etýi múmkin ekenin atap ótken. Osyǵan baılanysty zertteýshiler uıqy tapshylyǵynyń aldyn alyp, mektep kestesin qaıta qaraý qajettigine nazar aýdarǵan.

Árıne, bul kórsetkishti Qazaqstandaǵy barlyq oqýshyǵa ortaq deýge bolmaıdy. Zertteý Atyraýdaǵy bir mekteptiń 100 oqýshysyn ǵana qamtyǵan. Degenmen onyń nátıjesi jasóspirimniń uıqy rejımi men tańerteńgi jumys qabileti arasyndaǵy baılanysty talqylaýǵa negiz bolady.

Balalar qansha saǵat uıyqtaýy kerek

Pedıatr Mádına Mýsahannyń aıtýynsha, 6–12 jastaǵy bala táýligine shamamen 9–12 saǵat, al 13–18 jastaǵy jasóspirim 8–10 saǵat uıyqtaýy kerek. Muny Amerıkalyq uıqy medıtsınasy akademııasy jáne Amerıkalyq pedıatrııa akademııasy sııaqty kásibı uıymdar usynady.

– Degenmen balanyń jetkilikti demalǵanyn tek uıyqtaǵan saǵatyna qarap anyqtaý jetkiliksiz. Máselen, bala tańerteń jeńil oıanyp, kúndiz sergek júrse, sabaq kezinde qalǵyp otyrmasa, zeıini men kóńil kúıi qalypty bolsa, bul onyń jetkilikti uıyqtaǵanyn kórsetedi. Al tańerteń oıanýdyń qıyndaýy, ashýlanshaqtyq, kóńil kúıdiń jıi ózgerýi, zeıin men sabaq úlgeriminiń tómendeýi uıqynyń jetkiliksiz ekenin bildirýi múmkin, - dedi pedıatr.

Mamannyń aıtýynsha, balanyń kún saıyn qajetti mólsherden 1–2 saǵat az uıyqtaýy bastapqyda aıtarlyqtaı másele bolyp kórinbeýi múmkin. Biraq mundaı jaǵdaı turaqty túrde qaıtalansa, sozylmaly uıqy tapshylyǵyna ákeledi.

– Uzaq ýaqyt boıyna durys uıyqtamaý zeıin men oqý qabiletiniń tómendeýine, emotsıonaldyq turaqsyzdyqqa jáne minez-qulyq ózgerýine ákelip soǵýy múmkin. Uıqy tapshylyǵy tábetti retteıtin mehanızmderge, ımmýndyq júıe men zat almasýǵa da keri áser etedi. Onyń ústine jumys kúnderi jınalǵan uıqy tapshylyǵyn demalys kúnderi uzaq uıyqtaý arqyly tolyq óteý múmkin emes. Bul rette uıqy kezinde mı jaı ǵana demalmaıdy. Kún ishinde alynǵan aqparattyń bir bóligi osy kezeńde óńdelip, este saqtaý protsesteri júredi. Uıqy jetispegende balanyń zeıinin uzaq ýaqyt bir nársege shoǵyrlandyrýy qıyndaıdy. Sonymen qatar aqparatty este saqtaý, josparlaý, sheshim qabyldaý jáne ózin-ózi baqylaý qabileti tómendeýi múmkin, - dedi balalar dárigeri.

Onyń sózinshe, mundaı bala sabaqta otyrǵanymen, aıtylǵan aqparatty tolyq qabyldap, este saqtaı almaıdy.

Jasóspirimge tańerteń erte turý nege qıyn

Mádına Mýsahan mektep jasyndaǵy balalardyń, ásirese jasóspirimderdiń uıqy rejımine erekshe nazar aýdarý qajettigin erekshe atap ótti.

– Jasóspirim kezinde aǵzadaǵy tabıǵı ózgeristerge baılanysty kesh uıyqtap, tańerteń kesh turýǵa beıimdilik artady. Óıtkeni olardaǵy fızıologııalyq ózgeristerden melatonın keshirek bóline bastaıdy. Sondyqtan jasóspirimderdiń erte uıyqtaýy qıyndap, tańerteń uzaǵyraq uıyqtaǵysy kelýi - belgili bir dárejede qalypty fızıologııalyq qubylys. Sol úshin olardyń búkil kún tártibine qaraý kerek. Mektepten keıin repetıtor, sport sektsııasy, úıirmeler, úı tapsyrmasy, sodan keıin telefon – keıde jasóspirimniń uıyqtamaýy «tártipsizdik» emes, shamadan tys júktememen baılanysty bolýy múmkin. Eger keshki ýaqyttyń barlyǵy sabaq pen úıirmelerge ketse, 8–10 saǵat uıqyny qamtamasyz etý múmkin emes, - dedi dáriger.

Al Psıhologııalyq qoldaý ortalyǵynyń ádiskeri, pedagog-psıholog Gaýhar Qospanova uıqy tapshylyǵynyń balanyń emotsıonaldyq jaǵdaıy men minez-qulqyna da áser etetinin aıtady. Onyń sózinshe, mundaı ózgerister ár balada ártúrli baıqalady.

– Mundaı jaǵdaıda bala ashýshań, mazasyz, shydamsyz nemese kerisinshe enjar bolýy múmkin. Kóńil kúıiniń qubylýyna, tez sharshaýyna, qarym-qatynas pen oqýǵaǵa qyzyǵýshylyqtyń tómendeýine de áser etedi. Sondyqtan balanyń minez-qulqyndaǵy ózgeristerdi baǵalaǵanda onyń uıqy rejımin de eskerý qajet, – deıdi psıholog.

Bul ásirese uzaq jazǵy demalystan keıin baıqalýy múmkin. Mamannyń sózinshe, kanıkýl kezinde balanyń kesh jatyp, kesh oıanýy qalypty jaǵdaı bolǵanymen, oqý jyly bastalǵanda rejımniń bir kúnde kúrt ózgerýi psıhoemotsıonaldyq jaǵdaıǵa salmaq túsiredi.

– Mundaı kezde sharshaý, emotsıonaldyq turaqsyzdyq, zeıinniń tómendeýi jáne mektep rejımine beıimdelýdiń qıyndaýy baıqalady. Sondyqtan balany jańa kún tártibine birtindep kóshirý mańyzdy. Ata-analar balanyń uıqy rejımin bir kúnde ózgertýge tyryspaǵany jón. Birtindep erte uıyqtatyp jáne birtindep erte turǵyzyp, tańerteń bir mezgilde oıanýǵa daǵdylandyrý kerek. Keshki ýaqytta gadjetterdi paıdalanýdy shekteý, uıqy aldynda tynysh ári jaıly jaǵdaı qalyptastyrý jáne kúndiz belsendi qozǵalysty qamtamasyz etý mańyzdy. Eń bastysy, balaǵa uryspaı nemese qysym kórsetpeı, jańa rejımge birtindep beıimdeý kerek, - dedi psıholog.

Psıhologııalyq qoldaý ortalyǵynyń psıhology Aıgúl Baranbaevanyń da pikiri osyǵan saıady. Onyń aıtýynsha, oqý jyly qarsańynda balany mekteppen qorqytyp, oqý jyly aldyndaǵy qobaljýyn kúsheıtpegen jón.

– «Erteń mektep, taǵy uıyqtaı almaısyń», «senen túk shyqpaıdy» degen sózderdiń ornyna balaǵa qoldaý kórsetý kerek. Alǵashqy kúnderi odan birden joǵary nátıje kútpeı, uıqysyn, kóńil kúıin, sharshaýyn jáne emotsıonaldyq jaǵdaıyn baqylaǵan durys. Serýendeý, qozǵalys, sport pen taza aýada ýaqyt ótkizý de keshke tabıǵı sharshaýǵa kómektesedi. Balanyń oqý jylyna beıimdelýi – tek sabaqqa daıyndyq emes, jańa rejımge psıhologııalyq jáne fızıologııalyq turǵydan beıimdelý protsesi, - deıdi psıholog.

Sondyqtan da maman alǵashqy kúnderi baladan birden joǵary nátıje kútýdiń ornyna, onyń uıqysyn, kóńil kúıin, sharshaýyn jáne emotsıonaldyq jaǵdaıyn baqylaý qajet ekenin basa aıtyp ótti.

Qazaqstanda oqý kestesine qandaı talap qoıylady

Oqýshynyń kún tártibine onyń neshede uıyqtaıtynymen qatar, mekteptegi oqý rejımi de áser etedi. Qazaqstanda bul baǵyttaǵy birqatar talap Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2021 jylǵy 5 tamyzdaǵy № QR DSM-76 buıryǵymen bekitilgen sanıtarııalyq qaǵıdalarda kórsetilgen.

Sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý komıtetiniń basqarma basshysy Gúlsharat Qojatovanyń málimetinshe, jalpy bilim beretin uıymdarda sabaqtyń uzaqtyǵy 45 mınýttan aspaýǵa tıis. Birinshi synyp oqýshylary úshin júkteme birtindep kóbeıtiledi: qyrkúıekte 35 mınýttan úsh sabaq josparlanyp, qazan aıynan bastap sabaq uzaqtyǵy 45 mınýtqa deıin artady. Sondaı-aq birinshi synyp oqýshylaryna oqý jyly ishinde qosymsha bir aptalyq demalys qarastyrylǵan.

Sanıtarııalyq talaptarda balanyń sabaq ústindegi jáne apta ishindegi jumys qabiletine de nazar aýdarylǵan.

– Bastaýysh mektepte qatarynan eki sabaqty biriktirip ótkizýge jol berilmeıdi. Sabaq kestesin qurý kezinde oqýshylardyń kún jáne apta ishindegi aqyl-oı jumys qabiletiniń dınamıkasy eskerilip, pánderdiń kúrdeliligi boıynsha saralaý kestesi qoldanylady. Fakýltatıvtik sabaqtar mindetti sabaqtar sany eń az kúnderge josparlanady, - dedi Gúlsharat Qojatova.

Osylaısha, sanıtarııalyq normalar boıynsha, sabaq kestesin jasaǵanda oqýshylardyń kún jáne apta ishindegi aqyl-oı jumys qabiletiniń ózgerýi eskerilýge tıis.

Basqa elderde bul másele qalaı retteledi

Al keı elder oqýshynyń júktemesimen qatar, mekteptiń tańerteń naqty qaı ýaqytta bastalatynyn da uıqy rejımimen baılanystyryp retteýge tyrysady.

Máselen, Qytaıdyń Bilim mınıstrligi 2021 jyly oqýshylardyń uıqysyn basqarýǵa arnalǵan arnaıy talap engizdi. Bastaýysh mektepte sabaq 8:20-dan, al orta mektepte 8:00-den erte bastalmaýy kerek. Mektepterge oqýshylardy sabaqqa deıingi ujymdyq is-sharalarǵa erte shaqyrýǵa da shekteý qoıylǵan.

Qytaıda bastaýysh synyp oqýshysyna táýligine 10 saǵat, orta býynǵa 9 saǵat, joǵary synyp oqýshysyna 8 saǵat uıqy usynylǵan. Tipti shamamen qaı ýaqytta uıyqtaý kerektigi de kórsetiledi: bastaýysh synyp oqýshylaryna 21:20-dan, orta býynǵa 22:00-den, joǵary synyp oqýshylaryna 23:00-den kesh jatpaý usynylady. Eger bala osy ýaqytqa deıin úı tapsyrmasyn oryndap úlgermese, onyń uıqysyn qysqartýdyń ornyna oqý júktemesin qaıta qaraý qarastyrylǵan.

AQSh-ta mektepterdiń bastalý ýaqytyn belgileıtin biryńǵaı federaldyq norma joq. Degenmen Amerıkalyq pedıatrııa akademııasy jasóspirimderdiń tsırkadtyq erekshelikterin eskerip, orta jáne joǵary mektepterde sabaqty tańǵy 8:30-dan erte bastamaýdy usynady. Olar jasóspirimniń erte uıyqtaı almaýyn tek ádet nemese tártip máselesi retinde qarastyrýǵa bolmaıtynyn aıtady.

Shveıtsarııada sabaqtyń bastalý ýaqytyn ıkemdi etý boıynsha eki orta mektepte eksperıment júrgizilgen. Buryn oqýshylardyń tańǵy sabaǵy 7:20-da bastalsa, jańa júıede olar sabaqty keıinirek, eń erte degende 8:30-da bastaı alatyn múmkindik berilgen. Oqýshylardyń 95%-y keshirek bastaý múmkindigin paıdalanǵan.

Nátıjesinde balalar keshirek oıanyp, oqý kúnderi uzaǵyraq uıyqtaǵan. Tsıýrıh ýnıversıtetiniń málimetinshe, qosymsha uıqy shamamen 45 mınýtqa jetken. Uıyqtaýy jeńildep, oqýshylardyń jalpy jaǵdaıy jaqsarǵan. Zertteýde matematıka men aǵylshyn tili boıynsha test nátıjeleriniń de joǵarylaǵany baıqalǵan.

Japonııada da sabaq ýaqyty erte bastalady. Eldiń Bilim mınıstrligi keltiretin mektep kúniniń úlgisinde alǵashqy sabaq 8:30-da bastalady. Alaıda japon zertteýleri jas ulǵaıǵan saıyn balalardyń keshirek jatyp, oıaný ýaqyty ózgermeıtinin kórsetedi. Máselen, Tokıoda júrgizilgen aýqymdy zertteýde 7–9-synyp oqýshylarynyń ortasha uıqysy shamamen 7–7,5 saǵatty quraǵan. Zertteýshiler joǵary synyptarǵa qaraı uıqy uzaqtyǵynyń qysqaratynyn anyqtaǵan.

Jańa oqý jyly bastalar aldynda balanyń kún tártibin ózgertýge áli de múmkindik bar. Pedıatr Mádına Mýsahan uıqy rejımin mektep bastalǵanǵa deıin keminde 1–2 apta buryn, al jazda rejım qatty ózgergen jaǵdaıda 2–3 apta buryn retteı bastaýdy usynady. Uıyqtaý men oıaný ýaqytyn birden birneshe saǵatqa ózgertpeı, ár birneshe kún saıyn 15–30 mınýtqa erterek jyljytqan durys.

Psıholog Gaýhar Qospanaova da balany bir kúnde jańa rejımge kóshirýdiń ornyna birtindep beıimdeýdi usynady. Keshke gadjet qoldanýdy azaıtyp, uıqy aldynda tynysh jaǵdaı qalyptastyrý jáne tańerteń bir ýaqytta turýdy ádetke aınaldyrý mańyzdy. Eń bastysy, jańa rejımdi balaǵa qysym kórsetý arqyly emes, birtindep qalyptastyrǵan jón.

Osylaısha, oqýshynyń jetkilikti uıyqtaýy tek otbasynyń kún tártibine tirelmeıdi. Onyń neshede turatynyna mekteptiń bastalý ýaqyty, jolǵa ketetin ýaqyt, úı tapsyrmasy men qosymsha sabaqtar da áser etedi. Al uıqyǵa qajettilik, ásirese jasóspirim shaqta, jaı ǵana tártip máselesi emes, aǵzanyń fızıologııalyq ereksheligimen de baılanysty ekenin de umytpaý kerek.