Mektep jasyndaǵy dısleksııa men dısgrafııany qalaı anyqtaýǵa bolady
ASTANA. KAZINFORM — Bala áripterdi shatastyryp, sózderdi býyndap oqı ma? Mátindi oqyǵanymen, onyń maǵynasyn túsiný qıyn ba? Mundaı erekshelikterdi birden balanyń zeıinsizdigine nemese oqýǵa qulyqsyzdyǵyna balaýǵa bolmaıdy. Onyń sebebi dısleksııa nemese dısgrafııa bolýy múmkin.
Mamandardyń aıtýynsha, bul balanyń aqyl-oı qabiletiniń tómendigin bildirmeıdi. Kerisinshe, aqparatty qabyldaý men óńdeýdiń ózindik ereksheligine baılanysty. Dısleksııany qalaı anyqtaýǵa bolady jáne mundaı jaǵdaıda balaǵa qandaı kómek qajet? Bul týraly Jibek Joly telearnasyndaǵy «Búgin.LIVE» baǵdarlamasynda baǵdarlamasynda Defektologtar jáne logopedter qaýymdastyǵynyń jetekshisi Sholpan Nurahmetova aıtyp berdi.
Dısleksııa men dısgrafııanyń aıyrmashylyǵy qandaı?
Dısleksııa — balanyń oqý daǵdysyn meńgerýine áser etetin neırodamý ereksheligi. Mundaı balalar áripterdi tanýy múmkin, alaıda olardy bir-birimen baılanystyryp, tutas sóz nemese sóılem retinde qabyldaýda qınalady. Keıde oqyǵan mátininiń mazmunyn túsiný de qıynǵa soǵady.
Mamannyń túsindirýinshe, dısleksııany aýrý retinde qabyldaý durys emes. Bul balanyń ıntellekt deńgeıine nemese aqyl-oı kemistigine qatysy joq. Tek aqparatty qabyldaý tásili ózgeshe bolǵandyqtan, oǵan oqý daǵdysyn qalyptastyrý úshin qosymsha qoldaý qajet.
— Dısgrafııa jazý daǵdysyndaǵy qıyndyqtarmen baılanysty. Máselen bala aıtylýy nemese jazylýy uqsas dybystardy shatastyryp, bir áriptiń ornyna ekinshisin jazýy múmkin. Maman muny B men P, D men T dybystaryn ajyrata almaý arqyly túsindirdi. Mysaly «dop» sózin «dob» dep jazý — osyndaı qıyndyqtardyń biri, — deıdi ol.
Dısleksııa kezinde bala osyǵan uqsas dybystar men áripterdi oqý barysynda shatastyrady. Keı jaǵdaıda mátindegi áripter biriniń ústine biri shyǵyp, qozǵalyp nemese buldyrap turǵandaı kórinýi múmkin. Sonyń saldarynan bala joldaǵy sózderdi tutas qabyldaı almaıdy.
Mundaı qıyndyqtar balanyń kúndelikti oqýyna ǵana emes, psıhologııalyq jaǵdaıyna da áser etedi. Synyptastarynyń kemsitýi, muǵalimniń túsinbeýi nemese ata-ananyń shamadan tys talap qoıýy balanyń ózine degen senimin tómendetýi múmkin.
Sondyqtan defektolog eń aldymen balanyń ereksheligin durys túsinip, ony ózgelermen salystyrmaýǵa shaqyrady. Oqý kezinde qınalatyn balany jalqaý nemese qabiletsiz dep baǵalaý máseleni sheshpeıdi. Kerisinshe onyń oqý tásilin ózgertip, jeke qoldaý kórsetý qajet.
Dısleksııany qaı jastan bastap anyqtaýǵa bolady?
Oqý daǵdysy bir kúnde qalyptaspaıdy. Bala mektepke deıin áriptermen tanysyp, qalam ustaýdy, sýret salýdy, dybystardy ajyratýdy úırenedi. Al mektepke barǵan soń osy daǵdylar birtindep jetiledi.
Sholpan Nurahmetovanyń aıtýynsha, birinshi synypta balanyń oqý qabiletine qatysty túpkilikti qorytyndy jasaýǵa asyqpaǵan jón. Óıtkeni bul kezeńde oqýshyǵa árip tanyp, dybystardy ajyratyp, býyndap oqýdy úıretedi. Balalardyń oqý qarqyny da ártúrli bolady.
Al ekinshi synyptan bastap oqý men jazý daǵdylaryndaǵy turaqty qıyndyqtardy baǵalap, qajetti dıagnostıka júrgizýge múmkindik týady. Eger bala áripterdi áli de shatastyryp, sózderdi baılanystyra almasa nemese jazýda jıi qate jiberse, maman kómegine júgingen durys.
— Qazir mundaı balalardy anyqtaýǵa mektepterdegi psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý kabınetteri de kómektese alady. Mamandar balanyń oqý ereksheligin zerttep, oǵan qandaı ádis tıimdi ekenin anyqtaıdy. Qajet bolǵan jaǵdaıda defektolog pen logopedtiń kómegi usynylady, — deıdi logoped.
Dısleksııa men dısgrafııasy bar balalarǵa erekshe bilim berý qajettiligi bar oqýshylar retinde jeke nazar aýdarý mańyzdy. Sebebi barlyǵyna birdeı oqý tásilin qoldaný olardyń múmkindigin tolyq ashýǵa kómektespeýi múmkin.
Balanyń oqý daǵdysyn qalaı túzetýge bolady?
Mamannyń aıtýynsha, dısleksııa men dısgrafııany birjola joıyp, tolyq emdep shyǵý týraly túsinik durys emes. Bul — neırodamý ereksheligi. Degenmen arnaıy jattyǵýlar men júıeli jumys arqyly balanyń oqý jáne jazý daǵdylaryn damytýǵa, qıyndyqtaryn jeńildetýge bolady.
Máselen bala sózdiń ishindegi áripterdi birden tutas qabyldaı almasa, aldymen sózdiń basy men sońyndaǵy áripterdi ajyratýǵa úıretken jón. Keıin sózdi býynǵa bólip oqýǵa bolady. Maman muny shapalaqtaý nemese adymdaý arqyly býynǵa bólý tásilimen túsindiredi. Mundaı jattyǵýlar balanyń nazaryn jeke dybystar men býyndarǵa shoǵyrlandyrýǵa kómektesedi.
Mysaly, «qanaǵat» sózin birden oqýǵa qınalatyn bala ony «qa-na-ǵat» dep bólip, ár býyndy jeke qabyldaı alady. Osylaısha mátindegi áripterdi shatastyrmaı, sózdi birtindep tanýǵa daǵdylanady.
Jazý kezinde de balanyń nazaryn dybystardyń aıtylýyna aýdarý qajet. Máselen, «dop» sózin jazar aldynda ony ishinen qaıtalap, sońǵy dybystyń qalaı aıtylatynyn anyqtaýǵa bolady. Muǵalim dıktant oqyǵan kezde onyń artıkýlıatsııasyna, ıaǵnı dybysty qalaı aıtatynyna nazar aýdarý da kómektesedi.
Mamannyń pikirinshe, mundaı jattyǵýlardy balanyń qabyldaý ereksheligine qaraı beıimdeý kerek. Bir balaǵa sózdi býynǵa bólý tıimdi bolsa, ekinshisine áripterdi jeke tanýdan bastaǵan durys.
Mektepte balaǵa qandaı jaǵdaı jasalýy kerek?
Maman Eýropa men AQSh-taǵy bilim berý tájirıbesin mysalǵa keltirdi. Onyń aıtýynsha, keıbir elderde dısleksııasy bar balalarǵa mátindi mindetti túrde belgili bir ýaqyt ishinde oqytý nemese jyldamdyqqa negizdelgen tapsyrmalar berý talap etilmeıdi. Dısgrafııasy bar oqýshylarǵa da jazý tapsyrmalaryn oryndaýda jeke jaǵdaı jasalady.
Al bizde mundaı erekshelikterdi qoǵamnyń qabyldaýy áli de birizdi emes. Keıde balanyń oqý kezinde qınalýy onyń qabiletsizdigimen baılanystyrylyp, synyptastarynan qalyp qoımaýy úshin oǵan qosymsha qysym jasalady.
Sondyqtan maman mekteptegi oqý baǵdarlamasyn balanyń múmkindigine qaraı beıimdeýdiń mańyzyn atap ótti.
Oqýshynyń oqý jyldamdyǵyn ózgelermen salystyrýdyń ornyna, onyń jeke ilgerileýine nazar aýdarý qajet.
Dısleksııa men dısgrafııasy bar balany qoldaýda ata-ananyń da róli zor. Balanyń qatesin qaıta-qaıta betine basý nemese uzaq ýaqyt oqýǵa májbúrleý onyń qıyndyqtaryn odan ári ýshyqtyrýy múmkin. Onyń ornyna kúndelikti qysqa jattyǵýlar jasap, ár jetistigin qoldap otyrǵan jón.
Mamannyń aıtýynsha, dısleksııa men dısgrafııa bala eseıgende de saqtalýy múmkin. Alaıda bul onyń bilim alýyna, kásibı jolyn tańdaýyna nemese qoǵamǵa beıimdelýine kedergi bolmaýǵa tıis. Eń bastysy — bala óz ereksheligin túsinip, onymen jumys isteýdiń tıimdi tásilderin meńgerýi kerek.
Demek dısleksııasy bar balaǵa qoıylatyn basty talap — ózgelermen birdeı oqý emes, óz múmkindigine saı bilim alýyna jaǵdaı jasaý. Al munyń alǵashqy qadamy — balany túsiný, ereksheligin qabyldaý jáne der kezinde maman kómegine júginý.
Aıta keteıik, buǵan deıin, logoped-defektologtarǵa suranys artyp kele jatqanyn jazǵan edik.
