Mektep teleskopynan sýperkompıýterge deıin: ǵalym Ámirhan Temirbaevtyń ǵylymdaǵy joly

Búginde Temirbaev túrli ǵylym salasyndaǵy kúrdeli mindetterdi sheshýge kómektesetin sýperkompıýterlik ortalyqty basqarady. Ol Qazaqstannyń tsıfrlyq táýelsizdigin qamtamasyz etýdegi sýperkompıýterdiń mańyzy men otandyq ǵylymdy damytý úshin qajetti jaǵdaılar týraly aıtyp berdi.

Bolashaqqa jol ashqan fızıka sabaǵy

Ámirhan Temirbaevtyń ǵylym joly ǵarysh apparattarymen jáne kúrdeli esepteý júıelerimen jumys isteı bastaǵanǵa deıin-aq qalyptasty. Ol altynshy synypty aıaqtaǵannan keıin jazǵy demalysta fızıka páninen sabaq bergen Ospan esimdi aǵasynyń úıine qonaqqa barǵan.

Ǵalymnyń aıtýynsha, altynshy-jetinshi synypta balanyń oqýǵa degen kózqarasy ózgerýi múmkin. Buǵan deıin sabaqty jaqsy oqyǵan keıbir oqýshylardyń bilimge qyzyǵýshylyǵy báseńdeı bastaıdy.

— Bul jaǵynan jolym boldy dep oılaımyn. Ospan degen aǵam mektepte fızıka páninen sabaq beretin. Meniń fızık retinde qalyptasýyma onyń qosqan úlesi zor dep esepteımin. Altynshy synypty bitirgen jazda birneshe kúnge onyń úıine qonaqqa barǵanym esimde. Ol mektepten arnaıy teleskop ákelip, maǵan Aıdy alǵash ret kórsetti. Buǵan deıin Aıdy aspannan, sýretterden kórip júretinmin. Biraq ony teleskop arqyly baqylaýdyń áseri múlde bólek eken, — dep eske alady Ámirhan Temirbaev.

Sol kúnderi aǵasy oǵan ǵalam, mıllıardtaǵan juldyz jáne adamzat áli zerttep, syryn ashýy tıis qubylystar týraly kóp áńgimelegen.

— Aǵam ǵarysh týraly kóp aıtatyn. Ǵalamda mıllıardtaǵan juldyz baryn, al Kún solardyń bireýi ǵana ekenin túsindiretin. Adamzat ǵalam týraly áli bárin bile bermeıtinin, ǵalymdardyń alda kóptegen belgisiz qubylystardy ashýy keregin aıtatyn. Eń bastysy, eger ǵalym bolsam, meniń de buryn zerttelmegen nárselerdi zertteýge múmkindigim bar ekenin túsindirdi. Fızık nemese astronom bolýǵa degen shynaıy yqylasym dál sol kezde paıda boldy dep oılaımyn, — deıdi ol.

Keıin aǵasy jasóspirimdi fızıkaǵa qyzyqtyrýdyń taǵy bir jolyn tapty. Ol inisine múmkindiginshe kóp esep shyǵaryp, bolashaqta solardy jınaqtap, jeke kitap etip shyǵarýdy, tipti ony satyp, tabys tabýdy usyndy. Bul oı mektep oqýshysyna qatty unap, ol fızıkanyń bir bólimi boıynsha tutas esepter jınaǵyn shyǵaryp shyqqan. Kitap sol kezde jaryq kórmese de, bul jumys oǵan mol tájirıbe berdi.

— Qazir sol oqıǵalardy eske alsam, aǵamnyń qanshalyqty durys, tipti ıntýıtsııasyna súıenip áreket etkenin túsinemin. Áýeli ol meniń álemdi tanyp-bilýge degen qyzyǵýshylyǵymdy oıatyp, ǵylymnyń qanshalyqty qyzyq ekenin kórsetti. Sodan keıin fızıkamen aınalysýǵa, esep shyǵarýǵa jáne qabiletimdi damytýǵa mán berdi, — deıdi Temirbaev.

Ýnıversıtettik nanospýtnıkterden jańa ǵylymı jobalarǵa deıin

Keıin ǵarysh tehnologııalaryn jasaý Ámirhan Temirbaevtyń kásibı jolyndaǵy mańyzdy baǵyttardyń birine aınaldy. Ol Qazaqstandaǵy alǵashqy otandyq ýnıversıtettik Al-Farabi nanospýtnıkterin jasaý jobasyna qatysty. Bul bastama komanda úshin úlken tájirıbe bolyp, elimizde ýnıversıtettik spýtnık qurastyrý isin damytýǵa jasalǵan alǵashqy qadamdardyń birine aınaldy.

Al-Farabi-1 alǵashqy spýtnıgi 2017 jyly aqpanda Úndistandaǵy ǵarysh aılaǵynan ushyryldy. Al ekinshi apparat — Al-Farabi-2 2018 jylǵy jeltoqsanda SpaceX kompanııasynyń Falcon 9 zymyrany arqyly ǵaryshqa jiberildi.

Komanda spýtnıkterdi jobalap, ushyrýmen ǵana shektelmeı, olardy óz betinshe basqaryp, jerústi stantsııasy arqyly jumysyn úılestirdi. Ekinshi spýtnık ǵaryshta úsh jyldan astam ýaqyt jumys istedi.

Temirbaevtyń aıtýynsha, bul jobalardyń basty maqsaty tek ǵarysh apparattaryn jasaý emes, sonymen qatar Qazaqstanda ózindik ǵylymı-ınjenerlik mektep qalyptastyryp, bilikti mamandar daıarlaý boldy. Mamandar ǵarysh apparatyn jasaýdyń barlyq kezeńinen — alǵashqy esepteýler men jobalaýdan bastap qurastyrý, synaqtan ótkizý, ushyrý jáne orbıtada paıdalanýǵa deıingi protsesterden ótýi kerek edi.

— Ǵarysh tehnologııalaryn oqýlyqtardan jyldar boıy zertteýge bolady. Biraq spýtnıkti óziń jasap, ǵaryshqa ushyryp, keıin odan Jerge sıgnal qabyldaýdyń tájirıbesi múlde bólek. Bul ınjenerler men zertteýshilerdi daıarlaýdyń basqa deńgeıi, — deıdi ǵalym.

Onyń sózinshe, búginde pıkospýtnıkter men nanospýtnıkter shaǵyn ǵarysh apparattarynyń jeke sanatyna jatady. Olardy ázirleý men ushyrý iri spýtnıkterge qaraǵanda áldeqaıda arzan, al jobany júzege asyrýǵa ketetin ýaqyt ta qysqa. Úlken ǵarysh apparatyn jasaýǵa 5–10 jyl qajet bolýy múmkin. Al qajetti ınfraqurylym bolǵan jaǵdaıda shaǵyn ýnıversıtettik spýtnıkti 2–3 jylda ázirleýge bolady.

Mundaı jobalarǵa stýdenttermen qatar mektep oqýshylaryn da tartýǵa bolady. Máselen, jýyrda Astanadaǵy Nazarbaev Zııatkerlik mektebiniń oqýshylary ázirlegen NIS PocketQube pıkospýtnıgi sátti ushyryldy.

Qazaqstanǵa otandyq sýperkompıýter ne úshin qajet?

Búginde ǵalym jumysynyń negizgi baǵyttarynyń biri — Farabi Supercomputer Center ortalyǵy. Onyń qyzmeti kúrdeli ǵylymı zertteýler júrgizýge jáne jasandy ıntellekt tehnologııalaryn damytýǵa qajetti esepteý ınfraqurylymyn jetildirýmen baılanysty.

Ámirhan Temirbaevtyń pikirinshe, eldiń óz esepteý qýatyna ıe bolýy ǵylymdy damytý quraly ǵana emes, memlekettiń tsıfrlyq egemendiginiń de mańyzdy bóligine aınalyp keledi.

— Biz kúndelikti paıdalanatyn kóptegen tsıfrlyq qyzmettiń bultty platformalar men derekterdi óńdeý ortalyqtary arqyly jumys isteıtinine úırenip qaldyq. Biraq serverlerdiń naqty qaı jerde ornalasqanyna, kimge tıesili ekenine mán bere bermeımiz. Álemdegi sońǵy oqıǵalar táýeldi bolýdyń qanshalyqty qıyn ekenin kórsetip otyr. Sondyqtan Qazaqstan úshin óz derekterdi óńdeý ortalyqtaryn, sýperkompıýterlik qýattaryn jáne jasandy ıntellekt tehnologııalaryn damytý asa mańyzdy, — dep túsindirdi ol.

Farabi Supercomputer Center quramynda bir mezgilde kóptegen kúrdeli esepteýler júrgizýge múmkindik beretin server bar. Olar qarapaıym derbes kompıýter birneshe apta, tipti aılap shyǵaratyn esepterdi áldeqaıda jyldam oryndaı alady.

Ortalyqta 430 server ornatylǵan. Onyń 400-i negizinen ǵylymı esepteýlerge arnalǵan, al qalǵan 30-y jasandy ıntellekt mindetterin sheshýge qajet grafıkalyq protsessorlarmen jabdyqtalǵan. Keshenniń eń joǵary esepteý ónimdiligi shamamen 2 petaflopsqa jetedi. Al derekterdi saqtaý júıesiniń syıymdylyǵy — 6 petabaıt.

Qazir ortalyqta birneshe joba júzege asyrylyp jatyr. «Qazgıdrometpen» birlesip, Qazaqstannyń búkil aýmaǵyna arnalǵan, keńistiktik ajyratymdylyǵy 2 shaqyrym bolatyn WRF aýa raıyn boljaýdyń sandyq modeli iske qosyldy.

— Bul meteorologııalyq protsesterdi áldeqaıda naqty ári egjeı-tegjeıli modeldeýge múmkindik beredi. Júıe kún saıyn úlken kólemdegi meteorologııalyq derekterdi óńdep, aýa temperatýrasy, jaýyn-shashyn, jel jáne basqa da kórsetkishter boıynsha boljam jasaıdy, — dedi ol.

Taǵy bir joba Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligimen birlesip júzege asyrylyp jatyr. Ol TALSIM júıesin paıdalana otyryp, gıdrologııalyq modeldeý júrgizýge baǵyttalǵan.

Qazaqstan úshin mundaı ázirlemelerdiń mańyzy zor. Óıtkeni elimizdiń aýmaǵy keń, jer bederi alýan túrli, sondaı-aq sý tasqyny, sel jáne basqa da qaýipti tabıǵı qubylystardyń týyndaý qaýpi bar. Sondyqtan aýa raıy boljamynyń dáldigin arttyryp, sý tasqyny qaýpin aldyn ala anyqtaý — ǵylymı mindet qana emes, halyqtyń qaýipsizdigine qatysty másele.

Taǵy bir mańyzdy baǵyt — bıoınformatıka. Qazir Ósimdikter bıologııasy jáne bıotehnologııasy ınstıtýtynyń ǵalymdary genetıkalyq derekterdiń úlken kólemimen jumys isteıdi. Sýperkompıýter sekvenırleý nátıjesinde alynǵan derekterdi óńdeýge qoldanylady.

Qoǵamdyq qaýipsizdik salasynda da jobalar bar. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetimen birlesip, ortalyq mamandary qylmys pen jol-kólik oqıǵalary týraly úlken kólemdegi derekterdi taldaýǵa arnalǵan pılottyq jobany bastaǵan.

— Sýperkompıýter qoldanbaly zertteýlermen qatar irgeli ǵylymda da suranysqa ıe. Mysaly, belgili qazaqstandyq matematık, akademık Asqar Jumadildaev kúrdeli algebralyq esepterdi sheshý úshin bizdiń esepteý resýrstarymyzdy paıdalanady. Ortalyq bazasynda juldyzdy júıelerdegi fızıkalyq protsesterdi modeldeýge arnalǵan astrofızıkalyq zertteýler de júrgiziledi. Sonymen qatar esepteý fızıkasy, ınjenerlik modeldeý jáne geoaqparattyq taldaý baǵyttary damyp, tsıfrlyq egizder jasalyp jatyr, — deıdi ǵalym.

Jasandy ıntellekt ǵylymı jańalyqtarǵa jol ashady

Qazaqstan ǵylymynyń bolashaǵy týraly sóz qozǵaǵan Temirbaev aldaǵy on jylda elimizde ekonomıka men kúndelikti ómirde naqty qoldanys tabatyn, álemdik deńgeıdegi iri ǵylymı jańalyq nemese tehnologııa paıda bolǵanyn qalaıdy.

Bul úderiste jasandy ıntellekt erekshe ról atqarýy múmkin. Búginde ol aqparatty óńdeý quraly bolýdan birtindep ǵylymı zertteýler júrgizýge múmkindik beretin tehnologııaǵa aınalyp keledi. Jasandy ıntellekt úlken kólemdegi eksperımenttik derekterdi taldaýǵa, zańdylyqtardy anyqtaýǵa, ǵylymı boljamdar usynýǵa jáne tıimdi sheshimderdi izdeý úderisin jedeldetýge kómektesedi.

— Qazaqstandyq ǵalymdardyń kelesi iri ǵylymı jańalyǵy jasandy ıntellektini qoldaný arqyly ashylýy múmkin dep oılaımyn. Mysaly, biregeı fızıkalyq qasıetteri bar jańa materıal, energııany saqtaýdyń tyń tehnologııasy nemese aýrýlardy dıagnostıkalaýdyń jańa ádisi jasalýy múmkin, — dedi Temirbaev.

Ǵalymnyń aıtýynsha, Qazaqstanda matematıka mektebi jaqsy damyǵan. Fızıka, geologııa, hımııa, bıologııa jáne basqa da salalarda da qalyptasqan ǵylymı mektepter bar.

Ol kúrdeli tehnologııalyq jobany sátti júzege asyrýdyń mysaly retinde pandemııa kezinde qazaqstandyq QazVac vaktsınasyn atap ótti. Ǵalymnyń pikirinshe, bul bıologııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy kópjyldyq zertteýlerdiń arqasynda salystyrmaly túrde qysqa merzimde ónim jasaýǵa bolatynyn kórsetti.

Temirbaev ǵylymdy damytý zerthanalar men jabdyqtardan emes, óz isine qushtar zertteýshilerden bastalady dep esepteıdi. Sondyqtan balalardyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn mektep qabyrǵasynan qalyptastyrý qajet.

Osy ıdeıany júzege asyrý maqsatynda ǵalymnyń komandasy ıÝNISEF-pen birlesip, UniSat bilim berý jobasyn qolǵa alǵan. Joba aıasynda mektep oqýshylary, sonyń ishinde qyz balalar ǵarysh tehnologııalarymen jaı dáris tyńdaý arqyly emes, naqty ınjenerlik jumystarǵa qatysý arqyly tanysty. Bastapqyda Qazaqstanda júzege asqan joba keıin Ózbekstan men Qyrǵyzstandy da qamtydy.

Alaıda ǵalymnyń pikirinshe, jastardyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatý — mindettiń jartysy ǵana. Odan da mańyzdysy — olardyń ǵylym salasynda qalýyna jaǵdaı jasaý.

Ǵylymı mansapty tańdaǵan adam bes-on jyldan keıin qandaı múmkindikterge ıe bolatynyn túsinýi kerek. Ol qyzyq zertteýler júrgize ala ma, zamanaýı jabdyqtardy paıdalana ma, kásibı turǵydan óse me, ózin jáne otbasyn qamtamasyz ete ala ma — munyń bári mańyzdy.

— Bizde myqty ǵalymdar, jaqsy ǵylymı ıdeıalar jáne zamanaýı jabdyqtarmen jaraqtandyrylǵan jekelegen zerthanalar bar. Biraq ázirge osy múmkindikterdiń bári birtutas ári tıimdi júıege árdaıym birige bermeıdi. Ásirese ǵylymı zertteýler men ekonomıkanyń naqty sektorynyń arasynda alshaqtyq baıqalady. Ǵalym sapaly zertteý júrgizip, qyzyq nátıje alyp, ǵylymı maqala jarııalaýy múmkin. Biraq odan keıin onyń ázirlemesi qalaı paıdalanylatyny kóbine belgisiz bolyp qalady. Zerthanalyq nátıjeni tájirıbelik úlgige aınaldyryp, keıin ónerkásiptik óndiriske engizý úshin múlde basqa resýrstar, qarjylandyrý tetikteri men quzyretter qajet. Otandyq ázirlemelerdiń kóbi dál osy kezeńde toqtap qalady, — deıdi ol.

Temirbaevtyń aıtýynsha, álemdik tájirıbede zerthanalyq zertteý nátıjelerinen tájirıbelik úlgi jasaýǵa, odan ári ónerkásipke engizýge deıingi kezeń «ınnovatsııanyń ólim ańǵary» dep atalady. Otandyq ázirlemelerdiń bir bóligi de osy satydan óte almaıdy.

Ǵylymı jańalyqtardyń sanyn arttyrý úshin qajetti jaǵdaı qalyptastyrý kerek. Atap aıtqanda, zertteýlerdi uzaq merzimdi qarjylandyrýdy qamtamasyz etý, ǵylymı ınfraqurylymdy damytý jáne jańa ázirlemelerdi óndiriske engizýdiń tıimdi júıesin qurý qajet.

Respýblıka kúnine oraı ǵalym otandyq ǵylymdy damytý, bilikti mamandar daıarlaý, óz tehnologııalarymyzdy jasaý jáne Qazaqstannyń álemdik ǵylymǵa úles qosýy mańyzdy ekenin atap ótti.

— Sondyqtan men úshin Respýblıka kúni — óskeleń urpaq aldyndaǵy jaýapkershiligimiz týraly oılanýǵa da sebep bolatyn mereke, — dep túıindedi ol.

Eske salaıyq, operatsııalaryn Parıj ben Tokıo dárigerleri tikeleı efırden baqylaıtyn qazaqstandyq neırohırýrg ne sebepti elge oralǵanyn aıtyp bergen edi.