Mektep pen jol bar, biraq halyq azaıyp jatyr: shekaradaǵy aýyldardyń máselesi nede
PETROPAVL. KAZINFORM – Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy bir ǵasyr buryn birneshe otbasy irgesin qalaǵan Afonkıno eldi mekeni búginde Reseımen shekaralas aımaqtaǵy shaǵyn aýyldardyń birine aınaldy. Bir kezderi munda 400-den astam bala bilim alsa, qazir mektepte 73 oqýshy bar. Degenmen aýylda mekteptiń esigi ashyq, medıtsınalyq pýnkt jumys isteıdi, joly jaqsarǵan. Biraq bul jetkilikti me?
Adam sany azaıyp jatqan shekaralyq aýyldardy saqtap qalý úshin ınfraqurylymnyń bolýy jetkilikti me, álde turǵyndarǵa aýylda qalýǵa sebep bolatyn jańa múmkindikter qajet pe? Kazinform tilshisi ǵasyrlyq tarıhy bar Afonkınonyń búgingi tynysyn baǵamdap, shekara mańyndaǵy aýyldardyń ortaq máselesin zerdeledi.
Ǵasyrlyq aýyl
Afonkıno eldi mekeniniń tarıhy 1926 jyldan bastalady. Kórshi Stanovoe eldi mekeninen birneshe otbasy kóship kelip, osy jerge qazyq qaǵady. Qunarly jeri men mańyndaǵy kólder jańa qonysqa óte qolaıly edi. Birer jyldan keıin munda kolhoz qurylyp, al 1960 jyldary eldi meken sovhoz ortalyǵyna aınalady.
Aýyl turǵyny, zeınet demalysyndaǵy ustaz Galına Mıronova aýyl tarıhyn jaqsy biledi. Onyń aıtýynsha, kezinde Afonkınoda túrli ult ókilderi bir shańyraq astynda tatý ómir súrgen.
— Aýylymyzda qazaq, orys, tatar jáne nemister turdy. 1960 jyldardyń sońyna deıin sheshen otbasylar da boldy. Bári tatý-tátti turdy. Bıyl jazda aýylymyzdyń 100 jyldyq mereıtoıyn atap óttik. Buryn kóship ketkenderdiń barlyǵy keldi. Keıbiri ulttyq kıimderin kıip keldi. Óte keremet, este qalarlyq toı boldy, — deıdi Galına Mıronova.
Zeınetkerdiń aıtýynsha, aýyldyń kezinde óndiristik jáne áleýmettik áleýeti de joǵary bolǵan. Munda oblysta alǵashqylardyń biri bolyp mádenıet úıi salynǵan. Keshendi traktor brıgadasy jumys istegen.
73 oqýshysy bar úsh qabatty mektep
Aýyldyń búgingi tynysyn eń aldymen mektepten ańǵarýǵa bolady. Qazir Afonkıno orta mektebinde 73 oqýshy bilim alady. Pedagog kadrlarmen tolyq qamtylǵan.
— Árıne, synyptarda bala sany az. Biraq munyń jaqsy jaǵy da bar — ár bala muǵalimniń nazarynda. Nátıjesinde oqýshylarymyz túrli saıystarda júldeli oryn alyp júr. UBT-da da túlekterimizdiń kórsetkishi aýdan boıynsha joǵary. Joǵary oqý oryndaryna grantqa túsip, oqyp jatyr, — deıdi mektep dırektory Janna Bekenova.
Bıyl birinshi synypqa 10 bala barady. 11-synypta tórt oqýshy bar. Mektepaldy daıarlyq tobyna 13 búldirshin qabyldanǵan.
Bilim ordasyna bıyl aǵymdaǵy jóndeý júrgizilip, jańa oqý jylyna daıyndalǵan. Mektep janyndaǵy shaǵyn ortalyqta 11 bala tárbıelenip jatyr. Onyń jalpy syıymdylyǵy — 25 oryn.
Mektep dırektory aýylda bala týý kórsetkishiniń de jaman emestigin aıtyp, eldi mekenniń bolashaǵyna senetinin jetkizdi.
Shekaraǵa jaqyn ornalasqandyqtan, buryn aýyl túlekteriniń bir bóligi Reseıdegi joǵary oqý oryndaryna túsetin. Al bıyl mektep bitirýshilerdiń barlyǵy Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndaryn tańdaǵan.
«Mektep joq bolsa, aýyl da quryp ketedi»
Aýyl turǵyndary úshin mektep — eldi mekendi saqtap turǵan negizgi nysandardyń biri.
Aýyl turǵyny Baqyt Darbaevtyń aıtýynsha, ol Afonkıno mektebine 1975 jyly jumysqa kelgen kezde munda 400-den astam oqýshy bilim alǵan. Mektep janyndaǵy ınternatta 150-200 bala turǵan.
— Otbasylar qazir bir balamen toqtap jatyr. Baıaǵyda qazaqtyń shańyraǵyna barǵanda 5-6 bala bolatyn. Qazir ondaı joq. Mektep joq bolsa, aýyl da quryp ketedi. Bizde Novoýkraınka degen bólimshe boldy. Onda 120 adam, 90-ǵa jýyq úı bar edi. Qazir bes úı, jeti adam qaldy. Mektepti japty, halyqtyń bári ketti. ıAǵnı aýyl men mektep tyǵyz baılanysty, — deıdi Baqyt Darbaev.
Shekaradaǵy aýyldyń kúndelikti ómiri
Afonkınonyń shekaraǵa jaqyn ornalasqanyn jol boıyndaǵy arnaıy belgi ǵana aıshyqtap turǵandaı.
Tamara Ivanova bul jerge 2013 jyly kórshi Probýjdenıe aýylynan kóship kelgen. Ol eldi meken bosap qalǵannan keıin kóshýge májbúr bolǵan. Qazir Afonkınoda Tamara óziniń shaǵyn baqshasynda gúl ósiredi, jemis aǵashtaryn kútip baptaıdy. Jazda ormannan jıdek pen sańyraýqulaq jınaıdy.
— Basynda úıimiz salqyn boldy, biraq durystap jóndep aldyq. Qazir munda bári unaıdy, adamdary da jaqsy, turýǵa da jaǵdaı jasalǵan. Jolymyz bar, Mádenıet úıi, eki dúken, kitaphana jumys isteıdi. Sýymyz úıge kirgizilgen, — deıdi ol.
Demek, máseleni tek ınfraqurylymnyń joqtyǵymen baılanystyrý jetkiliksiz.
Shekaralyq aýylǵa qoıylatyn talap ta joǵary
Stanovoe aýyldyq okrýginiń ákimi Talǵat Іlııasovtiń pikirinshe, shekaraǵa jaqyn eldi mekenderdiń ınfraqurylymy ózgelerge qaraǵanda myqty bolýy qajet.
— Shekara mańyndaǵy eldi mekenderdiń mártebesin kóterý máselesi de qarastyrylyp jatyr. Alaıda arnaıy mártebe berýdiń naqty krıterııleri ázirge belgisiz, — deıdi aýyl ákimi.
Aıtýynsha, shekara mańynda turatyn aýyl turǵyndaryna qoıylatyn belgili bir talaptar bar.
— Bizdiń aýyldyń turǵyndary ózderimen birge únemi jeke qujatyn alyp júrýi tıis. Ormanǵa baryp, jıdek terip júrip adasyp, shekaradan shyǵyp ketýi múmkin. Másele týyndamas úshin qaıda barsa da — kólge, jaqyn ormanǵa, shóp shabýǵa — qaltasynda kýáligi bolýy kerek. Sondaı-aq eldi mekenge bógde adamdar kelse birden habarlaýǵa mindetti. Mal jaıýǵa, egin egýge de qatysty talaptar bar, — deıdi Talǵat Іlııasov.
Medıtsınalyq pýnkt bar, feldsher joq
Aýyldaǵy medıtsınalyq pýnkt 2020 jyly jergilikti kásipkerdiń kómegimen kúrdeli jóndeýden ótken. Munda akýsherlik, protsedýralyq jáne sanıtarlyq kabınetter bólek ornalasqan. Bıyl qosymsha fıltr de ashylǵan.
— Medpýnktimiz jyly, keń, jaryq. Sý, jaryq, ınternet bar. Biraq bir ǵana problemamyz bar — turaqty isteıtin feldsher joq. Bir jarym jyl boldy, — deıdi aýyldyq okrýg ákimi.
Jergilikti kásipker jańa mamandy turǵyn úımen qamtamasyz etýge daıyn. Qazir aýylda qonaqúı salynyp jatyr. Sol jerden medıtsına qyzmetkerine eki bólmeli páter berý josparlanǵan.
SQO-da 129 shekaralyq aýyl bar
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, qazirgi tańda Soltústik Qazaqstan oblysynda 590 aýyldyq eldi meken bar. Onyń 129-y — shekara mańyndaǵy aýyl.
Olardyń ishinde halyq sany 100 adamnan az 20 aýyl, 50 adamnan az 12 aýyl jáne 20 adamnan tómen 10 eldi meken bar. 2021-2025 jyldary oblysta halqy 50 adamnan az 45 eldi meken taratylyp, jaqyn ornalasqan aýyldardyń quramyna engizilgen.
Mınıstrlik mundaı eldi mekenderdiń taratylýyna halyq tabysynyń tómendigi, turmys sapasynyń qanaǵattanarlyqsyz deńgeıi, kólik qatynasynyń nasharlyǵy jáne áleýmettik, ınjenerlik-jol ınfraqurylymynyń jetkiliksizdigi áser etetinin atap ótti.
Demografııalyq ahýal da kúrdeli. Vedomstvonyń málimetinshe, 2021-2025 jyldary SQO halqy tabıǵı kemý jáne kóshi-qon saldarynan 20 917 adamǵa azaıǵan.
Jalpy, sońǵy úsh jylda Qazaqstannyń shekara mańyndaǵy aýdandarynyń basym bóliginde halyq sany azaıǵan. 2023-2025 jyldary 67 shekaralyq aýdannyń 52-sinde, ıaǵnı 77,6% turǵyndar sany kemigen. Shyǵys óńirdegi shekara mańyndaǵy aýdandarda da halyq sany azaıyp, sońǵy úsh jylda 25,8 myń adamǵa kemigen. Bul jerde negizgi faktor — turǵyndardyń basqa qalalar men aýdandarǵa ishki kóshi-qony.
Shekaradaǵy aýyldarǵa qandaı qoldaý kórsetilip jatyr?
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi shekara mańyndaǵy aýmaqtardy damytý memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyttarynyń biri ekenin habarlady.
— Qazir bul eldi mekenderge arnalǵan jeke bir ǵana baǵdarlama emes, birneshe memlekettik qujat pen joba aıasynda keshendi qoldaý kórsetilip keledi. Atap aıtqanda, aýyl aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy jáne óńirlik damýdyń 2025-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy aıasynda shekara mańyndaǵy aýyldardyń ekonomıkasy, áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymy, joldary, ınterneti, baılanysy, týrızmi men kásipkerligine qatysty sharalar qarastyrylǵan. Jalpy adamı kapıtaldy damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý jáne basqa da máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan. Oǵan qosa «Aýyl — El besigi», «Aýyl amanaty», «Dıplommen aýylǵa», «Jaıly mektep» jáne «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» baǵdarlamalary iske asyrylyp jatyr, — deıdi vıtse-mınıstr Baýyrjan Omarbekov.
Mysaly, 2019-2025 jyldary «Aýyl — El besigi» baǵdarlamasy boıynsha SQO-daǵy 36 shekara mańyndaǵy aýylda 21 mlrd teńgege 94 joba júzege asyrylǵan. Bul qarajat densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádenıet, sport, elektr, jylý, gaz, sýmen jabdyqtaý jáne jol nysandaryn salýǵa, qaıta jańǵyrtýǵa jáne jóndeýge baǵyttalǵan.
Al bıyl shekara mańyndaǵy tórt eldi mekende bes jobany iske asyrýǵa 377 mln teńge bólingen.
Budan bólek «Aýyl amanaty» jobasy arqyly SQO-nyń shekara mańyndaǵy 23 eldi mekeni qamtylyp, oǵan 316,5 mln teńge baǵyttalǵan. Sondaı-aq, óńirdiń bıznes sýbektileri shekara mańyndaǵy aýyldardyń ınfraqurylymyna ınvestıtsııa salyp keledi. SQO-nyń shekara mańyndaǵy alty aýylynda 344,9 mln teńgege 26 joba boıynsha memorandým jasalyp, onyń 24-i aıaqtalǵan.
Aýyldyń bolashaǵyn kim jasaıdy?
Memleket shekaralyq aýyldarǵa qoldaý kórsetýdiń jańa tetikterin de qarastyryp jatyr.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, shekara mańyndaǵy aýmaqtardan halyqtyń ketýin azaıtýǵa baǵyttalǵan 2026-2028 jyldarǵa arnalǵan uıymdastyrýshylyq is-sharalar jospary — jol kartasy bekitilgen. Onyń ishinde ekonomıkany, ınfraqurylymdy, týrızmdi jáne shekara mańyndaǵy saýdany damytý, jańa jumys oryndaryn qurý sharalary qarastyrylǵan.
Sonymen birge shekara mańyndaǵy aýyldarda turǵyn úı salý, shaǵyn nesıe berý, joǵary jyldamdyqty ınternetke qoljetimdilikti arttyrý baǵytyndaǵy jumystar da jalǵasady.
ıAǵnı memleket úshin kelesi mindet — ınfraqurylymdy ǵana ustap turý emes, aýyl ekonomıkasyn kúsheıtip, turǵyndarǵa turaqty tabys pen ómir súrýge qolaıly jaǵdaı jasaý.
Shekara mańyndaǵy Afonkıno eldi mekeni — aýyldy saqtap qalý úshin mektep, jol nemese medıtsınalyq pýnkttiń bolýy mańyzdy, biraq olardyń ózi jetkiliksiz ekenin kórsetedi. Áleýmettik nysan bolǵanymen, onyń ishinde muǵalim, dáriger, oqýshy bolmasa, eldi mekenniń bolashaǵy bulyńǵyr.
