Bilim básekesi: Halyqaralyq olımpıada jeńimpazdary keıin mıllıarder bola ma

Olımpıada qandaı daǵdylarǵa úıretedi?

Jaqynda jarııalanǵan The Economist jýrnalyndaǵy «Olympiad Man» maqalasy olımpıada júldegerleriniń tehnologııa salasyndaǵy kásibı jolyna nazar aýdarady. Máselen, 1994 jylǵy Halyqaralyq matematıka olımpıadasynyń altyn júldegeri Noam Shazır keıin jasandy ıntellekt salasynyń jetekshi mamanyna aınaldy. Anthropic basshysy Darıo Amodeı jas kezinde fızıka olımpıadasyna daıyndalǵan.

Databricks, Cursor, Cognition jáne Perplexity negizin qalaýshylar arasynda da olımpıadaǵa qatysqan mamandar bar. Basylym sońǵy 25 jyldaǵy matematıka, ınformatıka jáne fızıka olımpıadasyna qatysýshylardyń kásibı jolyn taldap, olardyń arasynda Google men Meta sııaqty iri tehnologııalyq kompanııalarda eńbek etetinderdiń kóp ekenin kórsetken.

Degenmen bul kásibı tabysqa jetkizedi degendi bildirmeıdi. Sarapshylardyń pikirinshe, tereń bilim, óz betinshe oılaý jáne kúrdeli tapsyrmany sońyna deıin jetkizý qabileti jasandy ıntellekt dáýirinde ǵylym men bıznes úshin de mańyzdy.

Balanyń bolashaǵyn bir pánmen shekteý durys emes

Olımpıadadaǵy joǵary nátıje balanyń eresek ómirdegi jetistigine kepil bola almaıdy. Nemis professory Arne Gıýllıh bastaǵan zertteýshiler 34 myńnan astam kórnekti tulǵanyń derekterin taldap, olardyń basym bóligi jasóspirim kezinde óz salasynda kóshbasshy bolmaǵanyn anyqtaǵanyn aıtý kerek.

Máselen, sportta jas kezinde halyqaralyq deńgeıge jetkenderdiń 13%-y ǵana eresek shaǵynda joǵary nátıje saqtaǵan, al 14 jasqa deıin shahmattan álemniń úzdik ondyǵyna kirgenderdiń shamamen 89%-y keıin sol deńgeıge jete almaǵan.

Bilim sarapshysy, geografııa ǵylymdarynyń magıstri Nurbek Erikulynyń aıtýynsha, olımpıadanyń basty qundylyǵy jetistikte emes.

– Mysaly, halyqaralyq olımpıadaǵa qatysqan bala bir esepti bes mınýtta shyǵara almasa, ony tastap ketpeıdi. Keıde birneshe saǵat, tipti birneshe kún oılanady. Basqa jol izdeıdi, qatelesedi, qaıta bastaıdy. Osy jerde ol tek matematıka nemese fızıka úırenip jatqan joq. Bala shydamdylyqty, tereń oılaýdy, máseleni birneshe qyrynan qaraýdy, óz betinshe sheshim qabyldaýdy úırenedi, – dedi sarapshy.

Osy daǵdylardy qalyptastyrý úshin belgili bir kezeńde tereń mamandaný qajet bolǵanymen, ol balanyń ózge qabiletterin shektemeýi tıis.

– Olımpıadada joǵary nátıje kórsetý úshin belgili bir kezeńde tereń mamandaný qajet. Biraq men balanyń búkil bolashaǵyn bir pánmen shektep qoıý durys dep oılamaımyn. Bala matematıkadan olımpıadaǵa qatysyp júrip, robototehnıkaǵa, baǵdarlamalaýǵa, mýzykaǵa nemese gýmanıtarlyq pánderge qyzyǵýy múmkin. Sondyqtan oǵan jan-jaqty damıtyn tulǵa retinde qaraǵan durys, – dedi ol.

Memlekettik mektepterde olımpıadalyq orta qalyptastyrý kerek

Qabilettiń ashylýyna tájirıbeli muǵalim, arnaıy úıirme, aǵylshyn tili men myqty orta áser etedi. Sporttyq baǵdarlamalaý federatsııasynyń prezıdenti Baǵdat Mýsınniń aıtýynsha, JI boıynsha halyqaralyq olımpıadaǵa qatysqan oqýshylardyń keıin mıllıarder nemese iri tehnologııalyq kompanııa negizin qalaýshy bolý yqtımaldyǵy 1500 ese, al osy salada ǵylymı jańalyq ashý yqtımaldyǵy 4000 ese joǵary.

Alaıda mundaı daıyndyq barlyq mektepte birdeı qoljetimdi emes. Oqý-aǵartý mınıstrligi Orta bilim komıtetiniń tóraǵasy Qanybek Jumashev halyqaralyq olımpıada tapsyrmalarynyń kóbi aǵylshyn tilinde ázirlenip, daıyndyq ta osy tilde ótetinin, keı pánderde bilikti muǵalimder tapshylyǵy baryn atap ótti.

Soǵan qaramastan, joǵary nátıje kórsetkenderdiń qatarynda qarapaıym mektep túlekteri de bar. Bul talanttyń mektepke nemese óńirge táýeldi emestigin, al basty aıyrmashylyqtyń oǵan jasalǵan jaǵdaıǵa baılanysty ekenin kórsetedi.

– Qarapaıym memlekettik mektepte de óte qabiletti bala bar. Biraq onyń janynda olımpıadaǵa daıyndaıtyn myqty orta bolmaýy múmkin. Sondyqtan eń mańyzdy mindetterdiń biri – memlekettik mektepterde olımpıadalyq ortany qalyptastyrý, – dedi Nurbek Erikuly.

Aýyl oqýshylarynyń kórsetkishi de muny ańǵartady. 2025–2026 oqý jylynda aýyl balalaryna arnalǵan respýblıkalyq olımpıadaǵa 125 myńnan astam oqýshy qatysty. ıAǵnı másele talanttyń bar-joǵynda emes, múmkindiktiń qoljetimdiliginde bolyp otyr.

Júldegerlerdiń derekqoryn qalyptastyrý mańyzdy

Derekterge súıensek, bıyl qazaqstandyq oqýshylar álemdegi eń bedeldi jeti halyqaralyq pándik olımpıadanyń tórteýine qatysyp, olardyń árqaısysynda júldege ıe boldy. Qazirgi tańda ulttyq quramanyń enshisinde 19 medal bar. Onyń ishinde 6 altyn, 9 kúmis jáne 4 qola medal.

Jalpy 2025–2026 oqý jylynda Qazaqstan oqýshylary 44 halyqaralyq olımpıada men ǵylymı konkýrsqa qatysyp, 1 059 medal jáne 57 arnaıy syılyqqa ıe bolǵan. Ulttyq quramanyń qorjynynda 201 altyn, 351 kúmis jáne 507 qola medal bar. Bul 2023 jylmen salystyrǵanda marapattar sanynyń 96 paıyzǵa artqanyn kórsetedi.

Bıyl olımpıadadan oza shyqqan oqýshylar men olardyń jetekshilerine beriletin tólem tártibi jańartyldy:

І oryn – 1500 AEK (2026 jyly shamamen 6,49 mln teńge);

ІІ oryn – 1000 AEK (shamamen 4,33 mln teńge);

ІІІ oryn – 500 AEK (shamamen 2,16 mln teńge).

Syıaqy oqýshylarǵa ǵana emes, olardyń muǵalimderine de qarastyrylǵan. Tólem kólemi bazalyq laýazymdyq jalaqyǵa baılanysty esepteledi. Máselen, «Altyn» alǵan oqýshynyń jetekshisine – jalaqysynyń 26,5 esesi, «Kúmis» úshin – 17,5 ese, «Qola» úshin – 8,5 ese tólem qarastyrylǵan.

Ol bir rettik negizde, ár jetistikke jeke-jeke beriledi jáne tek aǵymdaǵy jylǵy nátıjeler úshin qarastyrylǵan.

Jeńimpazdarǵa «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly bakalavrıatta bilim alý múmkindigi de qarastyrylǵan. Alaıda olımpıadadaǵy jetistikti balanyń keıingi kásibı damýyna ulastyrý mańyzdy.

Smartestprep bilim berý ortalyǵynyń quryltaıshysy, bilim salasynyń sarapshysy Laýra Vaıgorova oqýshylardyń kásibı jolyn uzaqmerzimdi baqylaý qajet dep sanaıdy.

– Biz tek búgingi medal sanyn emes, osy balalardyń 5–10 jyldan keıin qaıda júrgenin de bilýimiz kerek. Sondyqtan olımpıada júldegerleriniń biryńǵaı uzaqmerzimdi derekqory bolǵanyn qoldaımyn. Bul olımpıadalyq qozǵalysqa salynǵan ınvestıtsııanyń naqty nátıjesin baǵalaýǵa múmkindik beredi. Al daryndy balalardy erterek anyqtaý úshin dıagnostıka, ǵylymı baıqaýlar, hakatondar men tehnologııalyq jobalar sııaqty túrli tetikter qajet, – dedi Laýra Vaıgorova.

Sarapshynyń aıtýynsha, daryndy balalardy anyqtaýmen qatar, olardyń ǵylym men tehnologııa salasynda damýyna jaǵdaı jasaý qajet. Ol úshin medal alǵannan keıingi kezeńde jas talanttarǵa naqty múmkindikter usynylýy kerek.

– Ýnıversıtette zertteý jasaýǵa shaǵyn granttar, halyqaralyq zerthanalarda taǵylymdama, ǵalymdar men kásipkerlerden mentorlyq, alǵashqy startapqa nemese tehnologııalyq jobaǵa qarjylandyrý qajet. «Jas ǵalym» sııaqty baǵdarlamalar men mekteptegi olımpıadalyq talanttyń arasynda naqty kópir jasaý kerek. ıAǵnı «medal alǵan balaǵa syıaqy berý» modelinen onyń talantyn uzaqmerzimdi damytý modeline ótýimiz qajet, – dep esepteıdi sarapshy.

Eske salaıyq, buǵan deıin Úkimette Ulttyq bilim berý derekter qoryn jańǵyrtý barysy qaralǵan bolatyn.