Mektep oqýlyqtarynyń qaıta jazylýy sapaǵa kepil bola ma

Qatege kim jaýapty?

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń taldaýynsha, oqýlyqtarǵa qatysty shaǵymdardyń 19,6 paıyzy rastalǵan. Onyń 10,6 paıyzy baspalar jibergen qatege tıesili. Olqylyqtyń aldyn alý úshin mınıstrlik jańa talap engizdi. Endi oqýlyqtan qate anyqtalsa, baspa búkil tırajdy óz qarajaty esebinen qaıta basyp shyǵarýǵa mindetti.

Bul talaptyń is júzinde qalaı oryndalatynyn buǵan deıingi mysaldardan kórýge bolady. 2021 jyly 2-synypqa arnalǵan «Aǵylshyn tili» oqýlyǵynan qateler anyqtalyp, Edustream baspasy shamamen 400 myń danany óz qarajatyna qaıta basyp, mektepterge jetkizdi.

Osyndaı jaǵdaı 2024 jyly «Ádebıettik oqý» oqýlyǵyna arnalǵan hrestomatııadan da baıqaldy. Qateler pándik saraptamalyq komıssııa bekitken nusqadaǵy aýytqýdan týyndaǵan. Nátıjesinde «Almatykitap» baspasy 2023 jyly jaryq kórgen hrestomatııanyń 5,5 myń danasyn qaıta basyp, óńirlerge jóneltti.

Degenmen oqýlyq sapasyn tek tehnıkalyq qatemen ólsheý jetkiliksiz. Oqýlyqtaǵy tarıhı derekter men taqyryptardyń qanshalyqty tolyq ári júıeli qamtylǵany da mańyzdy. Eks-senator Darhan Qydyráliniń pikirinshe, ásirese qazaq memlekettiliginiń qalyptasý tarıhyna qatysty kezeńder oqýlyqtarda keń ári júıeli túrde berilýi qajet.

– Tarıhı oqýlyqtarǵa qazaq memlekettiliginiń bastaýy týraly derekterdi engizý kerek. Máselen, Talas quryltaıy ótken, Jetisý men Syr arasynda qurylǵan Moǵolstan memleketine 6-7 synypqa arnalǵan oqýlyqta 1 paragraf, 10-synypqa arnalǵan oqýlyqta 4-5 jol ǵana arnalǵan. Al osy Moǵolstan jerinde, Shý boıynda Qazaq handyǵynyń negizi qalanǵany belgili. Qazaq tarıhynyń Ulyq ulys – Altyn Orda syndy jarqyn betterin kóptep engizý qajet, – dedi eks-senator.

Osyǵan baılanysty ol oqýlyq ázirleý barysyndaǵy jaýapkershilik pen baqylaý tetikterin kúsheıtý qajet dep sanaıdy.

700 qateden keıingi ózgeris

Mınıstrlik josparyna sáıkes, 2026–2028 jyldary oqýlyqtar kezeń-kezeńimen jańartylady. Aldymen 3, 4, 7, 8 jáne 9-synyptarǵa arnalǵan kitaptar aýystyrylsa, keıin 1, 5, 10 jáne 11-synyptardyń jekelegen oqýlyqtary jańartylady. Sońǵy kezeńde 2 jáne 6-synyp oqýlyqtary qamtylady.

Jańartý barysynda qosymsha saraptaý kezinde anyqtalǵan 700-den astam qate eskeriledi. Mınıstrliktiń málimetinshe, anyqtalǵan eskertýlerdi joıý úshin baspalarmen jáne sarapshylar qaýymdastyǵymen jumys jalǵasyp jatyr. Barlyq oqýlyqtyń belgilengen sapa talaptaryna saı bolýy úshin qosymsha ýaqyt qajet. Al bilim berý uıymdaryn oqýlyqtarmen qamtamasyz etý josparǵa sáıkes jalǵasýda.

Bıyl 30 tamyzǵa deıin 3-synyptyń «Qazaq tili», «Orys tili», «Matematıka», «Dúnıetaný», «Ádebıettik oqý», «Mýzyka» jáne 7-synyptyń «Dúnıejúzi tarıhy» oqýlyqtary satyp alyndy. Pedagogterdiń tańdaýy negizinde jergilikti atqarýshy organdar qajetti basylymdarǵa ótinim berip, olardy baspalarǵa joldaǵan.

Bul rette jańartý tek oqýlyqtardaǵy qateni túzetýmen shektelmeıdi. Mekteptegi bilim men tárbıe mazmunyna da jańa baǵyttar engizilmek. Atap aıtqanda, «Adal azamat» baǵdarlamasy, «Konstıtýtsııa negizderi», «Zań jáne tártip» pánderi men ekologııalyq bilim berý baǵyty kúsheıtiledi.

Mınıstrlik mundaı ózgeristerdi bilim berý standartynyń jańarýymen baılanystyrady.

– Oqýlyqtardy qaıta jazý qajettiligi bilim berý júıesin reformalaýǵa jáne álemdik úrdisterdi eskere otyryp jańa standarttardy qabyldaýǵa baılanysty týyndady, – delingen mınıstrliktiń jaýabynda.

Demek, oqýlyq oqý baǵdarlamasynan bólek qaralmaıdy. Baǵdarlama ózgerse, oǵan sáıkes oqý materıaly da jańarýy kerek. Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń málimetinshe, táýelsizdik jyldarynda oqý baǵdarlamalarynyń shamamen 70–80 paıyzy jańarǵan. Al eń aýqymdy ózgerister 2016 jyldan keıin júrgizilip, oqý mazmunynyń 70 paıyzyn qamtyǵan. Onyń eki negizgi sebebi bar. Birinshisi – ózgergen oqý baǵdarlamalary men jańa standarttarǵa sáıkestendirý, ekinshisi – qoldanystaǵy basylymdardan anyqtalǵan qateler men mazmundyq kemshilikterdi túzetý. Al jańa talaptar osy jumystyń sapasyn kúsheıtýge baǵyttalǵan.

Bıyl, 19 qańtardan bastap qoldanysqa engizilgen erejeler oqýlyq avtorlarynyń jaýapkershiligin arttyryp, qateni azaıtýdy kózdeıdi. Sonymen qatar oqýlyqtardy ár bes jyl saıyn jańartý qarastyrylyp otyr.

Jańartý mazmundy ózgertti me?

Oqýlyqtardy qaıta qaraý qajettiligi túsinikti bolǵanymen, onyń nátıjesi qanshalyqty sapaly bolatyny bólek másele. Qazaq Expert Club bilim berý salasynyń sarapshysy, oqý baǵdarlamalaryn ázirleýshi Baqytjan Dúısenovanyń aıtýynsha, bul – álemdik bilim berý júıelerinde qalyptasqan qalypty tájirıbe.

– Memlekettik standarttar, oqý baǵdarlamalary, ǵylymı derekter, statıstıka, sondaı-aq balalarǵa neni jáne qalaı oqytý kerek degen túsinikter únemi ózgerip otyrady. Qazaqstanda bul úderis 2015–2020 jyldary jańartylǵan bilim berý mazmunyna kóshkennen keıin aıqyn baıqaldy. Memleket reformany bilim berýdi mazmundy meńgertýden daǵdylarǵa, fýnktsıonaldyq saýattylyqqa, synı oılaýǵa jáne baǵalaýdyń jańa tásilderine baǵyttaý retinde negizdedi, – dedi sarapshy.

Alaıda oqýlyqty jıi jańartý onyń sapasy avtomatty túrde artady degendi bildirmeıdi. Sarapshynyń aıtýynsha, alǵashqy jańartýlar jańa memlekettik standarttar men oqý baǵdarlamalaryna, sondaı-aq krıterıaldy baǵalaýǵa beıimdelýge baǵyttalsa, keıingi kezeńde mazmundyq, ádistemelik jáne tildik kemshilikterdi túzetýge kóbirek kóńil bólindi. Al derekteri tez ózgeretin pánderde aqparatty turaqty túrde ózektendirý qajet.

Jańartylǵan talaptar oqýlyqtardyń mazmunyna ǵana emes, tapsyrmalardyń qurylymyna da áser etti.

– Ózgerister kosmetıkalyq sıpatta bolǵan joq. Jańa oqýlyqtarda taldaýǵa, pikirtalasqa, derekkózdermen jumys isteýge, vızýaldy materıaldardy paıdalanýǵa jáne pánaralyq baılanystardy ornatýǵa arnalǵan tapsyrmalar kóbeıdi, – dedi sarapshy.

Degenmen jańa tásildiń oqýshy men muǵalim úshin qanshalyqty tıimdi bolǵanyn tek oqýlyqtyń mazmunyna qarap baǵalaý jetkiliksiz.

– Mazmun aıtarlyqtaı ózgerdi. Al onyń barlyq mektep úshin birdeı deńgeıde tıimdi bolǵany týraly suraqqa jaýap berý qıyn. Sebebi belgili bir jańartý pedagogıkalyq turǵydan jaqsy oılastyrylǵanymen, ony oqytý barysynda júzege asyrý qıyn bolýy múmkin, – dedi Baqytjan Dúısenova.

Oqýlyqqa qoıylatyn talap pánniń ereksheligine qaraı da ózgeredi. Mysaly, derekteri tez eskiretin pánderde aqparatty, statıstıkany jáne kórneki materıaldardy únemi jańartý mańyzdy. Til pánderinde tapsyrmalardyń oqýshy jasyna sáıkestigi, mátinmen jumys jáne kommýnıkatıvtik daǵdylarǵa basymdyq beriledi. Sarapshynyń aıtýynsha, sońǵy jyldardaǵy qaıta basyp shyǵarý men aprobatsııalaý kezinde osy baǵyttaǵy birqatar pánge erekshe nazar aýdarylǵan.

– Sońǵy jyldardaǵy resmı jáne jýrnalıstik sholýlarda qaıta basyp shyǵarý men aprobatsııalaý úderisterinde «Qazaq tili», «Dúnıejúzi tarıhy», «Qazaqstan tarıhy», «Qazaqstan geografııasy», sondaı-aq bastaýysh synyp pánderi men oqytý ádistemesi mańyzdy sanalatyn «Orys tili» (qazaq tilinde bilim beretin mektepter úshin), shet tilderi, «Eńbekke baýlý», «Beıneleý óneri», «Tsıfrlyq saýattylyq», «Jaratylystaný» sııaqty pánder nazarda boldy. Jaratylystaný jáne geografııa pánderinde naqty derekter, statıstıka, kórneki materıaldar men tapsyrmalar jańartylady. Til pánderinde mátinderdiń túri, daǵdylarmen jumys isteý reti, tapsyrmalardyń jas ereksheligine sáıkestigi men kommýnıkatıvtik tásil kúsheıtiledi, – dedi spıker.

Al tarıh pen qoǵamtaný pánderinde basty másele tek jańa derek engizý emes. Munda tarıhı oqıǵalardy irikteý, olardy júıeli túrde berý jáne ózara baılanysyn kórsetý mańyzdy. Bastaýysh synyptarda kerisinshe, balanyń jas ereksheligine saı túsinikti til men yqsham mátinge basymdyq beriledi. Sondyqtan oqýlyq sapasyn baǵalaý kezinde barlyq pánge ortaq talappen qatar, onyń ereksheligin de eskerý qajet.

Oqýlyq sapasy synypta synalady

Oqýlyqty birneshe ret jańartý onyń sapasy artty degendi bildirmeıtinin aıttyq. Muny oqýshylardyń bilim nátıjeleri de ańǵartady. PISA-2022 nátıjesine sáıkes, qazaqstandyq oqýshylar oqý, matematıka jáne jaratylystaný baǵyttarynyń barlyǵynda EYDU elderiniń ortasha kórsetkishinen tómen nátıje kórsetken. Máselen, matematıkadan joǵary deńgeıge jetken qazaqstandyq oqýshylardyń úlesi shamamen 2 paıyz bolsa, EYDU boıynsha bul kórsetkish 9 paıyzdy qurady. Kreatıvti oılaý nátıjesi de uıym elderiniń ortasha deńgeıinen tómen.

– Bul – mańyzdy sıgnal. Júıe bilim berý mazmunyn jańartqanymen, oqýshylardyń nátıjeleri ázirge dál sondaı senimdi serpilisti kórsetip otyrǵan joq, – dep esepteıdi Baqytjan Dúısenova.

Bul úrdis ulttyq deńgeıdegi zertteýlerden de baıqalady. MODO-2024 nátıjeleri oqýshylardyń edáýir bóligi bilimdi jaı eske túsirýden góri ony qoldanýdy, taldaýdy jáne jańa jaǵdaıda paıdalanýdy talap etetin tapsyrmalardy oryndaýda qıyndyq kóretinin kórsetti.

– Bul jańartylǵan mazmunnyń baǵyty durys bolǵanymen, onyń mektep tájirıbesinde birkelki júzege asa bermeıtinin kórsetedi, – dep sanaıdy sarapshy.

Demek, bilim sapasyn arttyrý tek oqý baǵdarlamasy men oqýlyq mazmunyn ózgertýge kelip tirelmeıdi. Nátıjege muǵalimniń daıarlyǵy, ádistemelik qoldaý, oqý júktemesi, mektep ınfraqurylymy men jalpy bilim berý ortasy da tikeleı áser etedi. Sondyqtan oqýlyqtyń sapasyn baǵalaýda onyń mazmunymen qatar ázirleý, saraptaý jáne mektepke engizý tetikterine de nazar aýdarý mańyzdy.

Qazaqstanda bul protsess mınıstrliktiń №344 buıryǵymen retteledi. Qoljazba ǵylymı-pedagogıkalyq saraptamadan, aprobatsııadan, qoǵamdyq talqylaýdan jáne pándik saraptamalyq komıssııanyń qorytyndysynan ótedi. Oqýlyq mektep baǵdarlamasyna engennen keıin de monıtorıng júrgizilip, muǵalimder, oqýshylar men ata-analardyń pikiri eskeriledi. ıAǵnı jumys kitapty basyp shyǵarýmen aıaqtalmaıdy.

Jańartý jetkilikti me?

Baqytjan Dúısenovanyń aıtýynsha, kitap formaldy talaptarǵa saı bolǵanymen, oqýshyǵa kúrdeli, muǵalimge qoldanýǵa yńǵaısyz nemese sabaq ýaqytyna shamadan tys salmaq túsiretin bolýy múmkin.

– Oqýlyq barlyq talapqa sáıkes kelip, saraptamanyń barlyq kezeńinen ótýi múmkin. Biraq soǵan qaramastan bala úshin kúrdeli, muǵalimge qoldanýǵa yńǵaısyz, kólemi shamadan tys nemese sabaq ýaqytyna sáıkes kelmeıtin bolýy da yqtımal, – dedi ol.

Osy másele oqýlyqtyń bilim berý júıesindegi rólin qaıta qaraýdy talap etedi. Sarapshynyń pikirinshe, ony reformanyń negizgi tetigi emes, oqý úderisin tolyqtyratyn sapaly qural retinde qarastyrǵan jón.

– Eń aldymen paradıgmanyń ózin ózgertý qajet. Oqýlyq bilim berý reformasynyń negizgi quraly retinde qabyldanbaýy kerek. Ol sapaly qural ári qosymsha resýrs retinde paıdalanylǵany jón, – dedi spıker.

Bul jaǵdaıda basty nazar jańa oqýlyq shyǵarýǵa emes, onyń sapasyn ázirleýdiń bastapqy kezeńinen bastap qamtamasyz etetin júıege aýdarylady. ıAǵnı oqýlyqtyń qundylyǵy onyń qansha ret jańartylǵanymen emes, naqty oqý úderisinde qanshalyqty nátıje beretinimen ólshenýi kerek. Sarapshylardyń aıtýynsha, jańa kitap oqýshynyń túsinýine, ony qoldanýyna jáne ózdiginen oılaýyna yqpal etkende ǵana jańartýdyń máni artady.