Mektep esigi ashyldy: Jańa oqý jylynda qandaı ózgeris bolady

5 jylda 1 120 mektep salyndy

Keıingi jyldary bilim salasyna bólingen qarjy da, nazar da ulǵaıdy. Mysaly, jeti jyl ishinde bilim berý salasyna 6,4 trıllıon teńge bólindi. Bul qarjynyń deni mektep qurylysyna, bilim berý bazasyna jáne pedagogıkalyq quramdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, 5 jylda 1 mıllıonnan astam oqýshyǵa arnalǵan 1120 mektep salynyp, 5 myńnan astam aýyl mektebiniń materıaldyq-tehnıkalyq qory jańartyldy. Al bilim oshaqtarynda 7 myńnan astam zamanaýı úlgidegi pán kabınetteri jasaqtaldy.

Osy oraıda «Jaıly mektepterdiń» jaıyn aıta ketken durys. Keıingi eki jylda bastalǵan úrdis bilim berý salasyna tyń serpin berdi. Óıtkeni zamanaýı jaıly mekteptter aýyldaǵy balanyń qaladaǵy qatarlastarymen teń dárejede bilim alýyna múmkindik berdi. Naqtyraq aıtsaq, búginge deıin salynǵan 217 «Jaıly mekteptiń» 84-i aýyldyq jerlerde ornalasqan. Bul mektepterde STEM-zerthanalar, robototehnıka kabınetteri, kovorkıngter, horeografııa jáne sportzaldar bar. Bastaýysh jáne joǵary synyp oqýshylary bólek bloktarda bilim alady, erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalar úshin kedergisiz orta jasalǵan.

Mundaı materıaldyq-tehnıkalyq baza bilim sapasyna oń áser etkeni túsinikti. Ony Ulttyq biryńǵaı testileý nátıjesinen kórýge bolady. Bıyl UBT-ǵa 233 myńǵa jýyq talapker qatysyp, 177 myńǵa jýyǵy shekti ball jınaǵan – bul qatysýshylardyń 76%-y.

Jalpy talapkerlerge UBT-ny eki ret tapsyrýǵa múmkindik berilgen bolatyn. Túlekter sonyń ishinen eń joǵary nátıjemen grant konkýrsyna qatysýǵa múmkindik aldy. Bul memlekettik bilim grantyn ıelený yqtımaldyǵyn anaǵurlym kóbeıtkeni anyq. Sondyqtan 233 myń talapker testileýdi jalpy 422 myń ret tapsyrdy.

Nátıjesinde 75 myńnan astam talapker joǵary oqý oryndarynda tegin bilim alý múmkindigine ıe boldy. Al «Serpin» jobasy aıasynda 2 myńnan astam grant ıegeri Soltústik, Shyǵys jáne Ortalyq Qazaqstandaǵy jetekshi joǵary oqý oryndarynda bilim almaq.

Pedagog, bilim berý ortalyǵynyń basshysy Yrysbek Máýit bilim deńgeıiniń joǵarylaýyn saladaǵy reformanyń nátıjesi degen pikirde.

– Qytaıda 10 jyldan astam muǵalim bolyp jumys istedim. Qazir Qazaqstanda osy salada qyzmet etip júrmin. Baıqaǵanym, saladaǵy reformalar jemisin berdi. Birinshiden, keıingi jyldary mekteptegi fýnktsıonaldy saýattylyq deńgeıi artyp keledi. Ekinshiden, «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde bilim alǵan jastardyń kóbi mektepterde bilim berýde. Úshinshiden, pedagogtardyń biliktiligin arttyrý jumystary bir júıege tústi. Munyń barlyǵy balanyń bilim deńgeıine tikeleı áser etetin faktor, – deıdi pedagog.

Ustaz mártebesin kóterý isi jalǵasady

Bilimniń sapasy ustazǵa baılanysty, sondyqan Úkimet muǵalimderge jan-jaqty qoldaý bildirýden tanǵan emes. Buǵan deıin «Pedagog mártebesi týraly» arnaıy zań qabyldanyp, jalaqy mólsheri de ósti. Bıyl bul zańǵa tolyqtyrý engizilip, ustazdarǵa qosymsha quqyqtyq jáne áleýmettik kepildikter berilip otyr. Tipti, 5 qazan kúni ustazdardyń kásibı merekesi retinde naqty bekitildi.

Ótken aptada ótken Tamyz konferentsııasynda Memleket basshysy da mártebeli mamandyq ıelerine kórsetilgen qurmettiń birqataryn aıtqan edi.

– Memlekettik marapattar tizimine «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» ataǵy engizildi. Bul mártebeli nagradamen marapattalǵan tulǵalarǵa qomaqty syıaqy berilip jatyr. Qazirdiń ózinde 100-ge jýyq muǵalim marapattaldy. Basqa da laıyqty ustazdar memleket nazarynan tys qalmaı, osy qurmetti ataqqa ıe bolary kúmánsiz. Sońǵy úsh jylda elimizdegi 3 muǵalimge eń joǵary memlekettik nagrada – «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵy berildi. Bul ustazdar qaýymyna degen aıryqsha qurmettiń belgisi ekeni sózsiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent taqyryp aıasynda TALIS-2024 zertteýiniń nátıjesin bólisken bolatyn. Aıtýynsha, Qazaqstan muǵalimderdiń bedelin nyǵaıtý kórsetkishi jóninen álemde ekinshi orynda tur. Sondaı-aq ustazdardyń eńbekaqyǵa qanaǵattaný ólshemi boıynsha elimiz álemdegi alǵashqy bes memlekettiń qataryna kiredi.

Muǵalimniń bedelin qurmetten ǵana emes, jalaqy deńgeıinen de ańǵarý qıyn emes. Este bolsa, 2020 jyldan bastap memlekettik bilim berý uıymdary pedagogtarynyń laýazymdyq jalaqylary tórt jyl boıy jyl saıyn 25%-ǵa artyp otyrdy. Osylaısha, 2023 jyly pedagogtardyń jalaqysy 2019 jylmen salystyrǵanda 100%-ǵa ósken.

Oǵan qosa biliktilik deńgeıine baılanysty qosymsha aqy taǵy bar. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń dereginshe, «pedagog-sheber» – laýazymdyq jalaqysynyń 50%-y, «pedagog-zertteýshi» – 40%, «pedagog-sarapshy» – 35%, «pedagog-moderator» – 30% kóleminde alady.

Mektepterde proforıentolog maman jetkilikti me?

Ótken oqý jylynan bastap mektepterde pedagog-kásiptik baǵdar berýshi laýazymy resmı engizildi. Olar oqýshylarǵa bolashaq mamandyǵyn tańdaýǵa járdemdesip, sapaly kadr daıarlaýǵa septigin tıgizýde.

Proforıentolog Tolqyn Іzmahannyń sózinshe, ótken jyldaǵy basty jańalyq – osy. Sebebi buǵan deıin mektepterde kásibı baǵdar durys berilmegendikten keı túlek mamandyqty qate tańdaıtyn. Bul bilim salasyna da, eńbek naryǵyna da keri áser etip keldi.

– Oqýshylardyń mamandyqty qatelespeı tańdaýy asa mańyzdy. Mektepterdegi áriptesterim balanyń qyzyǵýshylǵy men qabiletine qaraı mamandyq tańdap, proforıentologııalyq testter arqyly baǵyt-baǵdar berýdi bastady. Sonyń nátıjesinde túlekter mamandyǵyn jaýapkershilikpen tańdaýda. Burynǵydaı ata-anasynyń, ortasynyń yǵyna jyǵylmaı, kerisinshe, bolmys-bitimine, qarym-qabiletine qaraı sheshim qabyldaýdy úırendi. Buǵan mektepterlegi proforıentolog mamandardyń yqpaly zor, – deıdi Tolqyn Іzmahan.

Qazaqstanda 8 myńnan astam mektep bar. Árbirin jeke proforıentologpen qamtý múmkin emes. Ásirese aýyl­dyq jáne shaǵyn eldi me­kenderde maman tapshylyǵy qatty seziledi. Oǵan qosa jańa laýazym bekitilgenimen, atalǵan baǵytta áli kásibı kadr­lardy daıarlaý, olardyń bi­lik­tiligin arttyrý jumysy jú­ıeli jolǵa qoıyla qoıǵan joq.

Halyqaralyq proforıentatorlar birlestiginiń múshesi Dınara Tóleýqyzy máseleni sheshýdiń birneshe ádisin usyndy. Pedagogterge ar­naıy kýrstar men qaıta daıarlaý baǵdarlamalaryn uıymdastyrý kerek. Psıhologtar, synyp jetekshileri, tá­limgerlerge arnalǵan sertı­fıkat­talǵan qaıta daıarlaý kýrs­taryn ázirleý mańyzdy.

– Ekinshiden, zamanaýı ádistemelik quraldarmen qamtamasyz etý kerek. Proforıentologtarǵa arnalǵan ádistemelik jınaqtar, dıagnostıkalyq testter, jumys dápterleri, oqýshy baǵyttamalary ázirlenip, barlyq mektepke jetkizilýi tıis.

Úshinshiden, tsıfrlyq bilim berý múmkindikterin paıdalaný kerek. Onlaın vebınarlar, tájirıbe almasý alańdary, trenıngter uıymdastyrý – shalǵaıdaǵy pedagogter úshin óte tıimdi.

Tórtinshiden, JOO-da «Kásiptik baǵdar jáne mansaptyq keńes» pánin mindetti etip, arnaıy bakalavrıat nemese magıstratýra baǵdarlamalaryn ashsa, jaqsy bolar edi, – deıdi maman.

Sarapshynyń boljamynsha, mektep ishindegi kadrlardy qaıta beıimdeý kómek berýi múmkin. Pedagog-psıholog, áleý­mettik pedagog, tálimgerlerge proforıentatsııa negizderin úıretý arqyly olardy qosymsha kásibı baǵdar berýshi retinde daıyndaýǵa bolady. Bul kadr jetispeýshiligin sheshý­diń tıimdi joly bolmaq.

Oqý baǵdarlamasy: JI jáne Konstıtýtsııa

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń mundaı bastamany kóterip júrgenine kóp boldy. Birneshe jyl qatarynan aıtylǵan oı bıyl naqty iske asatyn sekildi. Vedomstvonyń habarlaýynsha, 1-4-synyptardaǵy «Tsıfrlyq saýattylyq» pániniń ataýy «Tsıfrlyq saýattylyq jáne jasandy ıntellekt», al 5-11-synyptardaǵy «Informatıka» pániniń ataýy «Informatıka jáne jasandy ıntellekt» bolyp ózgertilgen. Oqý baǵdarlamalarynyń mazmunyna jasandy ıntellekt boıynsha jańa bólimder qosylǵan.

JI sarapshysy, «Jasandy ıntellekt álippesi» kitabynyń avtory Meıirjan Áýelhanulynyń aıtýynsha, JI-di engizý dástúrli oqytý júıesin túbegeli ózgertedi.

– JI negizinde oqýshylardyń ózi joba jasaýǵa qaraı oıysýy múmkin. Taǵy bir erekshelik, jasandy zeıin ár oqýshynyń deńgeıine baǵattalǵan oqý formatyn qalyptastyrýǵa, ınteraktıvti bilim berý júıesin jetildirýge kómegin beredi.

Degenmen, bul ózgeris bir jylda aıaqtalatyn sharýa emes. Adamdardyń tehnologııany qoldanýy ártúrli, JI-di engizý júıesinde de birshama kedergiler shyǵýy yqtımal. Biraq mindetti túrde sońǵy nátıje jasandy ıntellektini tolyq engizýmen bitedi, – dedi Meıirjan Áýelhanuly.

Sarapshy JI-diń dendep enýi muǵalim rólin tómendetpeıdi degen ustanymda.

– Túbegeıli ózgeris pedagogıkalyq quramnyń mańyzyn azaıtpaıdy. Tek fýnktsıonaldy qyzmet aıasynda erekshelik bolýy yqtımal. Jasandy ıntellekt oqýshylarǵa tek aqparat beretin qural ekenin eskersek, ustazdar negizgi bilimdi júıeleýshi, basty tárbıe men adamı qoldaýdyń ózegi bolyp qala bermek, – dep tolyqtyrdy spıker.

Jasandy ıntellekt dáýirinde jekelegen bilim berý júıesin qurýǵa múmkindik bar. Onyń ústine jaqynda Qazaqstanǵa sýperkompıýterler ákelindi ári jasandy ıntellekt mınıstrligi quryldy. Bul degenimiz, buryn túrli mınıstrliktiń quzyrynda shashyrańqy júzege asqan JI jobalary endi bir júıege túsedi degendi bildiredi. Bıýrokratııalyq kedergiler joıylyp, mektepterdegi tehnologııalyq úrdistiń keń taralatyn kúni jaqyn.

Sonymen qatar mektepterde quqyqtyq saýat, azamattyq jaýapkershilik, qaýipsiz minez-qulyq daǵdylary qatar damymaq. Oqý baǵdarlamasyna osy baǵyttaǵy kýrstary engizilip otyr. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, bilim berý mazmuny jańa Konstıtýtsııa qaǵıdattaryna sáıkes jańartylyp, úlgilik oqý josparlary men oqý baǵdarlamalary qaıta qaralǵan. Qazirdiń ózinde mektep baǵdarlamasy «Konstıtýtsııa negizderi», «Zań jáne Tártip» jáne «Jeke qaýipsizdik» pánderimen tolyqty.

Búginnen bastap ne ózgeredi?

Jalpy,2026-2027 oqý jylynda birqatar ózgeris oryn alady. Mysaly, búginnen bastap pedagogtardy attestattaýdyń jańa tártibi pılottyq rejımde iske qosyldy. Endi attestattaý kezinde esse, avtorlyq baǵdarlama, oqý-ádistemelik materıaldardy ázirleý mindetti emes. Al biliktilik sanattary merzimi aıaqtalǵanǵa deıin jaramdy bolady.

Budan ózge:

• formatıvtik baǵalaýdyń toqsandyq baǵadaǵy úlesi 25%-dan 50%-ǵa deıin artady;
• toqsandyq jıyntyq baǵalaý – TJB ótkizilmeıdi;
• 3 jáne 7-synyptar jańa oqýlyqtarǵa kóshedi;
• 2-4 synyp oqýshylary 1 qyrkúıekten bastap jańa tásilmen baǵalanady;
• 1-4 synyptardaǵy «matematıka» pániniń oqý baǵdarlamasy qaıta qaralady;
• AI engizý pılottyq mektepterde synaqtan ótedi;
• sabaq kezinde oqýshylardyń smartfon paıdalanýyna shekteý engiziledi.

Jańa oqý jylynyń bastalýy oqýshylarǵa ǵana emes, tutas orta bilim berý júıesi úshin de mańyzdy. Sebebi búgin mektepterdegi bastamalardyń qandaı nátıjesi men reformalardyń áserin baǵalaýǵa bir qadam jaqyndaımyz.