Medeý Sársekeniń týǵanyna – 90 jyl

ÓSKEMEN.KAZINFORM – Bıyl qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili, jazýshy, qazaq ǵylymı fantastıkasynyń negizin qalaýshylardyń biri Medeý Sársekeniń týǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Qalamgerdiń shyǵarmashylyq murasy ulttyq ádebıet pen ǵylym tarıhynda aıryqsha oryn alady.

Medeý Sárseke 1936 jyly 2 qańtarda Semeı oblysy Abyraly aýdanyna qarasty Qaınar aýylynda dúnıege kelgen. Orta mektepti altyn medalmen bitirip, Almatydaǵy Ken-metallýrgııa ınstıtýtyn ınjener-metallýrg mamandyǵy boıynsha támamdady. Ǵylym men tehnıkany tereń meńgergen jas maman keıin bul bilimin ádebıette tyń baǵyt qalyptastyrýǵa jumsady.

1958 jyly «Lenınshil jas» gazetiniń redaktsııasyna shaqyrylyp, ádebı ortaǵa aralasýy onyń shyǵarmashylyq jolyn aıqyndady. Degenmen ol jýrnalıstıkamen shektelip qalmaı, týǵan ólkesine oralyp, Semeı tsement zaýytynda, Óskemen men Semeıdegi óndiris oryndarynda ınjener bolyp eńbek etti. Óndiris tynysyn ishten tanyǵan osy jyldar jazýshynyń qalamyna shynaıy mazmun, jańa taqyryp alyp keldi.

Medeý Sárseke — qazaq ádebıetindegi ǵylymı-qııal janrynyń óristeýine jol ashqan qalamger. Onyń 1959-1965 jyldary jaryq kórgen «Ǵajaıyp sáýle», «Kórinbestiń kóleńkesi», «Ot jáne atom», «Jetinshi tolqyn» atty hıkaıattary ulttyq ádebıette buryn bolmaǵan tyń baǵyttyń negizin qalady. Ǵylym jetistikterin kórkem oımen ushtastyrǵan bul shyǵarmalar qazaq oqyrmanyna jańa dúnıetanym usyndy.

Keńes dáýirindegi entsıklopedııalyq basylymdarda Medeý Sárseke «qazaq keńes ádebıetindegi ǵylymı fantastıka janrynyń pıoneri» dep baǵalandy. Onyń týyndylary orys tiline aýdarylyp, júz myńdaǵan taralymmen búkil Odaqqa tarady.

Injener-jazýshy shyǵarmashylyǵynyń taǵy bir iri arnasy — óndiris taqyryby. «Jarylys» jáne «Kómbe» romandary keńestik dáýirdegi óndiristi, adam men júıe arasyndaǵy kúrdeli qaıshylyqtardy batyl beıneledi. Ásirese «Jarylys» romanynyń taǵdyry sol kezeńdegi ıdeologııalyq qysymnyń aıqyn kórinisine aınaldy. Qazaqsha nusqasy qysqartylǵanymen, orys tilindegi tolyq basylym jazýshyny Odaq kóleminde tanytty.

Roman jelisimen jazylǵan drama Semeıdegi qazaq drama teatrynda jáne M. Lermontov atyndaǵy akademııalyq orys teatrynda birneshe jyl boıy qoıyldy. Sondaı-aq «Zańdy neke», «Tenderge túsken áıel» pesalary qazaq teatrlarynyń repertýarynan uzaq jyldar túsken joq.

Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory Aıjan Qartaevanyń aıtýynsha, Medeý Sársekeniń shyǵarmashylyq jolyndaǵy eń bıik beles — akademık Qanysh Sátbaevtyń ǵumyrnamasyn jazýy bolǵan.

— Medeý Sárseke — qazaq ádebıetinde ǵylymı oı men kórkem sózdi toǵystyrǵan sırek tulǵa. Onyń ǵylymı-fantastıkalyq shyǵarmalary ulttyq ádebıettiń taqyryptyq órisin keńeıtip, oqyrmandy ǵylymǵa jaqyndatty. Qanysh Sátbaev týraly ǵumyrnamalyq eńbekteri derekti prozanyń bıik úlgisi sanalady. Jazýshy eńbekterinde bir tulǵanyń taǵdyry arqyly tutas dáýirdiń rýhanı kelbeti ashylady. Medeý Sárseke murasy — qazaq ǵylymy men ádebıetiniń ortaq qazynasy, — deıdi Aıjan Qartaeva.

Medeý Sárseke akademık Qanysh Sátbaevtyń ǵumyrnamasyn jazýǵa on eki jylyn arnap, Qazaqstan men Reseıdiń muraǵattaryn zerttep, júzdegen kýágerdiń esteligin jınady. Alǵashqy qazaqsha nusqasy ıdeologııalyq sebeptermen toqtatylǵanymen, eńbek Máskeýde «JZL» serııasymen jaryq kórip, oqyrman suranysyna ıe boldy.

Keıin ǵumyrnama ártúrli ataýmen qazaq jáne orys tilderinde 15 ret basylyp, jalpy taralymy 340 myń danaǵa jetti. Sonymen qatar jazýshy E. Bóketov pen E. Bekmahanov týraly derekti ǵumyrnamalar jazyp, álemge áıgili «JZL» serııasynda úsh qazaq tulǵasynyń avtory atandy.

Semeı óńirinde ómir súrip, ıadrolyq polıgon qasiretin kózben kórgen qalamger «Semeı tragedııasy» atty eńbeginde adam men tabıǵatqa kelgen orny tolmas zardapty batyl áshkereledi.

Qyryqtan astam kitaptyń avtory Medeý Sárseke — ǵylymı fantastıkadan derekti prozaǵa deıingi keń aýqymdy qamtyǵan qalamger. Ol QR-nyń «Qurmet» ordenimen marapattalǵan, birneshe óńirdiń Qurmetti azamaty.

Medeý Sárseke murasy — qazaq ádebıeti men rýhanııatynyń altyn qoryna qosylǵan baǵa jetpes qazyna.

Eske salsaq, osyǵan deıin Maǵjan Jumabaevtyń buryn jarııalanbaǵan fotosy tabylǵany habarlanǵan.