Májilis zań qabyldady: ıtter men mysyqtardy mindetti chıpteý engiziledi

ASTANA. KAZINFORM — Búgin Májilistiń jalpy otyrysynda «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. 

Májilis depýtaty Edil Jańbyrshınniń aıtýynsha, ıtti ustap, sterılızatsııalap, vaktsınatsııalap, qaıtadan ortaǵa qaıtarýdyń ózi avtomatty túrde olardyń sanyn azaıtpaıdy, sanıtarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etpeıdi, adamdy qorǵamaıdy.

Eger memleket popýlıatsııany tolyq baqylaýdy, jappaı vaktsınatsııany, sáıkestendirýdi jáne qatań ákimshilendirýdi qamtamasyz etpese, onda mundaı model qoǵam qaýipsizdigine qarsy jumys isteı bastaıdy. 

— Bul zań jobasy emotsııalyq emes, júıeli qaıta qaraýdy usynady. Ol janýarlarǵa qarsy baǵyttalmaǵan. Ol búgingi problemany týyndatqan quqyqtyq beıbereketsizdikke, jaýapsyzdyqqa, basqarýshylyq dármensizdikke qarsy baǵyttalǵan. Birinshiden, buralqy ıtterge qatysty bazalyq tásil ózgeredi. Zań jobasynyń eń negizgi túzetýi — buralqy ıtterge qatysty olardy qaıtadan ortaǵa qaıtarý modelinen qaıtarymsyz aýlaý modeline kóshý. Bul — qaǵıdatty másele. Óıtkeni búginde memleket is júzinde mynadaı qısynsyz shema boıynsha jumys istep otyr: ıtti aýlaıdy, sterılızatsııalaıdy, vaktsınatsııalaıdy, sodan keıin sol azamattar shaǵymdanyp otyrǵan ortaǵa qaıta jiberedi. Osy oraıda memleket óz qolymen yqtımal qaýipti qaıtadan qoǵamnyń ortasyna qaıtaryp otyr. Qoǵamdyq qaýipsizdik turǵysynan bul tásil syn kótermeıdi. Sondyqtan bul jerde neǵurlym shynaıy ári jaýapty modelge kóshý usynylady, — dedi Edil Jańbyrshın.

Ekinshiden, aýlanǵan janýarlardy ustaý merzimi engiziledi. Bastapqyda buralqy janýarlarǵa 15 kún merzim usynylǵan bolatyn. Alaıda zań jobasyn talqylaý barysynda ıkemdirek ári ómirge jaqyn sheshim qabyldandy, ıaǵnı eń tómengi ýaqytsha ustaý merzimi — keminde 5 kún, sonymen birge máslıhattarǵa bul merzimdi uzartý quqyǵy beriledi. Al ıesi bolýy múmkin qaraýsyz janýarlarǵa 60 kúndik merzim kózdelip otyr. 

— Munda bir nárseni anyq aıtý kerek. Zań jobasyna qatysty keıbir ortada «bul barlyq aýlanǵan janýardy mindetti túrde óltirýge ákeledi» degen emotsııalyq pikir taratylyp jatyr. Bul — shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Biz qatygezdikti usynǵan joqpyz. Biz usynyp otyrǵanymyz: tártip, baqylaý, jaýapkershilik jáne azamattardy qorǵaýdyń naqty tetigi. Eger máslıhattar uzaǵyraq merzim belgilese, mundaı janýarlar: uzaq ýaqyt ustalýy múmkin, jańa ıelerine berilýi múmkin, panajaılarda kútilýi múmkin, al múmkindik bolsa — tabıǵı ólimine deıin de ustalýy múmkin, — dedi depýtat.

Sonymen birge olardy jańa ıelerine berý myna mindetti sharttar saqtalǵan jaǵdaıda júzege asady:

— sáıkestendirý,

— esepke qoıý,

— vaktsınatsııa,

— tıisti kútip-ustaý.

— Zań jobasy «jazalaý modelin» emes, jaýapty jáne baıypty modeldi usynyp otyr, — dedi ol.

Mysyqtarǵa qatysty burynǵy tásil saqtalady

— Iesiz mysyqtarǵa qatysty gýmanıstik tásil saqtalady. Halyqaralyq tájirıbe men táýekel sıpatyn taldaý nátıjesinde ıesiz mysyqtarǵa qatysty qaıtadan ortaǵa qaıtarý tásilin saqtaý usynylady. Bul — zań jobasynyń jappaı qatańdatý qaǵıdatyna negizdelmegenin, kerisinshe táýekelderiniń aıyrmashylyǵyna, sanıtarııalyq qaýip deńgeıine jáne adamǵa tónetin naqty qater deńgeıine negizdeletinin kórsetedi. Zań jobasyndaǵy tásil — jazalaýshy emes, saralanǵan, — dedi Edil Jańbyrshın.

Jergilikti atqarýshy organdardyń róli kúsheıtiledi

Zań jobasymen respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń, astananyń, aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń jergilikti atqarýshy organdaryna: janýarlardyń agressııasyn dereý toqtatýǵa baǵyttalǵan shuǵyl áreket etý sharalaryn uıymdastyrý quzyreti beriledi.

Bul — óte mańyzdy norma. Óıtkeni búgingi ómirde jıi bolatyn jaǵdaı mynaý:

agressıvti ıtter toby adamdardyń mańynda júr, al júıe sol sátte:

· kim shyǵýy kerek,

· kim aýlaýy kerek,

· kim áreket etýi kerek,

· kim sheshim qabyldaýy kerek,

· jalpy buǵan kim jaýapty ekenin anyqtap jatady.

Qaýip qazirdiń ózinde bar, al memleket mehanızmi sol sátte áli de óz ókilettigin izdep júredi.

Bul — jol berýge bolmaıtyn nárse.

Eger adamǵa qaýip bar bolsa, memlekettiń reaktsııasy dereý, naqty jáne ókilettikpen qamtamasyz etilgen bolýy tıis.

Itter men mysyqtardy mindetti chıpteý engiziledi. Bul — zań jobasyndaǵy eń mańyzdy júıeli túzetýlerdiń biri.

— Óıtkeni buralqy ıt máselesiniń edáýir bóligi shyn máninde kósheden emes, bireýdiń: aýlasynan, úıinen, sharýashylyǵynan bastalady. Itti: «bala úshin», «kúzetke», «saıajaıǵa», «aýlaǵa» alady. Al keıin kóshege tastaıdy; qaraýsyz bos jiberedi, esepke qoımaıdy, sáıkestendirmeıdi, al qaıǵyly jaǵdaı týyndaǵanda: «Bul meniń ıtim emes» deıdi. Mine, sondyqtan mindetti chıpteý — jaı ǵana tehnıkalyq talap emes. Bul — ıesin anyqtaıtyn, jaýapkershilikti bekitetin, qoǵam aldyndaǵy mindetti naqtylaıtyn quqyqtyq qural. Bul norma — janýar ıesin anyqtaýǵa, janýardy kóshege tastap ketýdi jazasyz qaldyrmaýǵa, ashyq esep júrgizýge, naqty baqylaý men jaýapkershilik tetigin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi, — dedi depýtat.

Osyǵan baılanysty depýtattar mańyzdy normalar engizdi. Úı janýarlaryn serýendetý talaptaryn buzýǵa jol bergen ıesi nemese jaýapty tulǵa, sonyń saldarynan adamnyń ómiri men densaýlyǵyna, basqa janýarlarǵa, ne ózge tulǵalardyń múlkine zııan kelse, keltirilgen zalaldy óteýge mindetti bolady. Al eger mundaı áreket saldarynan adamnyń densaýlyǵyna aýyr nemese ortasha aýyrlyqtaǵy zııan kelse, onda mundaı janýardyń ıesi belgilengen tártippen evtanazııa júrgizýge mindetti bolady.

—  Ustaýǵa tyıym salynǵan jáne shekteý qoıylǵan janýarlarǵa qatysty qosymsha retteý engiziledi. Zań jobasymen ýákiletti organǵa: ustaýǵa, ósirýge jáne aınalymyna tyıym salynǵan nemese shekteý qoıylǵan janýarlardyń tizbesin bekitý quzyreti beriledi. Bul da mańyzdy norma. Óıtkeni memleket qaıǵyly jaǵdaı bolǵannan keıin ǵana áreket etpeýi tıis. Memleket aldyn ala qandaı janýar túrleri joǵary qaýip tóndiretinin, qaısysy erekshe quqyqtyq rejımdi qajet etetinin anyqtaýy tıis, — dedi Edil Jańbyrshın.

Qylmystyq jaýapkershilik

— Taǵy bir óte mańyzdy, prıntsıpti máselege arnaıy toqtalǵym keledi.

Qoǵamda da, sarapshylar ortasynda da janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý salasyndaǵy ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtý máselesi jıi kóterilip júr. Ashyq aıtaıyn, biz osyǵan qatysty tıisti normalardy daıyndadyq. Atap aıtqanda, myna baǵyttar boıynsha túzetýler ázirlendi: janýarlardy ustaý jónindegi mindetterdi oryndamaǵany úshin jaýapkershilikti kúsheıtý, úı janýarlaryn ustaý jáne serýendetý qaǵıdalaryn buzý saldarynan azamattardyń densaýlyǵyna nemese múlkine zııan keltirý, janýarlardy óltirý jáne kádege jaratý qaǵıdalaryn buzý, sondaı-aq janýarlarǵa qatygezdikpen qaraǵany úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtý. Alaıda bul normalar búgin qaralyp otyrǵan zań jobasyna bir qarapaıym obektıvti sebeppen engizilgen joq. Óıtkeni osy zań jobasynyń ilespe paketinde Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks pen Qylmystyq kodeks joq. Sondyqtan bul baǵyttaǵy túzetýler ázirlendi, tıisti qorytyndy alýǵa joldandy jáne basqa jeke zań jobasy sheńberinde qaralatyn bolady. Muny arnaıy aıtyp otyrǵan sebebim — memleket tek janýarlardy aýlaý men ustaýdy ǵana rettep otyr degen túsinik bolmaýy kerek. Biz ıelerdiń jaýapkershiligin de, janýarlardy qatygezdikten qorǵaý blogyn da júıeli túrde kúsheıtip kelemiz, — dedi depýtat.

Onyń atap ótýinshe, bul zań jobasy — janýarlarǵa qarsy zań emes. Bul zań: adam qaýipsizdigi úshin, tártip úshin, ıeniń jaýapkershiligi úshin, memlekettiń aıqyn róli úshin jáne gýmanızmniń quqyqtyq dármensizdikke aınalmaýy úshin qajet.

— Óıtkeni janýarlarǵa izgilikpen qaraý — durys. Biraq eger izgilik aqyl-oıdyń ornyn basyp, «gýmanızm» degen atpen memleket adamdardy qorǵaýdy doǵarsa, onda bul endi gýmanızm emes. Bul — jaýapsyzdyq. Sondyqtan biz búgin óte naqty shekarany aıqyndaýymyz kerek. Janýarǵa janashyrlyq tanytý adamǵa nemquraılylyq tanytýdy bildirmeýi tıis. Osy zań jobasyn qabyldaý buralqy ıtterdiń sanyn azaıtýǵa, — adamdar men basqa janýarlarǵa shabýyl sanyn qysqartýǵa, ıelerdiń jaýapkershiligin arttyrýǵa, janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý salasynda júıeli tártip ornatýǵa, memleketke naqty áreket etý tetikterin berýge, eń bastysy — azamattarymyzdyń qaýipsizdik deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beredi, — dedi ol.

Budan buryn habarlanǵandaı, sońǵy bir jyldyń ishinde elde 41 366 adamdy ıt qapqan.